Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1725 3639112 3630733 2026-08-04T15:21:03Z ~2026-42950-00 184164 /* Тәуелсіздік */ 3639112 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Украина |Шынайы атауы = {{lang-uk|Україна}} |Атау септігі = Украина |Елтаңба = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Байрақ = Flag of Ukraine.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Державний Гімн України |Аудио = National anthem of Ukraine, instrumental.oga |Картада = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png |карта тақырыбы = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Тілі = [[Украин тілі|украинша]]<ref>{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап</ref> |Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]] |Ірі қалалары = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]] |Басшы қызметі = [[Украина президенті|Президенті]]<br />[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<br />[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]<br />[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] |Жер аумағы = 603,628 |Жер аумағы бойынша орны = 45 |Судың үлесі = 7 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 37,552,198<ref name="auto">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population (by estimate) as of June 1, 2019. Average annual populations January-May 2019|website=www.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 August 2019}}</ref> {{small|([[Қырым]] мен<br />[[Севастополь]]ды қоспағанда)}} |Халық саны бойынша орны = 33 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 48,457,102 |Санақ жылы = 2001 |Халық тығыздығы = 73.8 |Тығыздық бойынша орны = 115 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 408.040 млрд.<ref name="imf.org">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=10&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 47 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 9.743<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 134.887 млрд.<ref name="imf.org"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 57 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128 |АДИ = {{Өсім}} 0.750<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 88 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]]) |Интернет үйшіктері = [[.ua]], [[.укр]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}</ref> |ISO = |Телефон коды = 380<ref>{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}</ref> |Уақыт белдеулері = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Түсініктемелер = |елтаңбаның ені = 100px }} '''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]]. 41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар. 1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда. == Этимологиясы == «Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title="Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?"|lang=en|date=2014-02-05}}</ref> және краина сөзінен шыққан. == Тарихы == {{Толық мақала|Украина тарихы}} === Ерте тарихы === [[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]] [[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.<ref>Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}</ref> Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title="What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur"|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}</ref> [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}</ref> [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}</ref> Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді. === Киевтің алтын ғасыры === {{Толық мақала|Киев Русі}} [[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]] [[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.<ref>{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}</ref> Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.<ref>{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}</ref> 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}</ref> Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}</ref> Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.<ref>{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}</ref> X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.<ref name="ciagov">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}</ref> Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.<ref>{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}</ref> [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.<ref>{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}</ref> XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.<ref>{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}</ref> XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].<ref>{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}</ref> Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды. === Шетел қарамағында === [[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]] {{Толық мақала|Киев воеводалығы}} {{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}} 1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.<ref>{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}</ref> XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.<ref>{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}</ref> 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}</ref> 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.<ref>{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}</ref> Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]</ref> 1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды. === Казак гетманщинасы === {{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}} [[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]] Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.<ref>{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}</ref> 1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды. Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды. [[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.<ref>{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&dq=massacre+uman+1768&pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}</ref> [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}</ref> [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.<ref name="valuev">Remy, Johannes (2007). "The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice". Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]</ref> Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді. === XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы === {{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}} [[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]] XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's "Introduction" to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]]. Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}</ref> Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}</ref> Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}</ref> Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}</ref> [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты. Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады. Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}</ref> [[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті. === Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина === [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}</ref> Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}</ref> Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды. Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді. Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.<ref>{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}</ref> Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты. Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}</ref> Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті. === Екінші дүниежүзілік соғыс === {{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}} [[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]] 1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.<ref>Wilson, 17-бет</ref><ref>Subtelny, 487-бет</ref> 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.<ref>{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}</ref> 1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}</ref> Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,<ref name="worldwars">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал "Воєнна історія" #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}</ref> Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}</ref> УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.<ref>Piotrowski, 352–354-беттер</ref> Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан<ref name="worldwars" /> 7 миллионға<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}</ref>{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.<ref>Subtelny, 476-бет</ref> Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.<ref>Magocsi, 635-бет</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> === Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина === Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}</ref> 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.<ref>{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}</ref> 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}</ref> бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}</ref> Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді. 1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.<ref>{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}</ref> Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&q=shcherbytsky+russification&pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor & Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}</ref> 1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}</ref> Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды<ref>Magocsi, 644-бет</ref> және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.<ref>Magocsi, 1996, 704-бет</ref> Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}</ref> === Тәуелсіздік === [[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}</ref> [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}</ref> [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}</ref> Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}</ref> Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr1.x=41&pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}</ref> және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}</ref> [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}</ref> Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.<ref>{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}</ref> Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.<ref>Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). "Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround". '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].</ref> [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,<ref>Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 "Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective"]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].</ref> ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен<ref>Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). "Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees". '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]</ref> және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}</ref> ерекшеленді. Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}</ref> Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды. 1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасс]]та ресейшіл сепаратистер құрған, мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}</ref> 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].<ref>{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]] Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды. == Географиясы == [[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]] [[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]] Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес. Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар. [[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]] Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады. === Климаты === [[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]] Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет. Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды. Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді. Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді. === Су ағындары мен су қоймалары === [[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]] Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп. === Биоалуантүрлілігі === Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].<ref>Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 "Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change"] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]</ref> Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}</ref><ref name="chervona">{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}</ref> олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.<ref>{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}</ref> Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.<ref name="chervona" /> === Қалалық аймақтары === {{Толық мақала|Украина қалалары}} Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.<ref>{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |+ Украинаның ең ірі 10 қаласы ! Орны ! Туы ! Елтаңбасы ! Атауы<br>''Украинша атауы'' ! [[Украина облыстары|Облысы]] ! Халық саны<br />2022 Санақ<ref>{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}</ref> ! Ауданы<br />(км²) |- | 1 | [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]] | [[Киев]]<br>''Київ'' | Киев | 2,952,301 | 839 |- | 2 | [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]] | [[Харьков]]<br>''Харьків'' | [[Харьков облысы|Харьков]] | 1,421,125 | 350 |- | 3 | [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]] | [[Одесса]]<br>''Одеса'' | [[Одесса облысы|Одесса]] | 1,010,537 | 162.42 |- | 4 | [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]] | [[Днепр (қала)|Днепр]]<br>''Дніпро'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 968,502 | 409.718 |- | 5 | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]] | [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]] | [[Донецк]]<br>''Донецьк'' | [[Донецк облысы|Донецк]] | 901,645 | 358 |- | 6 | [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]] | [[Львов]]<br>''Львів'' | [[Львов облысы|Львов]] | 717,273 | 148.9 |- | 7 | [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]] | [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]] | [[Запорожье]]<br>''Запоріжжя'' | [[Запорожье облысы|Запорожье]] | 710,052 | 334 |- | 8 | [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]] | [[Кривой Рог]]<br>''Кривій Ріг'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 603,904 | 431 |- | 9 | [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]] | [[Севастополь]]<br>''Севастополь'' | Севастополь | 479,394 | 864 |- | 10 | [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]] | [[Николаев]]<br>''Миколаїв'' | [[Николаев облысы|Николаев]] | 470,011 | 260 |- |} == Саясаты == {{Толық мақала|Украина саясаты}} Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады. === Украина Конституциясы === {{Толық мақала|Украина конституциясы}} [[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]] Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді. === Заң шығарушы органы === Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады. === Атқарушы билік органы === {{Multiple image | width1 = 134 | image1 = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg | caption1 = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''<br>{{small|[[Украина президенті|Президент]]}} | image2 = Корецький Сергій.webp | width2 = 152 | caption2 = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''<br>{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}} }} Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді. === Сот билігі === Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады. Мамандандырылған соттар: * Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық) * Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық). Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз. === Саяси партиялары === {{main|Украина саяси партиялары}} Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.<ref>{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}</ref> [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. == Экономикасы == {{Толық мақала|Украина экономикасы}} [[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]] {{Толықтыру}} 2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.<ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}</ref> 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}</ref> == Халқы == {{Толық мақала|Украина халқы}} [[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]] Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады. [[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.<ref>[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&Expires=1759683476&Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}</ref>]] [[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]] Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады. Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп. Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды. Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан. == Мәдениеті == [[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]] Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}</ref> Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}</ref> 2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.<ref>{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}</ref> === Кітапханалар === [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.<ref>{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}</ref> === Әдебиеті === {{Толық мақала|Украин әдебиеті}} {{Multiple image | image1 = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg | width1 = 155 | caption1 = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859 | image2 = Lesya Ukrainka portrait.jpg | width2 = 133 | caption2 = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]] }} [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.<ref name="britannicalit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title="Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature"|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> 1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.<ref name="valuev" /> Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.<ref name="encarta">{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}</ref> Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.<ref>{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}</ref> Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын. Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.<ref name="britannicalit" /> === Музыкасы === [[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]] Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады. Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.<ref name="awesome">{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}</ref> Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.<ref name="awesome" /> Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}</ref> === Ұлттық тамағы === {{Толық мақала|Украин асханасы}} [[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]] Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}</ref> Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны. Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.<ref name="awesome" /> == Қазақстанмен қарым-қатынасы == {{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}} 1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік. 1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар. Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады. Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр. Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> === Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы === 2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title="Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?" Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}</ref> 2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты. 2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Навигациялық блок |тақырып = Украина |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |list = |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ГУАМ |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |ТМД |Франкофония }} [[Санат:Украина|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] gdtpj2kcau9yqy5m7xq48kmsok9hdew 3639113 3639112 2026-08-04T15:22:35Z ~2026-42950-00 184164 /* Тәуелсіздік */ 3639113 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Украина |Шынайы атауы = {{lang-uk|Україна}} |Атау септігі = Украина |Елтаңба = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |Байрақ = Flag of Ukraine.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Державний Гімн України |Аудио = National anthem of Ukraine, instrumental.oga |Картада = Ukraine (orthographic projection) with Disputed Land.png |карта тақырыбы = Ашық-жасылмен түспен [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресейдің жаулап алған жерлері]] көрсетілген |Картада2 = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 29|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 50|lon_sec = |region = UA |CoordScale = 5000000 |Тілі = [[Украин тілі|украинша]]<ref>{{Cite web|url=https://archive.is/20120805123243/www.president.gov.ua/ru/content/chapter01.html|title=Конституція України|lang=uk|publisher=[[Украина президенті]]нің ресми сайты|date=2012-08-05|accessdate=2023-10-10}} — 10 бап</ref> |Мемлекеттік діні = [[Зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Аралас республика|Парламенттік-президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[24 тамыз]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Киев]] |Ірі қалалары = Киев, [[Харьков]], [[Одесса]], [[Днепр (қала)|Днепр]], [[Донецк]], [[Запорожье]], [[Львов]], [[Кривой Рог]], [[Николаев]], [[Мариуполь]] |Басшы қызметі = [[Украина президенті|Президенті]]<br />[[Украина премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br />[[Верховна Рада]] [[Верховна Рада төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]<br />[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]<br />[[Руслан Алексеевич Стефанчук|Руслан Стефанчук]] |Жер аумағы = 603,628 |Жер аумағы бойынша орны = 45 |Судың үлесі = 7 |Этнохороним = |Жұрты = {{құлдырау}} 37,552,198<ref name="auto">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp|title=Population (by estimate) as of June 1, 2019. Average annual populations January-May 2019|website=www.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 August 2019}}</ref> {{small|([[Қырым]] мен<br />[[Севастополь]]ды қоспағанда)}} |Халық саны бойынша орны = 33 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = 48,457,102 |Санақ жылы = 2001 |Халық тығыздығы = 73.8 |Тығыздық бойынша орны = 115 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 408.040 млрд.<ref name="imf.org">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=10&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 May 2019}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 47 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 9.743<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 111 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 134.887 млрд.<ref name="imf.org"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2019 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны = 57 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 3.220<ref name="imf.org"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 128 |АДИ = {{Өсім}} 0.750<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR|title=Ukraine: Human Development Indicators 2019 |year=2019|accessdate=25 December 2019|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2018 |АДИ бойынша орны = 88 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Украин гривнасы]] (₴, [[ISO 4217|UAH]]) |Интернет үйшіктері = [[.ua]], [[.укр]]<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/news/2011/03/110304_ukr_domain_hk.shtml|title=Украина получила кириллический домен «.укр»|lang=uk|publisher=[[BBC]]|author=КРАВЕЦЬ, Андрій|date=2011-03-04|accessdate=2023-10-10}}</ref> |ISO = |Телефон коды = 380<ref>{{Cite web|url=http://www.countrycallingcodes.com/country.php?country=Ukraine|title=Telephone Area Codes For Ukraine|lang=en|publisher=Country Calling Codes|accessdate=2023-10-10}}</ref> |Уақыт белдеулері = [[UTC+2:00|UTC+2]] (жазда [[UTC+3:00|UTC+3]]) |Түсініктемелер = |елтаңбаның ені = 100px }} '''Украина''' ({{lang-uk|Україна}}, {{IPA|[ukrɑˈjinɑ]}}) — [[Шығыс Еуропа]]дағы ірі [[мемлекет]] және [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|Еуропадағы екінші ең ірі ел]], [[Украинаның әкімшілік бөлінісі|24 облыс]] пен [[Қырым Автономиялық Республикасы]]нан тұрады. Жер көлемі 600 мың шаршы шақырымға тең. Солтүстігінде [[Беларусь]]пен, батысында [[Польша]], [[Словакия]] мен [[Мажарстан]]мен, оңтүстік-батысында [[Румыния]] мен [[Молдова]]мен, шығысында [[Ресей]]мен және оңтүстігінде [[Қара теңіз|Қара]] мен [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерімен шектеседі. Елдің астанасы және ең ірі қаласы — [[Киев]]. 41,6 миллион халқының 74 пайызы — [[украиндар]]. Одан басқа [[Поляктар|поляк]], [[Словактар|словак]], [[Румындар|румын]], [[мажарлар]] бар, олар елдің батыс жағында қоныстанған болса, [[орыстар]] негізінен шығысында тұрады. Украинаның ресми тілі — [[украин тілі]]. Елдегі діншілдердің көпшілігі [[Православ шіркеуі|православие діні]]н ұстанады, сонымен қатар [[католицизм]]ді, [[Яһудилік|иудаизмді]] және [[ислам]]ды ұстанатындар бар. 1991 жылғы тамызда Украина [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шығып, тәуелсіз болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/podii-shcho-formuyut-nezalezhnist/31405953.html|title=Події, які сформували і зміцнюють Незалежність України|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=ШТОГРІН, Ірина|date=2023-08-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> 1996 жылы жаңа конституциясы қабылданды. [[Еуромайдан]] деп аталатын бірқатар жаппай шерулер [[Украин төңкерісі (2014)|төңкеріс]]тен кейін 2014 жылы жаңа еуропашыл үкіметтің құрылуына әкелді. Бұдан кейін [[Ресей]] Украинаның [[Қырым]] түбегін [[Қырым аннексиясы|заңсыз түрде аннексиялады]] да, ресейшіл толқулар Украинаның шығысындағы Ресей қолдайтын сепаратистер мен үкімет күштері арасындағы [[Донбастағы соғыс|соғыс]]қа ұласты. Ресеймен соғысынан бері Украина [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Еуропа одағы]] және [[НАТО]]-мен тығыз байланысын жалғастырды. Ресей 2022 жылы Украинаға [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|басып кірді]]<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31720959.html|title=Ресей Украинаға басып кірді. Теңге құнсызданды|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2022-02-24|accessdate=2023-10-10}}</ref> және елдегі қақтығыстар әлі де жалғасуда. == Этимологиясы == «Украина» сөзі [[көне славян тілі]]нен «шекара», не «шекарадағы жер» дегенді білдіреді<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2014/02/linguistic-divides|title="Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?"|lang=en|date=2014-02-05}}</ref> және краина сөзінен шыққан. == Тарихы == {{Толық мақала|Украина тарихы}} === Ерте тарихы === [[Сурет:Indo-European migrations.jpg|нобай|оңға|Үнді-еуропалықтардың [[Понтий-Каспий даласы]]нан қазіргі Украина мен Ресей жеріне қоныс аударуы бейнеленген карта]] [[Адам]]дардың қазіргі Украина жеріндегі тұңғыш қоныстары б.з.б. 32,000 жылдарда пайда болған деп есептеледі, оған [[Қырым таулары]]ндағы [[Граветтиялық мәдениет]]ті дәлел бола алады.<ref>Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior] '''6''' (6): e20834. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3117838 3117838] PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21698105 21698105]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262|title=Early human fossils unearthed in Ukraine|lang=en|publisher=[[BBC]]|author=Jennifer Carpenter|date=2011-07-20|accessdate=2023-11-22}}</ref> Б.з.б. 4,500 жылға қарай [[неолит]]тік [[Триполье-Кукутень мәдениеті]] қазіргі Украина жерінің көпшілігін алып жатқан еді. Кейбір дереккөздерде жылқының қолға үйретілуі осы жерлерде тұңғыш рет орын алды делінеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/05/120507154107.htm|title=Mystery of the domestication of the horse solved: Competing theories reconciled|lang=en|publisher=sciencedaily, [[Кембридж университеті]]|date=2012-05-07}}</ref><ref>{{кітап|авторы=Matossian, Mary Kilbourne|тақырыбы=Shaping World History|беттері=43|баспасы=[[Routledge]]|isbn=9780765600622|жыл=1997}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur|title="What We Theorize – When and Where Did Domestication Occur"|lang=en|publisher=Жылқы халықаралық музейі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130723111211/http://imh.org/index.php/legacy-of-the-horse-full-story/the-domestication-of-the-horse/what-we-theorize-when-and-where-did-domestication-occur}}</ref> [[Қорған гипотезасы]] [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалықтар]]дың тілдік Отаны Украинаның Еділ-Днепр және Ресейдің оңтүстігінде болды деп болжайды.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia|title=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia|lang=en|author=Balter, Michael}}</ref> [[Темір дәуірі]]нде бұл жерді [[ирандық тілдер]]де сөйлейтін [[кемерлер]], [[скифтер]] мен [[сарматтар]] мекендеген.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 700–200 жылдар аралығында ол розаСкиф патшалығының бір бөлігі болды.<ref>{{Cite web|url=https://global.britannica.com/topic/Scythian|title=Scythian:Ancient Peoples|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian}}</ref> Б.з.б. VI ғасырға қарай [[Қара теңіз]] жағалуында [[Ежелгі Грекия|гректер]], [[Ежелгі Рим|римдіктер]] мен [[Шығыс Рим империясы|византиялықтар]] қоныстанды. Сол жерден қоныс аудармай, қала берген халықтар арасында [[готтар]] болды, алайда олар 370 жылдарына қарай [[ғұндар]]дан қысым көрді. VI ғасырда қазіргі Шығыс Украина жері [[Ұлы Бұлғария]]ның орталығы болды. Ғасырдың соңына қарай бұлғарлардың көпшілігі түрлі бағыттарға қарай көшіп кетті де, жердің көпшілігін [[хазарлар]] жаулап алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Khazar|title=Khazar|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> V–VI ғасырларда Украинаны [[Ежелгі славяндар|ежелгі славяндық]] [[анттар]] мекендеді. Ежелгі славяндардың қазіргі Украинадан [[Балкан түбегі]]не қарай қоныс аударуы қазіргі [[Оңтүстік славяндар]]дың пайда болуына әкелді. === Киевтің алтын ғасыры === {{Толық мақала|Киев Русі}} [[Сурет:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|нобай|оңға|Ең көп жерге ие болған кезіндегі Киев Русінің картасы, [[1054 жыл]]]] [[Киев Русі]] мемлекетінің қалай қалыптасқаны әлі де анық емес.<ref>{{Cite web|url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/|title=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд|lang=ru|publisher=Лев Гумилев орталығы|date=2012-09-13|accessdate=2023-11-22}}</ref> Киев Русі жерінің құрамына қазіргі Украина, [[Беларусь]] және [[Еуропалық Ресей]]дің батысы кіретін. {{iw|Әуелгі жылнама|Әуелгі жылнама|ru|Повесть временных лет}} мәліметінше Русь халқының құрамына [[скандинавия]]лық [[варягтар]] кіретін.<ref>{{кітап|шынайы атауы=A Geography of Russia and Its Neighbors|тақырыбы=Ресей мен оның көршілерінің географиясы|беттері=69|isbn=978-1-606-23920-9}}</ref> 882 жылы [[Көреген Олег]] [[Киев]]ті жаулады да, оны Русьтің жаңа елордасы қылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21|шынайы атауы=The History of Ukraine|тақырыбы=Украина тарихы|авторы=Kubicek, Paul|жыл=2009|баспасы=Westport: Greenwood Press|беттері=20–22|isbn=9780313349201}}</ref> Алайда [[Антинорманизм|антинорманист]] тарихшылардың сөзінше Днепр оңтүстігіндегі Шығыс славяндар сол кездері өзінің тәуелсіз мемлекетін құрып жатқан еді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA37|шынайы атауы=A Companion to Russian History|тақырыбы=Ресей тарихының жолдасы|авторы=Gleason, Abbott|жыл=2009|баспасы=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-0842-6}}</ref> Варягтік элита мен соның ішіндегі [[рюриктер әулеті]] жергілікті славяндармен [[ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ланды. Киев Русі бір-біріне туыс болған рюрикович [[кінәз]]дер басқарған бірнеше [[кінәздік]]терден құралған еді, кінәздер бір-бірімен Киев үшін соғысып жататын.<ref>{{кітап|шынайы атауы=The Dynasty of Chernigov, 1146–1246|тақырыбы=Чернигов әулеті, 1146–1246|беттері=117–118|isbn=978-0-521-82442-2}}</ref> X–XI ғасырларда Киев Русі [[Еуропа]]дағы ең ірі мемлекет болды, сондықтан бұл заман оның Алтын ғасыры делінеді.<ref name="ciagov">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/|title=Ukraine|lang=en|publisher=[[Орталық барлау басқармасы]]ның ресми сайты|date=2007-12-14|accessdate=2023-11-22}}</ref> Ол [[Христиандық|христиан]]дануды жүргізген [[Владимир Святославич]]тың (980–1015) билігімен басталды. Оның ұлы [[Ярослав Мудрый|дана Ярослав]]тың (1019–1054) билігі кезінде Русь өзінің мәдени және әскери дамуының шыңында еді.<ref>{{Cite web|url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html|title=Kievan Rus|lang=en|publisher=Колумбия энциклопедиясы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html}}</ref> [[Ұлы Мстислав Владимирович]]тың (1125–1132) өлімінен кейін Киев Русіндегі бірлік жоқ болды, ол түрлі кінәездіктерге бөлініп қалды.<ref>{{кітап|шынайы атауы=Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246|тақырыбы=Киев Русіндегі күш саясаты: Владимир Мономах пен оның әулеті, 1054–1246|беттері=195–196|isbn=0-888-44202-5}}</ref> XI–XII ғасырларда түркітілдес [[құмандар]] мен [[қыпшақтар]] Қара теңіздің солтүстігіндегі [[Понтий-Каспий даласы|Понтий даласы]]ның мықты державасы еді.<ref>{{кітап|авторы=Carter V. Findley|шынайы атауы=The Turks in World History|тақырыбы=Әлем тарихындағы түріктер|баспасы=[[Оксфорд университеті]]нің баспасы|жыл=2004|isbn=0-19-517726-6}}</ref> XIII ғасырда орын алған [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғол-татарлардың Руське шапқыншылығы]] Русьті қатты әлсіретті, 1240 жылы [[Киевтің қоршаулануы (1240)|Киев толықтай жойылды]].<ref>{{Cite web|url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html|title=The Destruction of Kiev|lang=en|publisher=[[Торонто университеті]]}} {{Wayback|url=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html}}</ref> Қазіргі Украинаның батысында кейін [[Галиция-Волынь кінәздігі]] құрылды. [[Роман Мстиславич]]тің ұлы болған [[Даниил Романович Галицкий|Даниил Галицкий]] оңтүстік-батыс Русьтің көпшілігін біріктіріп, [[Папалық|Рим папасы]]ның қолдауымен Галиция-Волыньнің тұңғыш королі болды. === Шетел қарамағында === [[Сурет:Polska 1386 - 1434.png|нобай|оңға|[[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]]нің жерлері, 1386–1434]] {{Толық мақала|Киев воеводалығы}} {{See also|Ұлы Литва кінәздігі|Польша корольдігінің тәжі|Қырым хандығы|Осман империясы|Речь Посполитая|Ресей империясы}} 1349 жылы Галиция-Волынь соғыстарының нәтижесінде қазіргі Украина жері [[Польша корольдігі]] мен [[Ұлы Литва кінәздігі]] арасында бөлініп тұрды.<ref>{{кітап|авторы=Rowell, C. S.|шынайы атауы=Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345.|тақырыбы=Көтерілген Литва: Шығыс-Орталық Еуропадағы паганистік империя|баспасы=[[Кембридж университеті]]нің баспасы|жыл=1994|isbn=9780521450119}}</ref> XIII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың екінші жартысына дейін [[Генуя Республикасы]] Қара теңіздің солтүстік жағалауында бірнеше [[бодандық]] құрды да, оларды ірі сауда орталықтарына айналдырып, басшылығына Республиканың өкілі болған консулдарды тағайындады.<ref>{{Cite web|url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/|title=Генуэзские колонии в Одесской области|lang=ru|publisher=Измаил бизнес-порталы}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/}}</ref> 1430 жылы [[Подолье]] аумағы Польша құрамына енді де, қазіргі Украина жеріне [[поляктар]] қоныс аударатын болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87|авторы=Plokhy, Serhii|тақырыбы=Еуропа қақпалары: Украина тарихы|шынайы атауы=The Gates of Europe: A History of Ukraine|жыл=2017|баспасы=Basic Books|isbn=9780465050918}}</ref> 1441 жылы [[Шыңғыс хан]] ұрпағы болған [[I Қажы Герей]] [[Қырым]] мен оның айналасындағы жерінде [[Қырым хандығы]]н құрды.<ref>{{Cite web|url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|title=A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine|lang=en|publisher=Radiolemberg}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine|date=2020-05-12}}</ref> Қырымдықтар басқа түркілермен бірге [[Русьтегі қырым-ноғай шапқыншылығы|Украина жеріне шапқыншылықтар]] жасайтын да, келесі үш жүзжылдық уақытында олар 2 миллионға жуық адамды құлдыққа алды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/3706285|авторы=Kizilov, Mikhail|тақырыбы=English|беттері=189–210|жыл=2007|баспасы=Journal of Jewish Studies. '''58''' (2)}} ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0022-2097 0022-2097]</ref> 1569 жылы [[Люблин униясы]] [[Речь Посполитая]]ның негізін қалады, украиналық жердің көпшілігі Литвадан [[Польша корольдігінің тәжі]]не берілді де, ол [[де-юре]] поляк жері болды. [[Полонизация]] (поляктандыру) саясатының нәтижесінде [[Рутения]]ның бір бөлігі [[Католицизм|католик]] болды, [[шляхта]] мүшелігін алды. === Казак гетманщинасы === {{Толық мақала|Гетманщина|Запорожьелік сечь}} [[Сурет:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|нобай|солға|Гетман [[Богдан Хмельницкий]] Польшаға қарсы көтерілісінен кейін, 1648 жылы [[Гетманщина|казак мемлекеті]]н құрған]] Рутениялық элита арасында шаруалардың, қала халқының өкілі болмағандығынан қара халық [[Запорожье казактары]]на жүгінді. XVII ғасырдың ортасына қарай запорожьелік казактар мен рутениялық шаруалар [[Запорожьелік сечь]] атты квазиавтономиялық мемлекет құрды.<ref>{{Cite web|author=Krupnytsky B. and Zhukovsky A.|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\Z\A\ZaporizhiaThe.htm|title=Zaporizhia, The|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> Польша билігі казак жеріне көп әсер ете алмай қалды, бірақ сонда да казак жауынгерлерін [[Осман империясы|түріктер]] мен [[татарлар]]ға қарсы жіберіп жататын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine/History#toc30066|title=Ukraine Cossacks|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]|accessdate=2023-11-22}}</ref> Алайда [[шляхта]] сияқты элитадан көрген қысымнан рутениялық та, казак та болған шаруалар билікке қарсы шығудан абыржымайтын.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-28237|title=Poland|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071011213405/http://britannica.com/eb/article-28237|date=2007-10-11}}</ref> 1648 жылы жергілікті халықтан қолдау көрген гетман [[Богдан Хмельницкий]] Поляк короліне қарсы [[Хмельницкий көтерілісі|бірнеше көтеріліс]] ұйымдастырды да, 1648 жылы [[Гетманщина]] казак мемлекетін құрды. Гетмандар мемлекеті 1764 жылға дейін күн көрді (кейбір дереккөздердің мәліметінше 1782 жылға дейін).<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CE%5CHetmanstate.htm|title=Hetman state|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> [[Берестечко шайқасы|Берестечкода ірі жеңіліс]] көрген Хмельницкий [[Ресей мемлекетінің билеушілері|Ресей патшасы]]нан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1654 жылы [[Переяславль Радасы]]ның нәтижесінде Гетманщина мен Ресей арасында әскери және саяси альянсы пайда болды. Хмельницкийдің өлімінен кейін Гетманщина үшін басталған, Ресей, Польша, [[Қырым хандығы]], Осман империясы мен казактар қатысқан отыз жылға созылған, «Құланды» («қираған үйінді» мағынасында, {{lang-uk|Руїна}}, 1657–1686) деп аталған соғыс орын алды. [[Мәңгі бітім (1686)|Мәңгі бітім]] келісімінің нәтижесінде Гетманщина жері Польша мен Ресей арасында бөлінді. 1686 жылы Орыс шіркеуі [[Киев метрополиясы]]н аннексиялады, Ресей мен Украина шіркеулері енді байланысты болды. [[Полтава шайқасы]]ндағы жеңілісінен кейін Гетманщинаның автономиясы қатты әлсіреді. 1764–1781 жылдары [[II Екатерина]] бұйрығымен Орталық Украинаның көбі Ресей империясының құрамына енгізілді, Гетманщина мен Запорожьелік сечь жоқ болды.<ref>{{кітап|авторы=Hardaway, Ashley|сілтеме=https://books.google.com/books?id=gOSwvfCKYVkC&dq=massacre+uman+1768&pg=PA98|тақырыбы=Ukraine|шынайы атауы=Украина|беттері=98|баспасы=Other Places Publishing|isbn=9781935850045|жыл=2011}}</ref> [[Ресей империясының Қырымды аннексиялауы|Қырым аннексиясы]]нан кейін «Новороссия» (Жаңаресей) болып аталып кеткен Украина жеріне орыстардың қоныс аударуына рұқсат берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule|title=Ukraine :: Ukraine under direct imperial Russian rule – Britannica Online Encyclopedia|lang=en|date=2008-04-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080421073907/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30071/Ukraine-under-direct-imperial-Russian-rule}}</ref> [[Самодержавие]] деп аталып кеткен патшалық [[автократия]] барысында елде [[руссификация]] (орыстандыру), соның ішінде [[украин тілі]]нің қолданылуы және украиналықтардың сәйкестігіне шектеу қойылды.<ref name="valuev">Remy, Johannes (2007). "The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice". Canadian Slavonic Papers. '''47''' (1/2): 87–110. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]:[https://doi.org/10.1080%2F00085006.2007.11092432 10.1080/00085006.2007.11092432]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/40871165 40871165]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:128680044 128680044]</ref> Қазіргі батыс Украинаның жері 1795 жылы, Речь Посполитаяның ыдыауынан кейін [[Габсбургтер әулеті|Габсбургтар]] басқарған [[Аустрия империясы|Аустрия]] мен Ресей арасында бөлінді. === XIX ғасыр мен XX ғасырдың басы === {{Толық мақала|Оңтүстік-батыс өлке|Харьков губерниясы}} [[Сурет:Teodor Axentowicz - Pogrzeb huculski.jpg|нобай|оңға|[[Теодор Аксентович]]тың «[[Гуцулдар]]дың жерлеуі» суреті, 1882. Біраз [[Поляктар|поляк]] пен [[Украиндар|украин]] тұрған Аустриялық [[Галиция]] аймағында кедейлік, аштық көп болды.]] XIX ғасырдың басында украиналық ұлтшылдық өсім көрді. Күрт басталған урбанизация мен модернизация себебінен халық арасында [[романтикалық ұлтшылдық]] өсім көрді, украиналық интеллигенция арасында ұлттық жандану және әлеуметтік әділет идеялары пайда болды. Поэт [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] мен саясаттанушы [[Михаил Петрович Драгоманов|Михаил Драгоманов]] ұлтшылдықтың басты тұлғалары болды.<ref>{{Cite web|url=http://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html|title=The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's "Introduction" to Hromada|lang=en|publisher=ditext.com|accessdate=2023-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm|title=Shevchenko, Taras|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Аустриялық [[Галиция]]да осы қозғалысқа қарсы аса көп нәрсе жасалмаса, Украинаның ресейлік бөлігінде (кейде «Малороссия», «''Кішіресей''», я «оңтүстік Ресей» деп аталған) оған қарсы көп қысым көрсетілді, тіпті 1876 жылы [[Эмск жарлығы|украин тілінде іс жүзінде барлық кітаптарға тыйым салынды]]. Киев, Одесса мен жақында шахта ашқан [[Донецк]] сияқты ірі қалаларды санамағанда Украинаның көпшілігі тек ауыл шаруашылығы мен табиғи ресурс алумен айналысты.<ref>{{Cite web|url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine|title=Industrial History of Ukraine|lang=en|publisher=Индустриалды мұраның Еуропалық бағыты|accessdate=2023-11-22}}</ref> Аустрия құрамында болған [[Галиция]] аймағындағы ахуал өте нашар болды, кедейлік пен аштықтан қашқан украиндар ел сыртына қоныс аударуға мәжбүр болды, сол себептен [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Бразилия]] сияқты елдерде ірі украиндық диаспора пайда болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/252946784|авторы=Satzewich, Vic|тақырыбы=Украиндық диаспора|шынайы атауы=The Ukrainian diaspora|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2002|беттері=26–48|isbn=0-415-29658-7}}</ref> Кейбір украиндар шығысқа қарай да қоныс аударды, 1897 жылғы санақ бойынша [[Сібір]]де 223,000 этникалық украин болды, [[Орталық Азия]]да бұл көрсеткіш 102,000-ға жетті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=xGV6gb0w914C|авторы=Münz, Rainer; Ohliger, Rainer|тақырыбы=Диаспоралар мен Этникалық Мигранттар: Германия, Израиль және Посткеңестік мемлекеттерді салыстыру|шынайы атауы=Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective|баспасы=[[Routledge]]|жыл=2003|беттері=164|isbn=0-7146-5232-6}}</ref> Оған қоса [[Сібір темір жолы]]ның құрылысынан кейін аумаққа 1.6 миллион украиндық қоныс аударды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC|авторы=[[Орест Мирославович Субтельний|Субтельний, Орест]]|тақырыбы=Украина: Тарих|шынайы атауы=Ukraine: a history|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|жыл=2000|беттері=262|isbn=0-8020-8390-0}}</ref> [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуымен Украина күйзеліске ұшырады, елдегі шайқастар 1921 жылы ғана аяқталды. Бастапқыда украиндар [[Аустрия-Мажарстан]] арасында екіге бөлініп, [[Орталық державалар]] үшін соғысып еді, алайда басым көпшілігі Императорлық Ресей армиясында қызмет етіп, [[Антанта]]ның бір бөлігі болды. [[Ресей империясы]] ыдырағаннан кейін қақтығыс [[Украин төңкерісі|Украинаның тәуелсіздік соғысы]]на айналды, украиндар [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|қызыл]], [[Ақ армия|ақ]], [[Махновщина|қара]] және [[Жасыл армия|жасыл]] армиялармен бірге немесе оларға қарсы соғысты. Тәуелсіз ел құру жоспарымен 1917 жылы [[Михаил Сергеевич Грушевский|Михаил Грушевский]] солшыл [[Украина Халық Республикасы]]н құрды, алайда бұл жылдар бытыраңқылыққа толы болды да, әскери төңкеріс нәтижесінде билікке [[Павел Петрович Скоропадский|Павел Скоропадский]] келді де, елді антибольшевистік [[Украина державасы]]на айналдырды. Алайда бұл мемлекет те сәтсіз болды да, оның «өмірі» тек бір жылға ғана созылды. Осы жылдар украин халқы үшін бытыраңқылыққа толы еді. Танылмай кеткен түрлі мемлекеттер, соның ішінде [[Холодный Яр Республикасы]] мен [[Махновщина]] сияқтылар, құрылды, көп ұзамай ыдырады. Қақтығыстың нәтижесінде [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Екінші Поляк Республикасы]] жартылай жеңіске жетті де, Украинаның батыс жерлерін аннексиялады. Ең үлкен жеңіске қол жеткізе алған [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] болды, ол ақыры қалған украин жерінде [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы]]н құрды. Қазіргі [[Буковина]] аумағын [[Румыния корольдігі]] жаулады, [[Закарпатье]] [[Чехословакия]]ға автономия ретінде берілді.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-23}}</ref> [[Ресейдегі азамат соғысы]]ның бөлігі болған Украина жері үшін қақтығыстар бүкіл бұрынғы Ресей империясын, соның ішінде шығыс және орталық Украинаны қиратты. Соғыс кезінде бұрынғы Ресей империясының аумағында 1,5 миллионнан астам адам қаза тауып, жүздеген мың адам баспанасыз қалды. Оған қоса Шығыс облыстар [[Еділ бойындағы ашаршылық (1921—1922)|1921 жылы орын алған ашаршылық]]тан да зардап шекті. === Соғыстар арасындағы Кеңестік Украина === [[Поляк Республикасы (1918—1939)|Польша]]да маршал [[Юзеф Пилсудский]] және оның саяси одақтастары шекаралас аймақтардағы кеңестік ықпалды азайтудың жолы ретінде украиндарға шектеулі жергілікті автономия ұсыну арқылы Украинаның қолдауына ие болғысы келді.<ref>{{кітап|тақырыбы=Құпия соғыстың жоспарлары: Поляк әртісінің Кеңестік Украинаны азат ету миссиясы|шынайы атауы=Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine|авторы=Timothy Snyder|жыл=2005|баспасы=New Haven: [[Йель университеті]]нің баспасы}}</ref> Алайда, бұл жоспар 1935 жылы Пилсудский қайтыс болғаннан кейін, украин халқының арасындағы толқулардың жалғасуына байланысты сәтсіз шықты, Польша үкіметі украин азаматтығын жариялаған және өзін [[Православ шіркеуі|Шығыс православ шіркеуі]]не жатқызатын адамдардың құқықтарын шектейтін болды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland|авторы=Revyuk Emil|жыл=1931|шынайы атауы=Polish atrocities in Ukraine|тақырыбы=Украинадағы Поляк қатыгездіктері}}</ref><ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54|авторы=Skalmowski, Wojciech|жыл=2003|шынайы атауы=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|тақырыбы=Шығыс үшін шығыс болғандар: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski|баспасы=Peeters Publishers|isbn=9789042912984}}</ref> Нәтижесінде 1920–1930 жылдары Украинаның астыртын ұлтшыл-содырлық қозғалысы пайда болды, ол бірте-бірте [[Украина әскери ұйымы]]на, кейінірек [[Украина ұлтшылдарының ұйымы]]на (УҰҰ) айналды. Сол кездері жаңадан құрылған Кеңестік Украина Кеңес Одағының құрушы республикаларының бірі болып жатқан еді. 1920 жылдары большевик [[Микола Олексійович Скрипник|Микола Скрипник]]тың басшылығымен украинизация (украиндандыру) саясаты жүріп жатқан еді, ол жалпы Одақта болып жатқан [[коренизация]] (жергіліктендіру) саясатының бөлігі еді. Сол жылдары соғыстан кейін елді және оның экономикасын қалпына келтіру мақсатымен [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басшылығымен [[Жаңа экономикалық саясат]] орнатылды, елде [[нарықтық социализм]] пайда болды. ЖЭС көбіне сәтті болып шықты.<ref>{{кітап|авторы=Service, Robert|жыл=1997|шынайы атауы=A History of Twentieth-Century Russia.|тақырыбы=Жиырмасыншы ғасырдағы Ресейдің тарихы|баспасы=[[Гарвард университеті]]нің баспасы|isbn=0674403487}}</ref> Бұл кезең Лениннің өлімінен және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]нің билікке келгенінен аяқталды. 1920 жылдардан бүкіл одақта орталықтанған [[жоспарлы экономика]] орнады, Украинада индустриализация жүрді де, оның өнімі төрт есе артты. Алайда күрт индустрияландырудың себебінен Украина шаруаралары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ауыл шаруашылығының ұжымдасып]] қалғанынан зардап шекті. «Коллективизация» деп аталып кеткен шаруалардан ауыл шаруашылығы өнімін тартып алу [[бесжылдықтар]] саясатының бөлігі болды да [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|ВЧК]] полициясымен қадағаланатын. Оған қарсы шыққандар депортацияланды, не [[ГУЛАГ]] сияқты лагерьлерге жіберілетін. Қойылған талаптар орындалмағанда бидай сияқты өнімдер берілмгендігінен [[Голодомор]] деп аталып кеткен ірі ашаршылық орын алды. Бірнеше мемлекет, соның ішінде заманауи Украина бұл ашаршылықты [[геноцид]] деп таныды.<ref>{{Cite web|url=https://holodomormuseum.org.ua/istoriia-holodomoru/|title=Історія Голодомору|lang=uk|publisher=Голодомор музейі|accessdate=2023-11-23}}</ref> Азамат соғысы мен ұжымдастырудан кейін Сталиннің саяси қарсыластары репрессияланды, украин [[интеллигенция]]сы қудаланды және қаза тапқан, тұтқындалған қайраткерлер Атылған жаңғыру деп аталып кетті. === Екінші дүниежүзілік соғыс === {{Толық мақала|Ұлы Отан соғысы|Украина Рейхскомиссариаты|Украинадағы Холокост}} [[Сурет:Ruined Kiev in WWII.jpg|нобай|солға|[[Ұлы Отан соғысы]] нәтижесінде [[Киев]] қатты зардап шекті, қала [[Вермахт]] бақылауында 1941 жылғы 19 қыркүйектен 1943 жылғы 6 қарашаға дейін болды.]] 1939 жылғы қыркүйекте орын алған [[Польшаға басып кіру (1939)|Польшаға шабуыл]]дан кейін КСРО мен [[Нацистік Германия|Германия]] Польшаны екіге бөлді. Нәтижесінде украиндар тұрған Шығыс [[Галиция]] мен [[Волынь]] аймақтары Украина бөлігі болды. Осылайша украин тарихында украиндар тұңғыш рет бірге болды.<ref>Wilson, 17-бет</ref><ref>Subtelny, 487-бет</ref> 1940 жылы Украинаның жері одан әрі көбейді, құрамына [[Бессарабия]], солтүстік [[Буковина]] мен [[Герца облысы]] енді. [[Молдован Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның шығыс территориялары жаңа құрылған [[Молдован Кеңестік Социалистік Республикасы]]на берілді. КСРО-ның жаңа территорияларын халықаралық деңгейде [[Париж келісім шарттары (1947)|Париж келісім шарттары]] таныды.<ref>{{Cite web|url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp|title=Treaty of Peace with Romania : February 10, 1947|lang=en|publisher=Авалон жобасы|accessdate=2023-11-23}}</ref> 1941 жылғы 22 маусымда [[Вермахт]] [[Барбаросса жоспары|КСРО жеріне басып кірді]]. [[Киев шайқасы (1941)|Киев шайқасы]]ндағы Киевтің рөлі үшін қалаға «Қаһарман қала» атауын алды. Киевте Кеңестік сарбаздың 600,000 адамнан астамы ([[Батыстық фронт (Ұлы Отан соғысы)|Батыстық фронт]]тың төрттен бірі) қайтыс, не тұтқын болды. Немістер Батыс Украинаны жаулап алды, ресурстарын пайдалану және сол жерде қоныстану мақсатымен Украин КСР-нің біраз бөлігінде [[Украина Рейхскомиссариаты]]н құрды. 1939 жылы ғана Кеңес Одағына қосылған кейбір батыс украиналықтар немістерді азат етушілер деп көрді, бірақ бұл ұзаққа созылмады, нацистер ұжымдастыру саясатын жалғастыра берді, жергілікті халықты Германияға депортациялады және [[Украинадағы Холокост|Украинада Холокост ұйымдастырды]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|title=Ukraine – World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule|date=2010-02-27}}</ref> Украиндардың көпшілігі Қызыл Армия мен Кеңестік партизандар құрамында немесе олармен бірге соғысқанымен,<ref name="worldwars">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\W\O\Worldwars.htm|title=World Wars|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> Батыс Украинада [[Украинаның көтерілісшілер армиясы]] пайда болды (УКА, 1942). Ол [[Украина ұлтшылдарының ұйымы|Украина ұлтшылдары ұйымы]]ның (УҰҰ) қарулы күштері ретінде құрылды.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106|авторы=Subtelny, Orest|жыл=1988|беттері=410|шынайы атауы=Ukraine: A History|тақырыбы=Украина: Тарих|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|isbn=9781442609914}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm|title=Журнал "Воєнна історія" #5-6 за 2002 рік Військово-польова жандармерія|lang=uk}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150307183958/http://warhistory.ukrlife.org/5_6_02_4.htm}}</ref> Екі ұйым да этникалық көпшілігі украиндар тұратын аумақта тәуелсіз Украина мемлекетін құру идеясын қолдады. Бұның нацистік Германия идеяларына қарсы болғанымен, кейде УҰҰ-ның [[Андрій Атанасович Мельник|Мельник]] қанаты нацистік күштермен одақтас бола берді. 1943 жылдың ортасынан бастап соғыстың соңына дейін УКА Волынь және Шығыс Галиция аймақтарында этникалық поляктарды қырып, 100,000-ға жуық поляк бейбіт тұрғынын өлтірді, бұл репрессияға әкелді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev {{!}} Timothy Snyder|lang=en|publisher=The New York Review of Books|author=Timothy Snyder|accessdate=2023-11-23}}</ref> УКА-ның КСРО-мен қақтығыстары 1950 жылдарға дейін жалғаса берді.<ref>Piotrowski, 352–354-беттер</ref> Жалпы алғанда, Кеңес Армиясы қатарында соғысқан этникалық украиндардың саны 4,5 миллионнан<ref name="worldwars" /> 7 миллионға<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020|title=Велика Вітчизняна Війна|lang=uk}}</ref>{{Efn|Қаза тапқандар санының одан көп болғаны әбден мүмкін, санақ жүргізгендер бүкіл Одақтың украиндарын емес, тек Украин КСР этникалық украиндарын санаған. Еврейлер сияқты Украин КСР өзге ұлттары санаққа кірген жоқ.}} дейін бағаланады; Кеңес Одағын қолдаған партизандық қарсылық бөлімшелерінің жартысы (1944 жылы 500,000 әскерге тең) де украиндықтар болды.<ref>Subtelny, 476-бет</ref> Жалпы, Украина көтерілісшілер армиясының мәліметтері сенімсіз, олардың саны 15,000-нан 100,000-ға дейін жетеді.<ref>Magocsi, 635-бет</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages\U\K\UkrainianInsurgentArmy.htm|title=Ukrainian Insurgent Army|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы|accessdate=2023-11-22}}</ref> === Соғыстан кейінгі Кеңестік Украина === Республика соғыстан қатты зардап шекті, оны қалпына келтіру үшін айтарлықтай күш-жігер қажет болды. 700-ден астам қала мен елді мекен, 28 мыңнан астам ауыл қирады.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine|title=Ukraine: World War II and its aftermath|lang=en|publisher=[[Brtiannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070929133150/https://www.britannica.com/eb/article-30082/Ukraine}}</ref> 1946–1947 жылдардағы құрғақшылық пен соғыс кезіндегі инфрақұрылымның бұзылуы, кемінде ондаған мың адамның өмірін қиған аштық жағдайды одан әрі нашарлады.<ref>{{Cite web|url=https://dt.ua/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html|title=Демографічні втрати України в хх столітті|lang=uk|publisher=Апта айнасы|author=Кульчитський, Станіслав}}</ref> 1945 жылы Украин КСР [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] (БҰҰ) құрушы мемлекеттерінің бірі болды,<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml|title=Activities of the Member States – Ukraine|lang=en|publisher=[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]}}</ref> бұл [[Ялта конференциясы]]ның бір бөлігі еді. Сол себептен Украина мен Беларусь тәуелсіз мемлекет болмағанына қарамастан БҰҰ-да өзінің дауыс беру құқығына ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm|title=The Formation of the United Nations, 1945|lang=en|publisher=[[АҚШ мемлекеттік департаменті]]нің ресми сайты|accessdate=2023-11-23}}</ref> Оған қоса [[Закарпатье]] аннексияланды да, Украина өз жер аумағын тағы бір көбейтті. Украин КСР халқының украин емес ұлттарының көбі соғыстан кейін қоныс аударды, немістер пен [[қырым татарлары]] жағдайларында бұл депортациялар еді. 1953 жылы Сталин қайтыс болды, нәтижесінде КСРО-ның жаңа басшысы [[Никита Сергеевич Хрущёв|Никита Хрущёв]] болды. [[Хрущёв жылымығы]] мен [[Десталинизация]] саясаты енгізілді де, [[Қырым]] РКФСР-дан Украин КСР-ына берілді, достық елге сыйлық делінген бұл түбек экономикалық себептерден берілді деп саналады.<ref>{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html|title=The Transfer of the Crimea to the Ukraine|lang=en|publisher=Қырым халықаралық комитеті|accessdate=2023-11-23}}</ref> Осы өзгерістен кейін Украина өзінің қазіргі шекараларына ие болды. Украина КСРО құрамында болған республикалардың ең маңыздыларының бірі болды. Сол себептен белгілі кеңестік саясаткерлердің үлкен бөлігі, соның ішінде [[КОКП ОК бас хатшысы]] [[Леонид Ильич Брежнев|Леонид Брежнев]], украиндар болды. Брежневтің өзі мен [[Владимир Васильевич Щербицкий|Владимир Щербицкий]] сияқты этникалық украиндар өзінің ұлтына қарамастан кеңестік орыстандыру саясатын жүргізе берді.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=hafLHZgZtt4C&q=shcherbytsky+russification&pg=PA1280|авторы=Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony|тақырыбы=1945 жылдан бергі Еуропа: Энциклопедия|шынайы атауы=Europe Since 1945: An Encyclopedia|баспасы=Taylor & Francis|жыл=2001|isbn=978-0-8153-4058-4}}</ref> 1950 жылға қарай республика өнеркәсіп пен өндіріс бойынша соғысқа дейінгі деңгейден толық асып түсті.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine|title=Ukraine – The last years of Stalin's rule|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080115052626/https://www.britannica.com/eb/article-30084/Ukraine}}</ref> Кеңестік Украина көп ұзамай өнеркәсіптік өндірісте еуропалық көшбасшы болды<ref>Magocsi, 644-бет</ref> және кеңестік қару-жарақ өнеркәсібі мен жоғарғы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығы болды.<ref>Magocsi, 1996, 704-бет</ref> Кеңес үкіметі энергияға деген сұранысты қанағаттандыру үшін су және атом энергетикасы жобаларына инвестиция салды. Алайда 1986 жылғы 26 сәуірде [[Чернобыль АЭС|Чернобыль атом электр станса]]сындағы реактор жарылды да, нәтижесінде тарихтағы ең ауыр ядролық реактор апаты, [[Чернобыль апаты]] орын алды.<ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971|title='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary|lang=en|publisher=UN Chronicles|author=Remy Johannes|date=1996}} {{Wayback|url=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/}}</ref> === Тәуелсіздік === [[Сурет:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|нобай|оңға|[[Украина президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] пен [[Ресей президенті]] [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]]ның [[Беловеж келісімі]]не қол қоюы, 8 желтоқсан 1991]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] [[перестройка]] деп аталатын қоғамдық өмірді либералдау саясатын жүргізіп, тоқырауға ұшыраған экономиканы реформалауға әрекет жасады. Соңғысы сәтсіздікке ұшырады, бірақ Кеңес Одағының демократиялануы этникалық азшылықтар, соның ішінде украиндар арасында ұлтшылдық және сепаратистік тенденцияларды күшейтті.<ref>{{кітап|сілтеме=https://www.worldcat.org/oclc/24243579|тақырыбы=Жетінші хатшысы: Михаил Горбачевтың жалтылы мен кедейлігі|шынайы атауы=Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева|жыл=1991|авторы=Геллер, Михаил|беттері=352-356|isbn=1-870128-72-9}}</ref> [[Егемендіктер шеруі]] деп аталатын шеру аясында 1990 жылғы 16 шілдеде жаңадан сайланған [[Украин КСР Жоғарғы Кеңесі|Украин Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] Украинаның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылдады;<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/55-12#Text|title=ДЕКЛАРАЦІЯ ПРО ДЕРЖАВНИЙ СУВЕРЕНІТЕТ УКРАЇНИ|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Тамыз бүлігі|Горбачёвқа қарсы КОКП мүшелері ұйымдастырған сәтсіз көтеріліс]]тен кейін 24 тамыз күні толыққанды тәуелсіздік жарияланды.<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1427-12#Text|title=Про проголошення незалежності України|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1 желтоқсанда орын алған референдум]]да халықтың 90.32% тәуелсіздікті қолдады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html|title=«Агресор намагається зламати нашу незалежність» – Порошенко у річницю референдуму 1 грудня 1991 року|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190729111549/https://www.radiosvoboda.org/a/poroshenko-rosija-ahresor-nezalezhnist/29631974.html}}</ref> [[Украина президенті|Украинаның жаңа президенті]] [[Леонид Макарович Кравчук|Леонид Кравчук]] [[Беловеж келісімі]]не қатысты, Украина осылайша жаңа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ұйымының құрушы мемлекеттерінің бірі болды. Алайда Украина ешқашан да ұйымның толыққанды мүшесі болмаған, ол ТМД құру туралы келісімді ратификацияламады.<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html|title=Україна досі в СНД чи ні?|lang=uk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=Лащенко, Олександр|date=2020-11-26|accessdate=2023-11-24}}</ref> Бұл құжаттар Кеңес Одағының тағдырын бекітті де, ол 26 желтоқсанда ресми түрде ыдырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55|title=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года|lang=ru|publisher=[[РБК]]|date=2021-12-27|accessdate=2023-11-24}}</ref> Нарықтық экономикаға көшу кезінде ел [[Посткеңестік кеңістік|бұрынғы кеңестік республикалар]]дың барлығына дерлік қарағанда тереңірек экономикалық құлдырауды бастан кешірді. Рецессия кезінде, 1991 және 1999 жылдар аралығында Украина ЖІӨ-сінің 60% жоғалтты<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=1992&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=PPPGDP&grp=0&a=&pr1.x=41&pr1.y=2|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]}}</ref> және 1993 жылы 10,000% шыңына жеткен [[гиперинфляция]]дан зардап шекті.<ref>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm|title=Ukrainian GDP (PPP)|lang=en|publisher=[[Халықаралық валюта қоры]]|author=Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm}}</ref> [[Ресейдегі экономикалық дағдарыс (1998)|1998 жылдың басындағы ресейлік қарыз дефолты]]ның салдарынан сол жылдың аяғына қарай [[Украина гривнасы]]ның жағдайы күрт нашарлады да, жағдай осы кезде-ақ тұрақтанғандай болды.<ref>{{Cite web|url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html|title=Дефолт 1998 года: 10 лет спустя|lang=ru|publisher=ukraine.segodnya.ua|author=Коротков, Дмитро және Соломко, Ірина|date=2008-08-15|accessdate=2023-11-24}}</ref> Тоқсаныншы жылдардағы экономикалық саясаты нәтижесінде мемлекеттік меншіктің жаппай жекешелендіруі болды, ол олигархтар деп аталатын аса ықпалды және бай адамдар тобын құрды.<ref>{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2012/03/09/underachiever-ukraine-s-economy-since-1991-pub-47451|title=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991|lang=en|author=Sutela, Pekka|date=2012-03-09|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Украина экономикасы|Украинаның экономикасы]] тұтастай алғанда тәуелсіздік басынан бері кең таралған [[сыбайлас жемқорлық]] пен әкімшіліктің нашар басқаруынан нашар жұмыс істеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraines-choice-corruption-or-growth/|title=Ukraine's choice: Corruption or growth|lang=en|author=Dickinson, Peter}}</ref> Бұл себептен 1990 жылдары елде көп протест пен толқулар орын алған еді.<ref>Aslund, Anders; Aslund, Anders (1995). "Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround". '''100''' (100): 125–143. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.2307%2F1149308 10.2307/1149308]. JSTOR [https://www.jstor.org/stable/1149308 1149308].</ref> [[Орыс-украин соғысы|Ресеймен соғыс]] 2010 жылдардағы экономиканың айтарлықтай қалпына келуіне кедергі келтірді,<ref>Mykhnenko, Vlad (15 наурыз 2020). [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 "Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective"]. '''72''' (3): 528–560. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1080%2F09668136.2019.1684447 10.1080/09668136.2019.1684447]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0966-8136 0966-8136].</ref> ал 2020 жылы келген [[COVID-19 пандемиясы]]мен күресу шаралары вакцинацияның төмен деңгейімен<ref>Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (2022). "Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees". '''111''' (7): 1341–1353. [[Сандық нысан идентификаторы|doi]]: [https://doi.org/10.1111%2Fapa.16370 10.1111/apa.16370]. ISSN [https://www.worldcat.org/issn/0803-5253 0803-5253]</ref> және кейінірек пандемия кезінде жалғасып жатқан шапқыншылықпен<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine|title=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine|lang=en}}</ref> ерекшеленді. Саяси тұрғыдан алғанда, [[Украина саясаты]]ның айқындаушы белгілерінің бірі көп уақытта екі мәселе бойынша бөлінді: Украина, [[Батыс өркениеті|Батыс]] және [[Ресей]] арасындағы қарым-қатынас және классикалық саяси [[Солшыл саясат|солшыл]]-[[Оңшыл саясат|оңшыл]] бөлінісі.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415000608|title=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014|lang=en|author=Шевел, Оксана|accessdate=2023-11-24}}</ref> Алғашқы екі президент, Кравчук пен [[Леонид Данилович Кучма|Кучма]] Украинаның бәсекелес көзқарастарын теңестіруге бейім болды, дегенмен [[Виктор Андреевич Ющенко|Ющенко]] негізінен батысшыл және [[Виктор Фёдорович Янукович|Янукович]] ресейшіл болды. Януковичке қарсы екі үлкен наразылық болды: 2004 жылғы [[қызғылт сары төңкеріс]], онда ондаған мың адам оның пайдасына сайлаудың бұрмалануына наразылық білдірген кезде (ақырында президент болып сайланған Ющенко болды) және тағы біреуі 2013/2014 жылғы қыста орын алды, Януковичтың Еуропа Одағы-Украина қауымдастығы келісіміне қол қоюдан бас тартуына қарсылық білдіру үшін [[Еуромайдан]]ға жиналды. 1994 жылы Ресей [[Будапешт меморандумы]]на қол қойды. Ол бойынша Украина қауіпсіздік және аумақтық тұтастық кепілдігіне айырбас ретінде ядролық қаруды Ресейге тапсырып қойды, бірақ бұл Ресейдің 2010 жылдары Украинаға қарсы соғыс бастауына кедергі болмады. 2014 жылғы ақпан айының соңы мен наурыз айының басында ол [[Севастополь]]дегі [[Ресей Әскери-теңіз күштері|Әскери-теңіз күштері]]н пайдалана отырып [[Қырым аннексиясы|Қырымды аннексиялады]]; бұл жетістікке жеткеннен кейін ол [[Донбасстағы соғыс|Донбасста ресейшіл сепаратистер құрған]], мемлекеттік қауымдастықпен ресми түрде танылмаған [[Донецк Халық Республикасы]] мен [[Луганск Халық Республикасы]] арқылы [[Донбастағы соғыс|прокси соғысын бастады]].<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1080/15387216.2019.1571428|title=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies|lang=en|author=[[Тарас Кузьо|Кузьо, Тарас]]}}</ref> 2023 жылғы 24 ақпанда Ресей Украина жеріне [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|толыққанды басып кірді]].<ref>{{Cite web|url=https://masa.media/kz/site/reseydi-ukrainaa-basyp-kirgenine-bir-zhyl-azastanny-stanymy-anday-boldy|title=РЕСЕЙДІҢ УКРАИНАҒА БАСЫП КІРГЕНІНЕ БІР ЖЫЛ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҰСТАНЫМЫ ҚАНДАЙ БОЛДЫ?|lang=kk|publisher=Masa Media|accessdate=2023-11-24}}</ref> [[Сурет:Фотографії загиблих воїнів у Кропивницькому.jpg|нобай|200px|[[Кропивницкий]] қаласында елді қорғау жолында қаза тапқан украиналық қорғаушылардың фотосуреттері]] Ресеймен әскери қақтығыс үкіметтің Батысқа қатысты саясатын өзгертті. Януковичтың Украинадан қуылғаннан кейін көп ұзамай ел 2014 жылғы маусымда Еуроодақпен серіктестік туралы келісімге қол қойды, ал оның азаматтарына үш жылдан кейін Еуропа Одағына визасыз кіру рұқсаты берілді. 2019 жылғы қаңтарда [[Украина православие шіркеуі]] Мәскеуден тәуелсіз деп танылды. Ақырында, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен кең ауқымды соғыс]] жағдайында Украина 2022 жылғы 23 маусымда Еуропа Одағына үміткер мәртебесін алды. == Географиясы == [[Сурет:Topographic_map_of_Ukraine_(with_borders_and_towns).svg|солға|нобай|225x225 нүкте|Украинаның топографилық картасы (шекарасы мен қалалары белгіленген)]] [[Сурет:Сказочный лес.JPG|нобай|оңға|200px|Карпаттағы ормандар, [[Закарпатье облысы]]]] Ел аумағында өзен торы жиі, өзендер мен бұлақтардың жалпы саны 70 мыңнан асады. Өзендердің барлығы дерлік [[Қара теңіз|Қара]] және [[Азов теңізі|Азов]] теңіздерінің алқаптарына жатады. Тек қиыр батыстағы [[Буг]] өзені мен оның салалары [[Балтық теңізі]]не құяды. Елдегі ең ірі өзендер қатарына [[Днепр]] (Украина аумағындағы ұзындығы 981 км), [[Днестр]], [[Оңтүстік Буг]] жатады. Өзендердің көпшілігі кеме қатынасына жарамсыз және су энергиясына онша бай емес. Украина жерінде [[Орман зонасы|орман]], [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] және [[Дала зонасы|дала]] зоналары таралған. Елдің солтүстігіндегі ауыл шаруашылығына жарамсыз батпақты [[Полесье]] жерінде қарағайлы ормандар өседі. [[Карпат таулары|Карпат]]тың орман қорының шаруашылық маңызы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығына жарамды жердің барлығы дерлік жыртылған, аралас жəне жалпақ жапырақты ормандар тек таулы аудандарда сақталып қалған. Жалпы алғанда, ормандар Украина аумағының 15%-ын ғана алып жатыр. Орманның сұр топырағы, қара және [[күрең]] топырақтар тараған алқаптарды егістіктер мен бау-бақшалар алып жатыр. Батпақты жерлерді ауыл шаруашылық мақсатта игеру қолға алынған, қазіргі кезде құрғатылған жерлер ауданы 2 миллион гектардан асады. Украина фаунасының арасында [[бұлан]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[түлкі]] мен [[Күзендер|күзен]], [[қырғауыл]], [[құр]] сияқты жануарлар бар. [[Сурет:Вид з Вухатого Каменя на с. Дземброня.jpg|thumb|right|200px|Құлақты тауларының Дземброня ауылына көрінісі]] Ел [[рекреациялық ресурстар]]ға бай. Сауықтыру-демалыс орындары, негізінен, [[Қара теңіз]] жағалауы бойында, [[Карпат таулары|Карпат]]та орналасқан. Әсіресе табиғи-климаттық жағдайлары қолайлы ұштасқан Қырым курорттары ([[Ялта]], [[Евпатория]]) айрықша көзге түседі. Қырымдағы [[Алупка]] және [[Мисхор]] табиғи саябақтарында өсімдіктердің [[чили араукариясы]], [[ливае самырсыны]], [[мексика қарағайы]], [[магнолия]] тәрізді ерекше түрлері өседі. Ал [[Никита бағы]]нда Жер шарының түкпір-түкпірінен әкелінген сан алуан [[Тропиктер|тропик]]тік және [[Субтропиктер|субтропик]]тік өсімдіктер өседі. Адам қолымен жасалынған бұл табиғат бұрыштары өзіне туристер назарын аударады. Карпатқа тау шаңғысымен айналысатын демалушылар көп барады, ал Карпат алдындағы [[Трускавец курорты]]ндағы табиғи минералды су емдік мақсатта пайдаланылады. === Климаты === [[Сурет:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|нобай|оңға|Украинаның [[Кёппен климаттар класификациясы]] картасы]] Географиялық орнының ерекшеліктері мен алып жатқан ауданына байланысты Украина жерінің климат жағдайлары алуан түрлі. Құрлықтың ішкергі бөлігіне қарай орналасқан солтүстік-шығыс аудандарда қаңтардың орташа температурасы -7°С шамасында болса, солтүстігі таулармен қоршалған [[Қырым]]ның оңтүстігінде бұл көрсеткіш +5°С-қа жетеді. Жауын-шашын мөлшері солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және оңтүстікке қарай азаяды. Карпатта жауын-шашынның көрсеткіші 1500 мм-ге жетсе, Қырымның батысы мен [[Днепр]] сағасында оның мөлшері 300 мм-ден де төмен. Украинаның климат жағдайлары, жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы үшін қолайлы болып табылады. Оңтүстік аудандарда жауын-шашынның тапшылығы себебінен егістіктерді қолдан суару қажет. Украина аумағы негізінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай [[Континенттік климат|континенттігі]] артып келе жатқан қоңыржай климаттық белдеудегі қоңыржай-континентальды аймақта жатыр. Қырымның оңтүстік жағалауы [[Жерорта теңізі]]нің субтропикалық климатының жеке аймағына бөлінген. Украин [[Карпат таулары|Карпатында]] және Қырым тауларында ауданның биіктігі мен беткейлердің экспозициясы климаттың тік белдеулігін анықтайды. Елдегі ең төменгі ауа температурасы 1935 жылғы 8 қаңтарда [[Луганск]]іде тіркелді. [[Арктика]]дан ауа ағындарының басып кіруі нәтижесінде мұндағы температура -42°C дейін төмендеді. Украина аумағында жауын-шашын таралуының негізгі заңдылығы оның солтүстік пен солтүстік-батыстан оңтүстік пен оңтүстік-шығысқа қарай азаюы болып табылады. Жылдық жауын-шашынның ең көп мөлшері Украина Карпатында — 1500 мм (Плая жазығы — 1663 мм) және [[Қырым таулары]]нда (1000—1200 мм), ең азы — [[Қара теңіз]] жағалауында байқалды. Аумақтың көп бөлігінде жауын-шашынның орташа мөлшері батыста 650-600 мм-ден оңтүстік пен оңтүстік-шығыста 450-400 мм-ге дейін ауытқиды. Олардың негізгі массасы Қырымның оңтүстік жағалауын қоспағанда, жылдың жылы мезгілінде болады. Қыста жауын-шашын қар түрінде, елдің барлық аумағында дерлік болады; қар жамылғысының биіктігі 10-30 см, ал тауларда 40 см-ге жетеді. === Су ағындары мен су қоймалары === [[Сурет:Закат над Днестровским водохранилищем.JPG|thumb|right|200px|[[Днестр]], [[Хмельницкий облысы]]]] Украина аумағында жалпы ұзындығы 206,000 км-ден асатын 63,119 өзендер мен бұлақтар ағып жатыр, оның ішінде 3,302 ұзындығы 10 километрге тең, не одан ұзын. Өзендердің көпшілігі Қара және Азов теңіздерінің алабына жатады. Негізгі өзендер қатарына [[Днепр]], [[Шамәлі Тынық]], [[Оңтүстік Буг]], [[Днестр]] және [[Дунай]] жатқызылады. Елде 20,000-ға жуық көл бар, олардың тек 43 ғана ауданы 10 км² немесе одан да көп. === Биоалуантүрлілігі === Елдің ең орманды жері — солтүстік-батыстағы қарағай, емен және қайыңы бар [[Полесье]].<ref>Швіденко, Анатолій; Букша, Ігор; Краковська, Світлана; Лакида, Петро (2017) [https://doi.org/10.3390%2Fsu9071152 "Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change"] Sustainability. '''9''' (7): 1152. eISSN [https://search.worldcat.org/search?q=n2:2071-1050 2071-1050]</ref> Ел аумағында 45,000 түрлі жануар түрлері бар (көбісі [[омыртқасыздар]]),<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=OuALwoUqnU8C&pg=PA78|авторы=[[Еуропа кеңесі]]|тақырыбы=Украинадағы биоалуантүрлілікті мен ландшафтты сақтау және бақылау туралы конференция|шынайы атауы=Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine|жыл=2001|беттері=78–|isbn=9789287146458}}</ref><ref name="chervona">{{кітап|авторы=Філіпчук Г. Г.|тақырыбы=Украина Қызыл кітабы|шынайы атауы=Червона книга України|бөлімі=Вступне слово|жыл=2009|баспасы=«Глобалконсалтинг»|беттері=3—624|isbn=978-966-97059-0-7}}</ref> олардың 385 Украина Қызыл кітабында бар.<ref>{{Cite web|url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure%5Cfauna%5Cindex.htm|title=Welcome to State of The Environment in Ukraine|lang=en|publisher=Украина Қоршаған ортаны қорғау және атомдық қауіпсіздік министрлігі}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm|date=2009-06-07}}</ref> Украина флорасында 27 мыңнан астам өсімдік түрлері бар.<ref name="chervona" /> === Қалалық аймақтары === {{Толық мақала|Украина қалалары}} Украинаның 457 қаласы бар, оның 176 облыс деңгейінде болса, 279 аудан деңгейінде және екеуі ерекше заңды мәртебесі бар. Оған қоса елде 886 кент пен 28,552 ауыл бар.<ref>{{Cite web|url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|title=Регіони України та їх склад|lang=uk|publisher=[[Верховна Рада]]ның ресми сайты}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071231154652/http://gska2.rada.gov.ua:7777/pls/z7502/a002|date=2007-12-31}}</ref> {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" |+ Украинаның ең ірі 10 қаласы ! Орны ! Туы ! Елтаңбасы ! Атауы<br>''Украинша атауы'' ! [[Украина облыстары|Облысы]] ! Халық саны<br />2022 Санақ<ref>{{Cite web|url=https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|title=Чисельність наявного населення України на 1 січня|lang=uk|publisher=ukrstat.gov.ua}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220704164521/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf|date=2022-06-04}}</ref> ! Ауданы<br />(км²) |- | 1 | [[Сурет:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Kyiv Kurovskyi.svg|50px]] | [[Киев]]<br>''Київ'' | Киев | 2,952,301 | 839 |- | 2 | [[Сурет:Kharkiv-town-flag.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Kharkiv.svg|50px]] | [[Харьков]]<br>''Харьків'' | [[Харьков облысы|Харьков]] | 1,421,125 | 350 |- | 3 | [[Сурет:Flag of Odessa.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Odesa.svg|50px]] | [[Одесса]]<br>''Одеса'' | [[Одесса облысы|Одесса]] | 1,010,537 | 162.42 |- | 4 | [[Сурет:Dnipro prapor.png|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Dnipro.svg|50px]] | [[Днепр (қала)|Днепр]]<br>''Дніпро'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 968,502 | 409.718 |- | 5 | [[Сурет:Flag of Donetsk.svg|50px|border]] | [[Сурет:Greater Coat of Arms of Donetsk (1995).svg|50px]] | [[Донецк]]<br>''Донецьк'' | [[Донецк облысы|Донецк]] | 901,645 | 358 |- | 6 | [[Сурет:Flag of Lviv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Lviv.svg|50px]] | [[Львов]]<br>''Львів'' | [[Львов облысы|Львов]] | 717,273 | 148.9 |- | 7 | [[Сурет:Прапор міста Запоріжжя (2003).svg|50px|border]] | [[Сурет:Герб Запорожья 2003 года.svg|50px]] | [[Запорожье]]<br>''Запоріжжя'' | [[Запорожье облысы|Запорожье]] | 710,052 | 334 |- | 8 | [[Сурет:Banner of Kryvyi Rih.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of Arms of Kryvyi Rih.svg|50px]] | [[Кривой Рог]]<br>''Кривій Ріг'' | [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]] | 603,904 | 431 |- | 9 | [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|50px|border]] | [[Сурет:COA of Sevastopol.svg|50px]] | [[Севастополь]]<br>''Севастополь'' | Севастополь | 479,394 | 864 |- | 10 | [[Сурет:Flag of Mykolaiv.svg|50px|border]] | [[Сурет:Coat of arms of Nikolayev.svg|50px]] | [[Николаев]]<br>''Миколаїв'' | [[Николаев облысы|Николаев]] | 470,011 | 260 |- |} == Саясаты == {{Толық мақала|Украина саясаты}} Украина – [[Көппартиялы жүйе|көппартиялы]] саяси жүйесі бар [[Унитарлы мемлекет|унитарлы]] [[демократия]]лық [[Аралас республика|парламенттік-президенттік]] [[республика]]. Атқарушы билікті [[Украина Министрлер кабинеті|Министрлер Кабинеті]], орталық атқарушы билік органдары және жергілікті атқарушы билік органдары ұсынады. Заң шығарушы орган — [[Верховна Рада]] атауы бар бірпалаталы парламенті. Сот билігін [[Украинаның Конституциялық соты]] және жалпы юрисдикциядағы соттар — әртүрлі инстанциялардағы жалпы және мамандандырылған соттар жүйесі ұсынады. === Украина Конституциясы === {{Толық мақала|Украина конституциясы}} [[Сурет:Constitution of Ukraine.jpg|нобай|оңға|Украина Конституциясы. Сыртында [[Украина елтаңбасы]] бейнеленген]] Украинаның қазіргі Конституциясы 1996 жылғы 28 маусымда [[Верховна Рада]] 2-шақырылымының бесінші сессиясында қабылданды. Бұл күн Конституция күні мерекесіне айналды. 2004 жылы Украинаның саяси жүйесін айтарлықтай өзгерткен түзетулер қабылданды; бұл өзгерістер кейде 2004 жылғы Конституция деп аталатын. 2010 жылы Украинаның [[Украина басшыларының тізімі|сол кездегі президенті]] [[Виктор Фёдорович Янукович|Виктор Янукович]] [[Украина Конституциялық соты]]ның шешімі негізінде бұл өзгерістерді қайтарған болатын. [[Еуромайдан]] оқиғаларынан кейін 21 ақпан күні 2004 жылғы Конституция қалпына келтірілді. === Заң шығарушы органы === Украина Конституциясының 75-бабына сәйкес, Парламент — [[Верховна Рада]], Украинадағы жалғыз заң шығарушы билік органы. Украина Жоғарғы Радасының конституциялық құрамы жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы 5 жылға сайланатын 450 халық депутатынан тұрады. Халық депутаттарының өкілеттіктері Украинаның Конституциясымен және заңдарымен айқындалады. === Атқарушы билік органы === {{Multiple image | width1 = 134 | image1 = President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy on 20 April 2025 (cropped).jpg | caption1 = '''[[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]]'''<br>{{small|[[Украина президенті|Президент]]}} | image2 = Корецький Сергій.webp | width2 = 152 | caption2 = '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]'''<br>{{small|[[Украина премьер-министрі|Премьер-министр]]}} }} Украина Конституциясының 102-бабына сәйкес, [[Украина президенті]] [[мемлекет басшысы]], мемлекеттік егемендіктің, Украинаның аумақтық тұтастығының, [[Украина Конституциясы]] сақталуының, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады. Украина Конституциясы мен Украина заңдарының негізінде және оларды сақтай отырып, Президент Украина аумағында міндетті күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарады. Украина Конституциясының 113-бабына сәйкес, Украина Үкіметі — [[Украина Министрлер Кабинеті]], атқарушы билік жүйесіндегі жоғары орган. Оның қызметінің құқықтық негізі Украинаның Конституциясы, заңдары және Украина Президентінің актілері болып табылады. Үкімет Президент алдында жауапты және Украина Жоғарғы Радасының бақылауында. Іс жүзінде бұл тәуелділік Президенттің Жоғарғы Радамен келісе отырып, [[Украина премьер-министрі|Премьер-Министр]]ді тағайындауынан, оның өкілеттіктерін тоқтатуынан және оның отставкасы туралы шешім қабылдауынан тұрады. Президент Премьер-Министрдiң ұсынуы бойынша Министрлер Кабинетiнiң мүшелерiн және басқа да орталық атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды. Үкiметтiң Жоғарғы Кеңеске бақылауы мен есеп беруi Парламенттiң Үкiмет ұсынған бюджеттi бекiтуiнен, бюджеттiң атқарылуы туралы шешiмдердi қабылдауынан, Үкiметтiң iс-шаралар бағдарламасын бекiтуден немесе қабылдамаудан, оның жұмысын бақылаудан тұрады. Үкімет құрамына Украина премьер-министрі, бірінші вице-премьер, үш вице-премьер және бүгінгі күні он тоғыз министрлік кіреді. Атқарушы билік жүйесіне сонымен қатар: 12 мемлекеттік комитет, 27 ерекше мәртебесі бар атқарушы биліктің орталық органдары, Украинаның 18 басқа орталық органдары мен мекемелері кіреді. === Сот билігі === Украинада сот төрелігін тек соттар жүзеге асырады. Соттардың құзыреті мемлекетте туындайтын барлық құқықтық қатынастарға таралады. Жалпы юрисдикциялық соттар жүйесі Украина Конституциясына сәйкес аумақтық, мамандану және инстанциялық принциптерге негізделген. Жалпы юрисдикциядағы соттар жергілікті, апелляциялық, жоғары мамандандырылған соттардан және [[Украина Жоғарғы соты]]нан тұрады. Жалпы юрисдикциядағы соттар жүйесіндегі жоғары сот органы Украинаның Жоғарғы соты болып табылады. Мамандандырылған соттар: * Коммерциялық (облыстық, апелляциялық, кассациялық) * Әкімшілік (аудандық, апелляциялық, кассациялық). Украинадағы конституциялық юрисдикцияның жалғыз органы — [[Украина Конституциялық соты]]. Украинаның Конституциялық соты жалпы юрисдикциядағы соттардан бөлек және тәуелсіз. === Саяси партиялары === {{main|Украина саяси партиялары}} Украина — көппартиялы жүйесі бар мемлекет. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.<ref>{{Cite web|url=https://minjust.gov.ua/m/4561|title=ВІДОМОСТІ щодо зареєстрованих у встановленому законом порядку політичних партій станом на 01.01.2021 року|lang=uk|date=2021-01-01|accessdate=2023-08-02|publisher=Украина әділет министрлігінің ресми сайты}}</ref> [[Верховна рада]] делінетін Украинаның парламентінде дәл қазір 6 түрлі саяси партияның өкілеттігі бар. == Экономикасы == {{Толық мақала|Украина экономикасы}} [[Сурет:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|нобай|оңға|Бидай егіні, [[Ровно облысы]]. [[Ауыл шаруашылығы]] — Украина экономикасының ең үлкен секторы]] {{Толықтыру}} 2021 жылы [[ауыл шаруашылығы]] экономиканың ең үлкен секторы болды және Украина әлемдегі ең ірі бидай экспорттаушыларының бірі болды. Дегенмен, Украина жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіші бойынша Еуропадағы ең төмен.<ref>{{Cite web|url=https://voxukraine.org/en/why-is-ukraine-poor-look-to-the-culture-of-poverty/|title=Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty|lang=en|publisher=VoxUkraine|author=Bohdan Ben|date=2020-09-25}}</ref> 2021 жылы Украина [[сыбайлас жемқорлық]] бойынша 180 бойынша 122-орында, Еуропа елдері арасында тек [[Ресей]]ден жоғары көрсеткішке ие болды.<ref>{{Cite web|url=https://ti-ukraine.org/news/bez-progresu-rezultat-ukrayiny-v-indeksi-spryjnyattya-koruptsiyi-2021/|title=БЕЗ ПРОГРЕСУ – УКРАЇНА В ІНДЕКСІ СПРИЙНЯТТЯ КОРУПЦІЇ-2021|lang=uk|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2021 жылы Украинадағы орташа жалақы айына шамамен 14,300 [[Украина гривнасы|₴]] (525 АҚШ доллары) ең жоғары деңгейге жетті.<ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/post/8453|title=Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation|lang=en|publisher=Kyiv Post|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиналықтардың шамамен 1% ғана 2019 жылы ұлттық кедейлік шегінен төмен өмір сүрді.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=UA|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украинадағы жұмыссыздық 2019 жылы 4,5 пайызды құрады.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=UA|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine {{!}} Data|lang=en|publisher=data.worldbank.org|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2020 жылы Украинаның мемлекеттік қарызы оның номиналды ЖІӨ-нің шамамен 50 пайызын құрады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ukraine/government-debt--of-nominal-gdp#:~:text=In%20the%20latest%20reports%2C%20Ukraine,USD%20bn%20in%20Sep%202020.|title=Ukraine Government Debt: % of GDP|lang=en|publiser=CEIC}}</ref> == Халқы == {{Толық мақала|Украина халқы}} [[Сурет:Woman in Traditional Ukrainian Clothes - Maslenitsa - Kiev, Ukraine - 16 March 2013.jpg|thumb|left|200px|Дәстүрлі киім киген украин әйелі, Киев, 2013]] Украина халқының жалпы саны 2021 жылдың соңына қарай шамамен 34,5 млн. адам болды. Елде халық санының табиғи өсуі соңғы онжылдықтарда күрт қысқарды, ал 2000 жылы ол тіпті — 0,6%-ды құрады. Туу коэффиценті (1000 адамға шаққанда) — 8%, өлім коэффиценті — 14%. Адамның өмір жасының орташа ұзақтығы — 68 жыл. 1990 жылдардың орта шенінен бастап, басқа елдерге қоныс аударатындар саны көшіп келетіндер санынан асып түсетін болды. Қоныс аударғандардың басым көпшілігін өздерінің байырғы отандарына ([[Германия]], [[Израиль]]) оралғандар құрады. [[File:Українськомовні1959—2001.gif|thumb|300px|right|Кеңес одағының басып алу кезеңінде украин халқы [[орыстандыру]]ға ұшырап, миллиондаған орыстар сол жерге қоныстанды. 1959 жылдан 1989 жылға дейін оңтүстік пен шығыс аймақтарда украин тілінде сөйлейтін халықтың үлесі айтарлықтай азайып, Донбасс аймағында олар іс жүзінде азшылыққа айналды.<ref>[https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/57398032/%D0%95%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D1%96_-libre.pdf?1537213469=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DEthnocultural_dynamics_and_regional_iden.pdf&Expires=1759683476&Signature=Y1x9ohJAr6Anb30U-L27iI1NCoz~Yxcx3dIKGmsDPl7LLlt38vDBivW14bjZV5aZVmpFmMegcX9020~QyKi7-Ttp-WKHRjA2IG1VXBm5SSVGLLnfK32OuiFGc3mXAbuW5SXxHjFgtNGpBkk-CIMd1lVpQggAQYfkJ~r-qWpr~yO7d6QiN0ZeLr9vbvxyo7z3BcJBSA5NNDupEnMlK0PdnVcjcRq9VYCvAp3hD4f3Qdrf1958x4T1ROcElmk6ODk627Wm3~F-RRKkc6IYcBUxOVk4zBSy1IQO0NpQcKMdDsfv6ZqQYnqTv6JrFNboxbcwfqZug6OLHGII3Bsh7xsvAg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA Етнокультурна динаміка та регіональні ідентичності Півдня та Сходу України в 1991—2013 рр.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |access-date=2024-10-02 |archive-date=2024-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live }}</ref>]] [[File:Population of Ukraine from 1950z.svg|thumb|300px|right|Украина халқы]] Ел халқының ұлттық құрамы күрделі болғанымен, басты ұлттар: [[украиндар]] (78%) мен [[орыстар]] (13%). Украиндар саны жөнінен [[славяндар|славян]] халықтары арасында орыстардан кейін 2-орын алады. Олар, негізінен, батыс, орталық және солтүсік аудандарда тұрады. Украиндардың үлесі оңтүстікке қарай азая береді. Мысалы, украиндар [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Одесса облысы|Одесса]] облыстары тұрғындарының жартысын ғана құрайды, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да олардың үлесі 25% ғана. Олардан басқа ел аумағында [[беларустар]], [[еврейлер]], [[молдовандар]], [[поляктар]] мен [[болгарлар]] және т.б. ұлт өкілдері тұрады. [[Қырым татарлары|Татарлар]] [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым]]да, [[гректер]] [[Азов теңізі]] жағалауында, ал [[румындар]] мен [[словактар]] [[Карпат таулары|Карпат]] сыртында шоғырлана орналасқан. Карпатта тау халықтары — [[гуцулдар]], [[бойкалар]] мен [[лемкалар]] тұрады. Гуцулдар — шығу тегі әлі белгісіз халықтардын бірі, олар, негізінен, мал шаруашылығымен және ағаш дайындаумен айналысады. Гуцулдар арасында ағаштан түйін түйетін шеберлер, саз балшықтан құмыра жасаушылар, [[кілем]] тоқушылар да көп. Діни құрамы жағынан [[Христиандық|христиан]] дінінің [[Православ шіркеуі|православие]] тармағы басым, бұдан басқа христиан дінінің басқа тармақтары мен ағымдары, сондай-ақ [[ислам]], [[Яһудилік|иудаизм]] діндері бар. Республика бойынша халықтың орташа тығыздшы 1 шаршы километрге шаққанда 78.6 адамды құрайды. Ел аумағында халық біркелкі орналаспаған; шығыстағы өнеркәсіпті-ауыл шаруашылықты аудандарда, батыстағы [[Львов облысы|Львов облысында]] 1км²-ге 100-200 адамнан келеді. [[Полесье]] аумағында орналасқан [[Чернигов облысы|Чернигов]], [[Волынь облысы|Волынь]], [[Житомир облысы|Житомир]] облыстарында, сондай-ақ далалы [[Херсон облысы]]нда бұл көрсеткіш 40—50 адамды ғана құрайды. Украинада ірілі-ұсақты 415 қала бар. Қала халқының үлесі — 65%. Батыс Украинада [[Урбанизация|урбандалу]] деңгейі төмен, [[Закарпатье облысы]]нда қала халқынын үлесі бар болғаны 41% ғана. Мұнда шағын және орташа қалалар басым. [[Донецк]] алабында қала халкының үлесі өте жоғары (90%), мұнда [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] бойынша ірі қала шоғырларының бірі, [[Донецк]] [[агломерация]]сы қалыптасқан. == Мәдениеті == [[Сурет:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|нобай|солға|Украиналықтардың [[Рождество]] тойлауы, [[Львов]]]] Украинаның әдет-ғұрыптарына елдегі басым дін [[Православ шіркеуі|православиелік христиандық]] қатты әсер етеді.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20041204115821/http://www.derzhkomrelig.gov.ua/info_zvit_2003.html|title=Про стан і тенденції розвитку релігійної ситуаціїта державно-церковних відносин в Україні|lang=uk}}</ref> Украинаның мәдениетіне шығыс және батыс көршілері де әсер етті, бұны оның сәулетінде, музыкасында және өнерінде байқауға болады. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Коммунистік дәуір]] Украинаның өнері мен жазуына айтарлықтай әсер етті. 1932 жылы [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] «Әдебиет және өнер ұйымдарын қайта құру туралы» декрет жариялаған кезде Кеңес Одағында [[социалистік реализм]]ді мемлекеттік саясатқа айналдырды. Бұл шығармашылықты әбден кідіртті. 1980 жылдары [[гласность]] (жариялық) енгізілді және кеңестік суретшілер мен жазушылар қайта еркін болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/eb/article-9037405|title=Mikhail Gorbachev|lang=en|publisher=[[Britannica]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071218133116/https://www.britannica.com/eb/article-9037405}}</ref> 2023 жылы [[ЮНЕСКО]] Украинадағы 8 нысанды [[Әлемдік мұра]] тізіміне енгізді. Украина сонымен қатар [[Петровка өрнегі]], [[Косов]] керамикасы және [[казак әндері]] сияқты сәндік және халықтық дәстүрлерімен танымал. 2022 жылғы ақпан мен 2023 жылғы наурыз аралығында ЮНЕСКО 247 нысанның, оның ішінде 107 діни нысанның, 89 көркем немесе тарихи маңызы бар ғимараттардың, 19 ескерткіш пен 12 кітапхананың зақымдалғанын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/damaged-cultural-sites-ukraine-verified-unesco|title=Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO|lang=en|publisher=[[ЮНЕСКО]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> 2023 жылғы қаңтардан бастап [[Одесса]] тарихи орталығы қауіп төнген дүниежүзілік мұралар тізімінде.<ref>{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2023/02/02/ukrainian-city-of-odesa-added-to-unescos-world-heritage-list|title=Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites|lang=en|publisher=The Art Museum|accessdate=2023-11-24}}</ref> === Кітапханалар === [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы]] — елдің басты академиялық кітапханасы, ғылыми ақпарат орталығы. [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] барысында Тарас Шевченко Киев ұлттық университетінің Максимович ғылыми кітапханасы, [[В. І. Вернадський атындағы Украина ұлттық кітапханасы|Украина ұлттық кітапханасы]], Украина ұлттық ғылыми медициналық кітапханасы және Киев қалалық жастар кітапханалары Ресей қаруларымен бомбаланды.<ref>{{Cite web|author=Marche, Stephen|date=2022-12-04|title='Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine|lang=en|publisher=The Observer|url=https://www.theguardian.com/books/2022/dec/04/our-mission-is-crucial-meet-the-warrior-librarians-of-ukraine|accessdate=2023-03-11}}</ref> === Әдебиеті === {{Толық мақала|Украин әдебиеті}} {{Multiple image | image1 = Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg | width1 = 155 | caption1 = Дүние жүзіне белгілі украин қайраткері [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]], 1859 | image2 = Lesya Ukrainka portrait.jpg | width2 = 133 | caption2 = Украин әдебиетіндегі ең әйгілі әйелдердің бірі, [[Леся Украинка]] }} [[Моңғол-татар шапқыншылығы|Моңғолдардың Киев Русіне шапқыншылығы]]нан кейін әдеби белсенділік XIV ғасырда қайта жанданғанға дейін кенет құлдырауға ұшырады, ал XVI ғасырда [[баспа машинасы]]ның өнертабысымен ол одан әрі дами түсті.<ref name="britannicalit">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30128/Daily-life-and-social-customs#toc275898|title="Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature"|lang=en|publisher=[[Britannica]]|accessdate=2023-11-24}}</ref> Украиндардың заманауи әдеби дәстүрі [[Иван Петрович Котляревский|Иван Котляревский]]дің [[Энеида (Котляревский)|Енеїда]]сымен (Энеида) бастау алды.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature|title=Ukrainian literature {{!}} Britannica|lang=en|publisher=[[Britannica]]}}</ref> 1830 жылдарға қарай украин [[Романтизм ағымы|романтистік әдебиеті]] дами бастады және елдің ең танымал мәдениет қайраткері, романтист ақын-суретші [[Тарас Григорьевич Шевченко|Тарас Шевченко]] белгілі болды. Иван Котляревский украин тіліндегі әдебиеттің атасы болып саналса, Шевченко – ұлттық жаңғырудың атасы делінеді.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\L\I\Literature.htm|title=Literature|lang=en|publisher=Украина энциклопедиясы}}</ref> 1863 жылы Ресей империясында украинша материал басып шығаруға тыйым салынды.<ref name="valuev" /> Бұл украин әдебиетін біраз кідіртті, жазушы-ақындардің біреулері орысша жазып кетсе, басқалары басып шығаруды Аустрия басшылығындағы [[Галиция]]да орындайтын. Тыйым большевиктердің билікке келуіне дейін жалғаса берді.<ref name="encarta">{{Cite web|url=https://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html|title=Ukraine — literature|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20080406035927/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_4/Ukraine.html}}</ref> Украин әдебиеті КСРО-ның ерте жылдары дамып кетті, алайда 1930 жылдары басталған [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|НКВД]] бастаған түрлі репрессиялар мен цензура оны кідіртті. [[Ұлы террор]] саясаты кейін 223 жазушының ату жазасына кесілуіне алып келді, бұл жазушылардың буыны Атылған жаңғыру деп аталып кетті.<ref>{{Cite web|url=http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm|title=Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933|lang=uk|author=Лавріненко, Юрій}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20101213085603/http://fmm51.org.ua/html_books/lavrinenko_rozstriliane_vidrodzhennia.htm}}</ref> Украин тіліндегі әдебиетке тыйым салынбағанымен, белгілі бір үлгі, стильге келмейтін әдебиеттің барлығына да тыйым салынатын. Әдеби еркіндік 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында [[КСРО ыдырауы]]мен және 1991 жылы Украина тәуелсіздігінің қалпына келуімен қатар өсті.<ref name="britannicalit" /> === Музыкасы === [[Сурет:Лисенко Микола (cropped).jpg|нобай|оңға|120px|Украин классикалық музыкасының әкесі болып саналатын [[Николай Витальевич Лисенко|Николай Лисенко]]]] Музыка — ұзақ тарихы және көптеген әсерлері бар украин мәдениетінің негізгі бөлігі. Дәстүрлі халық музыкасынан бастап, классикалық және заманауи рокқа дейін Украина бірнеше халықаралық деңгейде танымал музыканттарды шығарды. Украин ұлтының дәстүрлі музыкалық аспаптары қатарына [[кобза]], [[бандура]], [[торбан]], цимбали, лірник сияқтылар жатқызылады. Цимбали — әлемдегі ең ежелгі ішекті аспаптардың бірі. Украинада б.з.б. 3500 жылдары салынған цимбали бейнеленген тас бар.<ref name="awesome">{{кітап|тақырыбы=Керемет Украина: Сен білу керек қызық нәрселер 6-нұсқа|шынайы атауы=Awesome Ukraine: Interesting things you need to know 6th edition|баспасы=Osnovy Publishing, Hanna Kopylova|авторы=Krawchenko, Tamara; Tsilyk, Iryna және Chekh, Artem|жыл=2018|isbn=978-966-500-829-3}}</ref> Украин ұлттық аспаптары валютада да салынған: 100 гривна банкнотасында [[Черкассы облысы]]ның жерінде [[бандура]] ойнаған соқыр украиналық жігіт бейнесін табуға болады.<ref name="awesome" /> Алғашқы арнаулы музыкалық академия 1738 жылы [[Глухов]]та құрылды және ол [[скрипка]] мен [[бандура]] ойнауды, ән айтуды оқытты. Нәтижесінде, Ресей империясының құрамындағы ең алғашқы композиторлар мен орындаушылардың көпшілігі этникалық украиндар болды, олар Глуховта туып-өскен немесе білім алған немесе осы музыка мектебімен тығыз байланысты.<ref>{{кітап|сілтеме=https://books.google.com/books?id=IkZEDAAAQBAJ&pg=PT1461|тақырыбы=Украина энциклопедиясы, 3-том|шынайы атауы=Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf|авторы=Struk, D.H.|жыл=1993|баспасы=[[Торонто университеті]]нің баспасы|беттері=1461|isbn=978-1-4426-5125-8}}</ref> === Ұлттық тамағы === {{Толық мақала|Украин асханасы}} [[Сурет:Borscht served.jpg|нобай|оңға|Қаймақ қосылған украиналық [[борщ]]]] Дәстүрлі украин тағамыа тауық еті, шошқа еті, сиыр еті, балық және саңырауқұлақтар кіреді. Украиндар картоп, дән және жаңа піскен, қайнатылған немесе маринадталған көкөністер де жейді. Танымал дәстүрлі тағамдар [[Пероги|вареники]] (саңырауқұлақтар, картоп, ашытқан қырыққабат, ірімшік, шие немесе жидектер қосылған пісірілген тұшпара), [[борщ]] (қызылшадан, қырыққабаттан және саңырауқұлақтан немесе етден жасалған сорпа) және [[голубцы]] (күріш, сәбіз, пияз және тартылған етпен толтырылған қырыққабат орамдары).<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/culture/2022/03/05/ukraine-has-a-glorious-cuisine-that-is-all-its-own|title=Ukraine has a glorious cuisine that is all its own|lang=en|publisher=The Economist}}</ref> Украиндардың ұлттық наны да бар: [[каравай]] мен пасхалық [[паска]] наны. Украина тәуелсіздігінің 20 жылдығына [[Винница]]да 1.5 тонна, 4*4 метр [[Каравай]] пісірілді. Оның дайындалуына 1000 кг ұн, 350 литр сүт, 2000 жұмыртқа, 175 кг қант және т.б. да ингредиент керек болды.<ref name="awesome" /> == Қазақстанмен қарым-қатынасы == {{Толық мақала|Қазақстан-Украина қатынастары}} 1999 жылғы қыркүйекте Қазақстан президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Украинаға жасаған ресми сапары екі елдің [[Дипломатия|қарым-қатынасына]] үлкен дем берген елеулі оқиға болды. Сол кезде мемлекетаралық келісім-шарттардың саны 60-тан асты. Соларды [[басшылық]]қа ала отырып, жүзеге асыру бағытында жұмыс істедік. 1999 жылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстан мен Украина арасындағы сауда айналымы 50 млн АҚШ долларын құраған болса, 2003 жылы [[тауар]] айналымы 800 млн долларға дейін жетті. Қазір екі елдің арасындағы тауар айналымы жылына 1 миллиард доллардан асып кетті. Бұл – кезіндегі және одан кейінгі атқарылған жұмыстардың нәтижесі. Жалпы, Қазақстан мен Украина арасында мықты бір оң ниетті ізгі тілектестік [[байланыс]] бар. Сонымен бірге біз 2001 жылы [[Қырым]]да, 2002 жылы Украинаның батысындағы 8 облысты қамту үшін Львовта Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Сондай-ақ, шығыс жағындағы 5 облысқа арнап [[Запорожье]]де, одан кейін оңтүстікте үш облысты қамтитын [[Одесса]]да консулдық ашу мәселесі келісілді және дайын болды. Соның нәтижесінде ел мен елдің байланысы, экономикалық қарым-қатынасы арта түсті. Сонымен бірге Украинаның ғана емес, [[Молдова]]ның да елшісі қызметін қоса атқару міндеттелгендіктен, [[Кишинёв]]те де Қазақстанның құрметті консулдығы ашылды. Украинаға жанар-жағармай, газ керек. Қазақстанға Украина жағынан [[атом]], [[энергетика]], [[мұнай]]-[[газ]] саласынан, [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылыққа]] қажетті құрал-жабдықтар, техника түрлері қажет. Бізде өндірілмейтін тауардың көбі Украинада шығарылады. Оларда жоқ нәрсе бізде бар. Сондықтан Біртұтас экономикалық [[аймақ]] жөніндегі келісімге қол қойылса, Ресей, Украина, Қазақстан, [[Беларусь]] мемлекеттерінің аумағында осы елдердің шығарған тауарының тасымал [[тариф]]інің бағасы бірдей болуы мүмкін. Мысалы, темір жолмен [[Атырау облысы]]ның Теңіз кенішінен [[Қара теңіз]]дің жағасындағы Одесса портына дейін жеткізу үшін мұнайдың бір тоннасының бағасы 33–45 долларға дейін қымбаттайды. Мәселен, 1 тонна мұнайдың тасымалына Қазақстан жерінде 7–8 доллар, Ресейде 17–25 доллар, Украинада 9–12 доллар қосылады. Яғни, барлық тауарлардың мемлекетаралық сыртқы сауда айналымында көлік тарифі кедергі келтіріп тұр. Еркін сауда аймағы болғанын қалап отырған Украина жағы егер Еуроодақ пен Дүниежүзілік Сауда ұйымына кіруге кедергісін келтірмейтін болса, Біртұтас экономикалық аймаққа кіруге келісуі ықтимал.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref> === Ресей-Украина соғысы жайлы Қазақстанның ұстанымы === 2019 жылғы 4 желтоқсанда [[Германия]]ға мемлекеттік сапары қарсаңында ол [[Неміс толқыны|Deutsche Welle]]-ге сұхбат беріп, [[Қырым аннексиясы|Ресей Федерациясының Қырымды аннексиялауы]]н Украинаға басып кіру деп санамайтынын айтып, Украинада дау тудырды. Сондай-ақ ол «Ресей басшылығының даналығына сенетінін» айтты, жауап ретінде [[Украина Сыртқы істер министрлігі]] оған [[демарш]] жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/politics/2019/12/04_a_12848696.shtml|title=«Будет демарш»: Украина не простит Токаеву Крым|lang=ru|publisher=gazeta.ru|date=2019-12-04|accessdate=2023-08-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-president-tokayevs-interview-dw-crimea-ukraine-reactions/30308648.html|title="Аннексиядан айналып өтпейсің бе, Қасеке?" Тоқаевтың сұхбатына әлеуметтік желі реакциясы|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=МАМАШҰЛЫ, Асылхан|date=2019-12-05|accessdate=2023-08-10}}</ref> 2022 жылдың басында орын алған [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]нен кейін Қазақстан басшылығының өкілдері, соның ішінде [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]] [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] [[Донецк Халық Республикасы|Донецк]] пен [[Луганск Халық Республикасы|Луганск Халық Республикалары]]н мойындаудан бас тартты. 2022 жылғы 21 тамызда Украинаның Қазақстандағы елшісі Петро Врублевський қазақстандық блогерге сұхбат берді, онда ол Ресейдің Украинаға басып кіруіне түсініктеме берді: «Біз қазір орыстарды неғұрлым көп өлтірсек, соғұрлым аз балаларымыз оларды өлтіруге тура келеді». Көп ұзамай Врублевскийді Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі шақырып, бұл сөздерді «елшінің қызметіне лайықсыз» деп атады. Оны 2022 жылғы 18 қазанда [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Зеленский]] қызметінен босатты.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/868497|title=Посла Украины в Казахстане уволили после его высказываний о русских|lang=ru|publisher=інтерфакс|date=2022-10-19|accessdate=2023-08-10}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Навигациялық блок |тақырып = Украина |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |list = |Еуропа елдері |Еуропа кеңесі |ГУАМ |Қара теңіз экономикалық ынтымақтастығы ұйымы |ТМД |Франкофония }} [[Санат:Украина|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] 3ki9b7u2jnq5sttvttk8s50bb571zql 0 9248 3639429 3470310 2026-08-05T10:46:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639429 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Елдес Омарұлы Тиесов |Шынайы есімі = |Сурет =Kazakh intelligentsia (1918).jpg |Сурет ені =100 |Сурет атауы =Сол жақтан бірінші тұрған Елдес Омарұлы |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 29.2.1892 |Туған жері = Қонай ауылы, [[Қостанай уезі]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі {{туғанжері|Бейімбет Майлин ауданы|Бейімбет Майлин ауданында}}, [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]]) |Мансабы = публицист, аудармашы, ғалым, қоғам қайраткер |Азаматтығы = {{ту|Ресей}} [[Ресей империясы]]→ <br />{{байрақ|КСРО}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1.12.1937 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Эльза Адамовна Берте |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Елдес Омарұлы Тиесов''' ([[29 ақпан]] [[1892 жыл]], [[Қостанай уезі]] – [[1 желтоқсан]] [[1937 жыл]]) — қазақ қоғам қайраткері, ғалым (тілтанушы және математик), публицист және аудармашы, [[Алаш партиясы|Алаш партиясы]] саяси партиясының мүшесі. Замандастары қазақтың [[Михаил Васильевич Ломоносов|"Ломоносовы"]] деп баға берген.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/kazaktyn-lomonosovy-atangan-eldes-omarov-turaly-ne-bilemiz_a2748755/#:~:text=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%20%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%20%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9Ci%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF,%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%20%D0%B1%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%88i%D0%BA%20%D0%B0%D1%82%D1%8B%20%D0%B4%D0%B0%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD. https://kaz.inform.kz/news/kazaktyn-lomonosovy-atangan-eldes-omarov-turaly-ne-bilemiz_a2748755/#:~:text=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%20%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%20%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%2C%20%D0%9Ci%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF,%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%20%D0%B1%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%88i%D0%BA%20%D0%B0%D1%82%D1%8B%20%D0%B4%D0%B0%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD.]</ref> == Өмірбаяны == * [[Қыпшақтар|Қыпшақ]] тайпасының [[Қарабалық]] руынан шыққан.<ref>https://qamshy.kz/article/21630-eldes-omarulynynh-shygharmalary-elim-dep-enhirep-otken-eldes-basy</ref><ref>https://www.arnapress.kz/almaty/life/85055/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230406133552/https://www.arnapress.kz/almaty/life/85055/ |date=2023-04-06 }}</ref><ref>https://znanio.ru/media/prezentatsiya_eldes_omarova-246610</ref> * 1892 жылғы 29 ақпанда (Бұл күн тек төрт жыл сайын кібісе жылда келетін болғасын, ережелер бойынша құжаттарда наурыздың бірі деп көрсетілген) Қостанай уезінің Қонай ауылында дүниеге келген (қазіргі Г. Белинский атындағы агроконцерн, Таран ауданы). * Алғашында Елдес ауылдың молдасынан хат таныды, содан соң Қостанай орыс-қазақ училищесін бітіріп, Дубай ауылында мұғалім болып жұмыс істейді. * Үш жыл (1917 жылғы ақпанға дейін) жергілікті соттың кеңсесінде қызмет етті. * Сол жылдары оны [[Минск]] қаласындағы Земство Одағына хатшы қызметіне шақырады. * 1917 жылы оқулық дайындау комиссиясының мүшесі етіп тағайындайды. * [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдары Елдес Омарұлы [[Қостанай уезі]] бойынша [[Алаш Орда|«Алаш Орда]]ның» өкілі және [[Қостанай]]дағы бөлімшесінің төрағасы лауазымында қызмет етті. * [[1917 жыл|1917 жылы]] [[Орынбор]] қаласында өткен [[Екінші жалпықазақ съезі|Екінші Жалпықазақ құрылтайы]] ұлттық-аймақтық автономия — Алаш Орда үкіметін құру туралы шешім қабылдаған. Бұл бастаманың басында [[Алаш партиясы]] тұрса, оның бағдарламасына авторлық еткендердің бірі – Елдес Тиесов еді. * 1920 жылдардан бастап Орынбордағы халыққа білім беру комиссариатының мектеп бөлімінде қызмет ете жүріп, өлкелік академиялық орталықтың қызметкері болды. * Елдес Омарұлы '''«халық жауы»''' деп айыпталып, ОГПУ-дың үкімімен 58-бабы бойынша он жылға сотталды. Көп кешікпей Елдес ату жазасына кесілді, бірақ ОГПУ-дың бұл үкімі уақыт өте келе өзгерген. * Қамаудың алғашқы жылдарын (осыған дейін Елдес [[Мәскеу]]дегі [[Бутырка]] түрмесінде отырған) [[Карелия Республикасы|Карелияда]] өткізді. 1933 жылғы шілдеде Елдес Омарұлы мерзімінен бұрын босатылды, бірақ бұл бостандық көпке ұзамады. * Елдес Омарұлы алғашқылардың бірі болып [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтың]] ғылыми еңбектері туралы пікір жазған. Ол М.О. Әуезовтың еңбектеріне жоғары баға берді. [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] [[1927 жыл|1927 жылы]] туған ұлының атын Елдес Омарұлының құрметіне Елдес деп қойды. * Белгілі ғалым Елдес Омарұлы ғалым-филолог [[Телжан Шонанов]]пен көп жылдар бойы дос болды. 1937 жылы Шонановқа «халық жауы» деген айып тағылғанда, Елдес Омарұлы досының сөзін сөйлеп, құтқарып қалғысы келді, бірақ оның өзіне де «халық жауы» деген жалған айып тағылды. Алдымен, [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дың]] жатақханасында тұрып жатқан жерінен шығарып жіберді. * 1937 жылғы [[20 қараша|20 қарашада]] тұтқындалып, желтоқсанның бірінде ату жазасына кесіледі. Елдес Омарұлы тек 1989 жылы ғана Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің үкімімен ақталды. == Шығармалары == Елдес — көптеген оқулықтардың авторы. Атап айтқанда, [[математика]], [[алгебра]], [[физика]], [[тригонометрия]], [[геометрия]] оқулықтарын [[орыс тілі]]нен, [[неміс тілі]]нен аударып, өңдеп, өзі толықтырып отырды. Көптеген геометриялық терминдер Елдестің аудармасында мәнді де, мағыналы. Мысалы, [[геометрия]] — пішіндеме, [[теорема]] — түйін, [[трапеция]] — қостабан т.с.с. Ғылыми еңбектерінің басым көпшілігін орыс тілінде жазған. Оның ішінде * «Упражнения по синтаксису» (Синтаксис жаттығулары) * «О сочетании звуков казахского языка» (Қазақ тіліндегі дыбыс үндестігі) * «Новые правила о казахском шрифте» (Қазақ қаріптерінің жаңа ережелері) * «Ученая деятельность Ахмета Байтурсынова» (Ахмет Байтұрсыновтың ғылыми еңбектері) сияқты еңбектері орыс тілінде жазылған. * Ал, бастауыш сыныптарда өзі жазған «[[Әліппе]]ні» қолданды. Бұл оқулық қазақтың мақал-мәтелдеріне, билердің шешендік сөздеріне негізделген. Өкінішке орай, бұл оқулық баспадан шықпай қалды. === Аудармалары === Елдес Омарұлы ұғымдарды қазақ тілінің қисынына лайықтап бейімдеген. Бәрімізге белгілі келесі тізімдегі бейімделген сөздер Елдес Омаровтың еңбегі: * Еуропа – Европа. * Есеп-қисап – математика. * Жарма – биссектриса. * Зауыт – завод. * Кескіндеме – тригонометрия. * Керме – хорда. * Сынып – класс. * Сиез – сьезд. * Пішін – фигура. * Шақырым – километр. * Шаршы – квадрат. == Есте қалдыру == 1997 жылы бұрынғы Қостанай орыс-қазақ училищесінде (қазіргі көркемөнер мектебі) даңқ таңбасы ашылды. == Отбасы == Ғалымның жеке өмірі де бақытты болған жоқ. Оның зайыбы [[Ташкент]] қаласындағы Германия консулының қызы Эльза Адамовна Берте болатын. Тұңғышына [[Кенесары]] Қасымовтың құрметіне Кенехан деген ат қойды. Кейінірек әйелі мен баласының өміріне қауіп төнбесін деп ажырасып кетеді. Ал, ұлының туу туралы куәлігінде Генрих Берте деп жазылды. Ұлының тағдыры белгісіз, тек қана [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]қа қатысқаны, ұшқыш болғаны туралы қысқа ғана дерек бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алаш Орда}} [[Санат:Тілтанушылар]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақ тілін зерттеушілер]] [[Санат:Қазақстан көсемсөзшілері]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] ek45aikruck6ny0e6gaqzupn74z4yv8 0 13667 3639168 3627195 2026-08-05T01:54:52Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақ титулдары|Қазақ титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639168 wikitext text/x-wiki '''Би''' — дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық биліктің иесі. Зерттеуші ғалымдардың, әсіресе, В.В.Бартольдтың пікірінше, ''“би”'' сөзі шамамен 14–15 ғасырларда ежелгі түркі тіліндегі ''“[[бек]]”'' атауының бір нұсқасы ретінде пайда болып, басқарушы, ел билеуші мағынасын білдірген. Кейіннен бастапқы семантикалық-тілдік реңкінен ажырап, көбінесе, дау-жанжалды шешіп, кесімді төрелік айтушы, әділ үкім шығарушы адамды бейнелеу үшін қолданылған. 17 ғасырда өмір сүрген [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] ''“Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар”'' атты еңбегінде ''“жоғарғы мәртебелі әмірлер мен елге сыйлы, пендәуи тірліктен азат адамдардың”'' барлығы би аталғанын жазады. Ал қазақ халқының дәстүрлі түсінігінде бұл атау төрт түрлі мағынада: #ел билеушісі, иелік етуші; #сот, төреші; #батагөй, шешен; #бітістіруші дипломат, елші ретінде ұғынылған. Бидің қоғамдағы рөлін жан-жақты түсіну үшін қазақ халқының тарихи-әлеуметтік даму кезеңдерінің ерекшелігін жете ескеру шарт. Өйткені, ежелгі дәуірлерден 19 ғасырдың басына дейін қазақ қоғамы саяси потестарлы билік жүйесінің негізінде дамығаны белгілі. Ең төменгі ([[бұқаралық]]) билікті ауыл-аймаққа, ру-тайпа ішіне сыйлы, өмірлік тәжірибесі мол ақсақалдар атқарса, орта буындағы, яки, [[потестарлы билік]] тізгінін [[ру]]-[[тайпа]] басылары — билер уысына ұстады. Ал мемлекеттік және мемлекетаралық деңгейдегі мәселелерді қамтитын жоғары билікті төре тұқымы —[[хан]]дар мен [[сұлтан]]дар иеленген. Міне, күллі қазақ қоғамының елдік тұтастығы осы соңғы екі билік жүйесінің өзара тепе-теңдігі мен бір-біріне қарама-қарсылығы принциптеріне негізделді. Әлеуметтік құрылымға арқау болған рулық-тайпалық жүйенің өзі айқын қандас туыстардың ұйымы емес, саяси-әскери және шаруашылық қауымдастық қызметін ғана атқарды. Сондықтан қоғам болмысындағы рулық негіз мемлекеттік институттардың нығайып, жеке-дара үстемдік құруына қай кезде де мүдделі болған емес. Халықтың қалың бұқарасына жақын әрі оның тікелей қолдауына арқа сүйеген потестарлы билік иелері, яки ру-тайпа басылары — билер мен батырлар хан-сұлтандардың билігін белгілі бір дәрежеде шектеп отырды. Сол арқылы олар өздерінің әлеуметтік-саяси статусын нығайтып, абырой-беделге кенелді. Әйтсе де, ерекше әлеуметтік жік ретінде билерді [[тарих]] сахнасына шығарған рулық құрылым өзіне субэтникалық-әлеуметтік топтарды тарта отырып, қоғамды ұйымдастырушылық, мемлекеттілік нышандарын нығайтушылық қызметін атқарды. [[Мұрагерлік]] салтымен дала жұртын ғасырлар бойы билеген [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары — төрелер тұқымы хандық биліктің бұлжымауы үшін билердің әкімшілік, әлеуметтік-саяси және мәдени рөлімен санасуға тиіс болды. Мысалы, ортағасырлық жәдігер — ''“Нұсратнаменің”'' авторы: “[[Әбілқайыр хан]] өлгеннен соң оның ұлы [[Шейх Хайдар хан]] болды. Оның заманында ұлы бек-билердің абыройы мен атағын һәм олардың мархабалы ру-ұлыстарын құрметтеу тәмамдалды да, содан ханның құдіреті күн санап кеми берді” деп жазады. Хандық билік жүйесінде бидің ерекше беделді тұлға болғандығын айғақтайтын жазба деректер де, ауыз әдебиетінің нұсқалары да жетерлік. Қазақтың алғашқы заңгерлерінің бірі [[Дінмұхамед Сұлтанғазин|Д. Сұлтанғазин]] “Бұрынғы замандағы қазақтардың билік қылуы” атты мақаласында: “... [[бағзы]] билер болыпты, [[бек]] білімді, атақты һәм ақылды, әділетті, көпті көрген және іс бітіргенде әдет рәсімдерін тегіс біліп, әр жұмысты қара қылды қақ жарып орнына келтіреді екен..., һәм солардың бітірген жұмыстарын ұлы хандары да әрқашан бұзбайды екен... Сондай билер турасында қазақтың мақалы да бар. Батыр мен биді салыстырғанда, биді қатты артық көретінін білдіретін сол мақалы мынау: ''“Батыр деген бір барақ ит, екі қатынның бірі табатын, би деген бір ақсарағат, бүтін елден біреуі ғана табатын”'' дейді (“Дала уәлаятының газеті”, 1888, ғ51). Билердің батыр, бай, т.б. әлеуметтік жіктерден ерекше құрметтелуінің бірнеше тарихи себептері бар. *Біріншіден, би мемлекет басқару жүйесінде кейбір айрықша құқылар иеленді: [[Жеті Жарғы|“Жеті Жарғы”]] қағидаларына сай ол өзіне бағынышты ру-тайпа шегінде сот және әкімшілік билік (ханмен қатар) жүргізді. [[Сот]] төрелігін жүзеге асыратын болғандықтан, би халықтың әдет-ғұрпын, салт-рәсімін, жол-жосығын жатқа білуге, дауласқанға әділдікпен жөн сілтеп, адасқанға даналықпен жол көрсетуге, әсіресе, ''“тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ”'' деген құқықтық-гуманистік принциптен айнымауға тиіс еді. [[File:Portrait of Tole bi.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Төле би]]''.]] *Сонымен қатар би ру-тайпаның басшысы ретінде әкімшілік қызметті де қоса атқарып, өз қауымының тұрмыс-тіршілігін қадағалап, тәртіп-талабына жауапты болды. Осылайша олар билеуші хандардың халық арасындағы сенімді тіректеріне айналып, саяси бедел иеленді, сұлтандармен тең құқылы дәрежеде мемлекеттің мәселелерді талқылауға қатысты. Ел ішіне биліктілігімен, қара қылды қақ жаратын әділдігімен, тура жолдан таймайтын адалдығымен даңқы тараған [[Төле би]], [[Қаз дауысты Қазыбек би]], айыр тілді [[Әйтеке би]], т.б. саңлақтар хан жанындағы билер кеңесінің құрамына енді. Олар нақты тарихи-әлеуметтік ахуалға қатысты жол-жоба белгілеп, заңи жосындар қабылдады, мәні ескіріп, маңызы кеміген қағидаларды елдік мүдде тұрғысынан қайта қарап, жаңасын қолданысқа енгізіп отырды. Тіпті, ханның ішкі және сыртқы саясатына, әскери доктринасына тікелей ықпал етіп, өзгерістер енгізе алған. Мәселен, 1695-ші жылы Қазақ Ордасында болған орыс [[елші]]лері [[Скибин|Ф. Скибин]] мен [[Трошин|М. Трошин]] “... [[Тәуке хан]] Қазақ Ордасының таңдаулы адамдарын өзіне шақырып алды да, біздің — Федка мен Матюшкенің — көзімізше, әлгілерден мына біздерді ұстап қала ма, әлде жібере ме, [[Русь]] қалалары мен слободкаларына соғыс ашып бара ма, әлде бейбіт тұра бере ме, соны сұрап алды” деп жазады. *Үшіншіден, ел тағдыры сынға түскен жаугершілік замандарда билер батыр-баһадүрлермен қатар атқа қонып, қарамағындағы тайпаластарынан [[жасақ]] құрып, мемлекет тұтастығын, ұрпақтар азаттығын қорғауға ұйытқы болған, [[қолбасшы]]лық қызмет атқарған. *Төртіншіден, би — [[дипломат]], елші. Ел бірлігіне, ұлт тұтастығына нұқсан келтірер ағайын араздығын басып, руаралық дау-жанжалдарды бітістірумен шектелмей, қазақ ұлысының көрші мемлекеттермен қарым-қатынас жасап, әр түрлі байланыс орнату ісінде де ханға көмекші әрі кеңесші қызмет атқарғаны белгілі. Мысалы, [[Абылай хан]] 1743 жылы [[жоңғар]] басқыншыларының қолына түскен кезде Қаз дауысты Қазыбек би [[Ресей]] үкіметі жолдаған секунд-майор [[Миллер]] экспедициясының құрамында елшілікке барған. [[Қалдан Серен]] қазақ еліне қадірі асқан бидің “біз, қазақ, мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз, басымыздан құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз. Ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз, достықты сақтай білген елміз, дәм-тұзды ақтай білген елміз” деп тақпақтай сөйлеп, тайсалмай талап қойғанына разы болып, хан басына азаттық берген. *Бесіншіден, би атағы мұрагерлік заңымен берілетін лауазым емес. Көшпелілер мәдениетінің ерекше қыры — [[шешендік өнер]]ді меңгермейінше, тек әдет жосындарын жетік біліп, әділет принципін ұстану арқылы ғана би атану, ел сенімін иелену мүмкін болмаған. Халық арасында бір ауыз сөзбен құн кешіп, жалғыз уәжбен дау шешкен ділмарлардың аты ардақталып, төрелік істері үлгі-өнеге тұтылған. [[File:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|left|thumb| alt=A.| ''[[Абылай хан]]''.]] Әйтсе де, қазақ тарихында атадан балаға билік тізгінін жалғап, бірнеше ұрпағы ел ішінде би атанған әулеттер өткен. Мұндай айрықша қасиет дарып, абырой қонған әулет билігін халық шынжырқатар деп атаған. Билердің әлеуметтік-саяси статусы қазақ ұлысының тарихындағы әр қилы өтпелі кезеңдерге, алмағайып уақиғаларға байланысты өзгеріп отырған. Әсіресе, орталықтандырылған хандық биліктің пәрменін нығайтуды талап ететін әскери-жорық жылдарында плебисцитарлық, яки халықтық демократияның классикалық үлгісі ретіндегі би билігі — төрелік ету, әкімшілік басқару рөлі төмендей түскен. Мысалы, Шыңғыс ханның, сондай-ақ, хандық билікті қалпына келтіру үшін күрескен [[Кенесары]]ның тұсында билер өкілеттілігін шектеп, [[сұлтан]]дар мен қол бастаған батырларға басым билік берілген. Әсіресе, патшалық Ресейдің отаршылдық пиғылмен жүргізген құқықтық-әкімшілік реформалары қазақ даласындағы дәстүрлі саяси құрылымды түбірінен өзгертті. *1822 жылғы реформадан кейін хандық билік жүйесі күйреді. Ал билер институты 19 ғасырдың аяғына дейін формальді түрде өмір сүрді. *1854 жылдан бастап би атағын сұлтандар мен ауыл ақсақалдары қоғамдық сайлау арқылы, округ басшыларының бекітуімен алды. *1868 жылы 21 қазандағы ''“Далалық облыстарды басқару туралы ереже”'' бойынша, би атағы уақытша, тек қызметтік лауазымды атқару барысында ғана берілетін болды. Ресей патшалығының қазақ даласын отарлау саясатын түбегейлі жүзеге асырған құжат — 1891 жылы 25 наурыздағы “[[Ақмола]], [[Семей]], [[Жетісу]], [[Орал]] және [[Торғай]] облыстарын басқару туралы ереже” дәстүрлі потестарлы билік жүйесін толық істен шығарып, би лауазымын жойды. Тәуелсіздік алып, дербес даму жолына түскен [[Қазақстан]] жұртшылығы замана талабына сай мемлекеттік жүйе мен саяси құрылым қалыптастыру үшін дәстүрлі құқықтық мәдениеттің демократиялық-гуманистік принциптерге құрылған билер төрелігі тәрізді жекелеген институттарын қайта жаңғырту қажеттігін жақтады. Елдің сот жүйесінде билер институты қалпына келтіріп, оған жергілікті заң бұзушылық көріністеріне, неке дауы, отбасы, ағайын-туыс араздығы тәрізді келеңсіздіктерге төрелік ету функциясын беру туралы ұсыныстар жасалды (1999).<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} [[Санат:Өнер]] [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Қазақ титулдары]] f6nsk8trls9cvz7r65igiudrtxsczdn 0 14131 3639141 3616571 2026-08-04T19:04:49Z NnnnoNam 169360 3639141 wikitext text/x-wiki 2025 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасында облыстардың саны 17, аудандар - 195, қалалар - 90, оның ішінде республикалық маңызы бар қалалар - 3, кенттер - 29, ауылдық округтер - 2 160, ауылдар - 6 179 құрайды. Республика бойынша ең көп аудандар саны Ақмола облысында, ал облыстық маңызы бар қалалар мен кенттік әкім аппараттары Қарағанды облысында. Ақмола және Қостанай облыстарында ауылдық әкім аппараттары көп болса, ауылдық елді мекендердің саны ең көп - Түркістан облысында. <ref>https://stat.gov.kz/industries/social-statistics/demography/publications/281766/</ref> == Қазіргі әкімшілік бөлінісі == === Бірінші деңгей === [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] 17 облысқа және 3 республикалық маңызы бар қалаға бөлінеді. * [[Астана]] қаласы — Қазақстанның елордасы. * [[Алматы]] қаласы — ерекше мәртебеге ие республикалық маңызы бар қала. * [[Шымкент]] қаласы — республикалық маңызы бар қала. {{Қазақстанның әкімшілік бөлінісі}} {| class="standard" align=center border="1" !rowspan="1"|№ !rowspan="1"|'''Таңбасы''' !rowspan="1"|'''Әкімшілік бірлік''' !rowspan="1"|'''Орталығы''' !rowspan="1"|'''Жер аумағы, км²,<br />08.06.2022''' !rowspan="1"|'''Халық саны, адам,<br />01.07.2026<ref>[https://stat.gov.kz/api/iblock/element/281996/file/kk/] {{Webarchive|url=https://stat.gov.kz/api/iblock/element/281996/file/kk/|date=2026-07-01 }}</ref>''' !rowspan="1"|'''[[Қоныстану тығыздығы]],<br />адам/км²''' !rowspan="1"|'''Жан басына шаққандағы [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]], мың [[Қазақстан теңгесі|теңге]]'''<br />2026 ж.<ref>[https://stat.gov.kz/industries/economy/national-accounts/publications/507187/]</ref> |- |colspan=8 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Республикалық маңызы бар қалалар |- | 1 | [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Астана]] қаласы | 797,33 | align="right" |1 682 721 | 2110,4 | 9 247 |- | 2 | [[Сурет:Coat of arms of Almaty.svg|50x50px]] | colspan="2" | [[Алматы]] қаласы | 682 | align="right" |2 373 772 | 3480,7 | 11 310,4 |- | 3 | [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|50 px]] | colspan="2" | [[Шымкент]] қаласы | 1162,8 | align="right" |1 310 681 | 1127.2 | 3 064,8 |- | colspan=10 align=center bgcolor="#EFEFEF" | Облыстар |- | 4 | [[Сурет:Abai oblysy eltanba.jpg|50 px]] | [[Абай облысы]] | [[Семей]] | 185 500 | align="right" |592 895 | 3,1 | 4 983,1 |- | 5 | [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province (new).png|50 px]] | [[Ақмола облысы]] | [[Көкшетау]] | 146 219 | align="right" |793 020 | 5,4 | 4 676,7 |- | 6 | [[Сурет:Aktyubinsk-obl-coat-of-arms.png|50 px]] | [[Ақтөбе облысы]] | [[Ақтөбе]] | 300 629 | align="right" |958 183 | 3,2 | 5 052,4 |- | 7 | [[Сурет:Алматы облысы герб.png|50 px]] | [[Алматы облысы]] | [[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 | align="right" |1 612 393 | 15,3 | 3 276,2 |- | 8 | [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|50px]] | [[Атырау облысы]] | [[Атырау]] | 118 631 | align="right" |718 526 | 6,1 | 21 401,2 |- | 9 | [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|50 px]] | [[Батыс Қазақстан облысы]] | [[Орал]] | 151 339 | align="right" |694 644 | 4,6 | 6 956,6 |- | 10 | [[Сурет:Zhambyl province seal.png|50 px]] | [[Жамбыл облысы]] | [[Тараз]] | 144 264 | align="right" |1 212 698 | 8,5 | 2 547,1 |- | 11 | [[Сурет:Jetisu Region Emblem.jpg|50px]] | [[Жетісу облысы]] | [[Талдықорған]] | 118 648 | align="right" |684 834 | 5,7 | 2 754,6 |- | 12 | [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|50 px]] | [[Қарағанды облысы]] | [[Қарағанды]] | 239 045 | align="right" |1 130 377 | 4,8 | 7 443,5 |- | 13 | [[Сурет:Logo Kostanay Province.png|50 px]] | [[Қостанай облысы]] | [[Қостанай]] | 196 001 | align="right" |819 617 | 4,2 | 5 550,6 |- | 14 | [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|50 px]] | [[Қызылорда облысы]] | [[Қызылорда]] | 226 019 | align="right" |845 972 | 3,7 | 3 414 |- | 15 | [[Сурет:Маңғыстау логотибі.jpg|50 px]] | [[Маңғыстау облысы]] | [[Ақтау]] | 165 642 | align="right" |824 887 | 5,0 | 6 263,7 |- | 16 | [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|50 px]] | [[Павлодар облысы]] | [[Павлодар]] | 124 755 | align="right" |743 233 | 6,0 | 5 761,2 |- | 17 | [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|50 px]] | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | [[Петропавл]] | 97 993 | align="right" |511 982 | 5,3 | 4 189,5 |- | 18 | [[Сурет:Turkistan region seal.png|50 px]] | [[Түркістан облысы]] | [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 | align="right" |2 145 680 | 18,4 | 1 955,5 |- | 19 | [[Сурет:Coat of arms of Ulytau Region.svg|50 px]] | [[Ұлытау облысы]] | [[Жезқазған]] | 188 936 | align="right" |218 015 | 1,2 | 8 802,1 |- | 20 | [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|50px]] | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | [[Өскемен]] | 97 800 | align="right" |716 459 | 7,4 | 6 135,4 |- style="background: #CCC;" | || ||Барлығы|| ||2 724 902||align="right"|20 590 598||7,2|| 6 058,3 |} === Екінші деңгей === Әкімшілік бөліністің екінші деңгейіне 170 ауылдық жердегі аудан, 19 қалалық жердегі аудан және 39 облыстық маңызы бар қала жатады. Республикалық маңызы бар қалалардағы аудандар: # Астанада — 6 аудан # Алматыда — 8 аудан # Шымкентте — 5 аудан Облыстық маңызы бар қала мәртебесін дамыған өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымы бар, халқының саны 50 мың адамнан жоғары ірі экономикалық және мәдени орталықтар алады. === Үшінші деңгей === Үшінші деңгейде 48 аудандық маңызы бар қала, 6 қалалық жердегі аудан (облыстық маңызы бар Қарағанды, Ақтөбе және Тараз қалаларында екі-екіден), 27 кент әкімдігі, 2165 ауылдық округ және 101 ауыл әкімдігі бар. Облыстық маңыздағы қала ішінде аудан ондағы халық саны 400 мың адамнан асқанда құрылады. == Тарихы == === Ресей империясы === XX ғасыр басында Қазақстан аумағында жеті облыс болған: #[[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] — [[Омбы]] қаласы #[[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу облысы]] — [[Алматы|Верный]] қаласы #[[Күнгей Каспий облысы]] — [[Ашхабад]] қаласы #[[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал облысы]] — [[Орал]] қаласы #[[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] — [[Семей]] қаласы #[[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария облысы]] — [[Ташкент]] қаласы #[[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысы]] — [[Орынбор]] қаласы (облыс құрамына кірген жоқ) Бұдан бөлек әскери әкімшілік бірліктер болған: # [[Дала генерал-губернаторлығы]] — [[Омбы]] қаласы (құрамына [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола]], [[Орал облысы (Ресей империясы)|Орал]], [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей]], [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облыстары]] кірді) # [[Түркістан генерал-губернаторлығы]] — [[Ташкент]] қаласы (құрамына [[Жетісу облысы (Ресей империясы)|Жетісу]], [[Күнгей Каспий облысы|Күнгей Каспий]], [[Сырдария облысы (Ресей империясы)|Сырдария]], сондай-ақ [[Самарқан облысы (Ресей империясы)|Самарқан]], [[Ферғана облысы (Ресей империясы)|Ферғана облыстары]] мен [[Әмудария бөлімі]] кірді) Қазіргі Батыс, Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы кей аумақтар [[Астрахан губерниясы|Астрахан]], [[Самара губерниясы|Самара]], [[Тобыл губерниясы|Тобыл]], [[Томбы губерниясы|Томбы]] губернияларының құрамында болды. === Кеңес заманы === [[Сурет:Kazakhstan 1959 ru.svg|400 px|thumb| Қазақ КСР-інің 1959 жылғы әкімшілік бөлінісі]] * 1920: Семей губерниясы құрылды * 1921: Төмендегідей губерниялар құрылды ** Ақмола губерниясы - Петропавл қаласы ** Ақтөбе губерниясы - Ақтөбе қаласы ** Қостанай губерниясы - Қостанай қаласы * 1924: Жетісу, Сырдария губерниялары құрылды * 13 қыркүйек 1925: Қостанай губерниясы жойылып, орнына Қостанай уезі құрылды * 14 қыркүйек 1925: Қостанай уезі болыстарынан Қостанай округі құрылды * 17 қаңтар 1928: Қазақ АКСР-індегі барлық губерниялар жойылып, орнына 13 округ құрылды # [[Адай округі]] - [[Ойыл (ауыл)|Ойыл]] ауылы # [[Ақмола округі]] - [[Астана|Ақмола]] қаласы # [[Ақтөбе округі]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы округі]] - [[Алматы]] қаласы # [[Гурьев округі]] - [[Атырау|Гурьев]] қаласы # [[Қарқаралы округі]] - [[Қарқаралы]] қаласы # [[Қостанай округі]] - [[Қостанай]] қаласы # [[Петропавл округі|Қызылжар округі]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Қызылорда округі]] - [[Қызылорда]] қаласы # [[Орал округі]] - [[Орал]] қаласы # [[Павлодар округі]] - [[Павлодар]] қаласы # [[Семей округі]] - [[Семей]] қаласы # [[Сырдария округі]] - [[Шымкент]] қаласы * 10 мамыр 1928: Қызылжар округінің атауы [[Петропавл округі]] болып өзгерді * 10 сәуір 1929: [[Адай округі]] жойылды * 17 желтоқсан 1930: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інің барлық округтері жойылып, аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді * 10 наурыз 1932: [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ АКСР]]-інде округтердің орнына 6 облыс құрылды # [[Ақтөбе облысы]] - [[Ақтөбе]] қаласы # [[Алматы облысы]] - [[Алматы]] қаласы # [[Батыс Қазақстан облысы]] - [[Орал]] қаласы # [[Қарағанды облысы]] - [[Петропавл]] қаласы # [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] - [[Шымкент]] қаласы # [[Шығыс Қазақстан облысы]] - [[Семей]] қаласы * 1 шілде 1933: [[Гурьев округі]] қайта құрылды * 4 шілде 1934: [[Қарқаралы округі]] қайта құрылды * 29 шілде 1936: [[Қарқаралы округі]] жойылды. [[Қостанай облысы|Қостанай]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]] облыстары құрылды. [[Қарағанды облысы]]ның орталығы [[Петропавл]]дан [[Қарағанды]]ға көшірілді * 5 желтоқсан 1936: [[Гурьев округі]] жойылды * 15 қаңтар 1938: [[Атырау облысы|Гурьев]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]] және [[Павлодар облысы|Павлодар]] облыстары құрылды * 14 қазан 1939: [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] және [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары құрылды. [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның орталығы [[Семей]]ден [[Өскемен]]ге көшірілді * 16 наурыз 1944: [[Көкшетау облысы|Көкшетау]] және [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] облыстары құрылды * 6 маусым 1959: [[Талдықорған облысы]] жойылды * 26 желтоқсан 1960: [[Тың өлкесі]] құрылды. [[Ақмола облысы]] жойылып, аумағы өлкенің тікелей басқаруына өтті * 24 сәуір 1961: Тың өлкесі құрамында орталығы [[Астана|Целиноград]] қаласында [[Ақмола облысы|Целиноград облысы]] құрылды # [[Тың өлкесі]] - [[Астана|Целиноград]] қаласы (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Целиноград) * 3 мамыр 1962: [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] облыстары Орал және Шымкент болып өзгерді. Құрамына 6 облыс кіретін Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері құрылды: # [[Батыс Қазақстан өлкесі]] - [[Ақтөбе облысы|Ақтөбе]] қаласы (Ақтөбе, Гурьев, Орал) # [[Оңтүстік Қазақстан өлкесі]] - [[Шымкент]] қаласы (Жамбыл, Қызылорда, Шымкент) * 1 желтоқсан 1964: Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өлкелері жойылды * 19 қазан 1965: Тың өлкесі жойылды * 23 желтоқсан 1967: [[Талдықорған облысы]] қайта құрылды * 23 қараша 1970: [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]] құрылды * 20 наурыз 1973: [[Маңғыстау облысы|Маңғышлақ]] және [[Жезқазған облысы|Жезқазған]] облыстары құрылды * 2 маусым 1988: Маңғышлақ және Торғай облыстары жойылды * 17 тамыз 1990: [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] (бұрынғы Маңғышлақ) және [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары қайта құрылды === Қазіргі заман === [[Сурет:Kazakhstan obl ru.svg|thumb|450 px|Қазақстанның 2001-2018 жылдардағы әкімшілік бөлінісі]] * 21 ақпан 1992: Гурьев облысы [[Атырау облысы]] болып өзгертілді * 6 шілде 1992: Целиноград, Орал, Шымкент облыстарына бұрынғы [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] атаулары қайтарылды * 22 сәуір 1997: [[Талдықорған облысы|Талдықорған]], [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай]] облыстары жойылды * 3 мамыр 1997: [[Жезқазған облысы|Жезқазған]], [[Көкшетау облысы|Көкшетау]], [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей]] облыстары жойылды * 10 желтоқсан 1997: [[Астана|Ақмола]] қаласы Қазақстанның астанасы ретінде ресми түрде жарияланды * 6 мамыр 1998: Қазақстанның елордасы Ақмола қаласы [[Астана]] болып өзгертілді * 8 сәуір 1999: [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның оңтүстігіндегі 3 аудан [[Көкшетау]] қаласымен бірге [[Ақмола облысы]]на берілді. [[Ақмола облысы]]ның орталығы [[Астана]]дан [[Көкшетау]]ға көшірілді * 14 сәуір 2001: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Алматы]]дан [[Талдықорған]]ға көшірілді * 19 маусым 2018: Оңтүстік Қазақстан облысының атауы [[Түркістан облысы]] болып өзгерді. [[Шымкент]] қаласы республикалық маңызы бар қалаға жатқызылып, облыс орталығы [[Түркістан (қала)|Түркістан]]ға көшірілді [[Сурет:Oblast changes overview2.jpg|right|500px|thumb|Қазақстан облыстары шекараларының өзгеріс тарихы (1954-2016)]] * 23 наурыз 2019: Қазақстанның елордасы Астана қаласы [[Астана|Нұр-Сұлтан]] болып өзгертілді * 8 маусым 2022: [[Алматы облысы]]ның орталығы [[Талдықорған]]нан [[Қонаев (қала)|Қонаев]] (бұрынғы Қапшағай) қаласына көшірілді. Жаңадан 3 облыс құрылды: # [[Абай облысы]] - [[Семей]] қаласы # [[Жетісу облысы]] - [[Талдықорған]] қаласы # [[Ұлытау облысы]] - [[Жезқазған]] қаласы * 17 қыркүйек 2022: Қазақстанның елордасы Нұр-Сұлтан қаласына бұрынғы [[Астана]] атауы қайтарылды == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан аудандары]] * [[Қазақстан қалалары]] * [[Қазақстан кенттері]] * [[Қазақстан ауылдық округтері]] {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі]] efgmj81xfnxdbgnf60bczovua4uln07 0 17370 3639437 3440334 2026-08-05T11:28:40Z Casserium 68287 /* */ 3639437 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан ауданы |ауданның атауы = Ақжар ауданы |елтаңба = |елтаңба аты = |карта = Akzhar District Kazakhstan.png |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 53 |lat_sec = 20 |lon_dir = E |lon_deg = 71 |lon_min = 33 |lon_sec = 46 |облысы = Солтүстік Қазақстан облысы |құрылған уақыты = [[1973 жыл]] |тұрғыны = 13&nbsp;465<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |халық саны бойынша орны = |санақ жылы = 2023 |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (78,44%) <br /> [[орыстар]] (14,45%)<br /> [[украиндар]] (2,24%)<br /> [[немістер]] (1,36%)<br /> [[татарлар]] (1,22%) <br /> [[беларустар]] (1,04%) <br /> басқалары (1,25%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 8,04 мың |жер аумағы бойынша орны = |тығыздығы = |телефон коды = |пошта индексі = 150200-150221 |аудан орталығы = [[Талшық]] |ауылдық округтер саны = 12 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = |ауылдар саны = 24 |әкімдіктің мекенжайы = Талшық ауылы, Целинная көшесі, №15 |әкімі = Нұрлан Телтаев |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/sko-akzhar?lang=kk Ақжар ауданының әкімдігі }} '''Ақжар ауданы''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ндағы аудан. Аудан орталығы — [[Талшық]] ауылы. == Тарихы == Аудан алғаш рет Ленин ауданы болып 1973 жылы 25 желтоқсанда Көкшетау облысының құрамында құрылды. 1997 жылы 2 мамырда Ленин және [[Ленинград ауданы|Ленинград]] аудандарының қосылу нәтижесiнде Ақжар ауданы болып қайта құрылды. Ал 3 мамырда [[Көкшетау облысы]] таратылып, аудан Солтүстік Қазақстан облысына берілді. 2000 жылы Айсары, Кеңащы, Қулыкөл, Май ауылдық округтері құрылды. <ref>Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің тарихы бойынша анықтамалық (29 шілде 1936 ж. - 1 қаңтар 2007 ж.)</ref> == Сипаттамасы == Аудан аумағы - 8,04 мың шаршы километр. 2010 жылғы 1 қаңтарға халқының саны 21,4 мың адамды құрады. Халықтың тығыздығы (бiр шаршы километрге) 2,7 адам. Әкiмшiлiк орталығы - [[Талшық]] ауылы, облыс орталығынан 285 шақырым қашықтықта орналасқан. Ауданда - 12 ауылдық округ, 25 ауылдық елдi мекен бар. == Географиясы == Солтүстiгiнде [[Ресей|Ресей Федерациясымен]], солтүстік-батысында [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]мен, батысында [[Тайынша ауданы]]мен, оңтүстiгiнде [[Ақмола облысы]]ның [[Біржан сал ауданы]]мен, шығысында [[Уәлиханов ауданы]]мен шектесiп жатыр. Аудан өсiмдiк жамылғысынан дала зонасында орналасқан, бетең, бiркелкi бетең және құрғақ дала зонасында. Аудан аумағының негiзгi топырақ түрлерi: қара топырақ, оңтүстiк қара топырақ, шалғынды, шалғынды қара топырақты, шалғынды-батпақ, сортаң болып келедi. Аудан аумағымен бастауын тыс жерден алатын аудан арқылы өтетiн ұзындығы 80 километр [[Ащысу өзенi]] ағып жатыр. Сонымен қатар бiрнеше кiшкене көлдер бар, олар жаңбыр, қар және жер асты суларымен толықтырылады. == Экономикасы == 2009 жылдың қорытындылары Ауданда 2010 жылғы 1 қаңтарға 221 кәсiпорын тiркелген, оның iшiнде 1 - iрi, 12 - орта, 208 - шағын кәсiпорындар. Олардан 93 заңды тұлға мемлекеттiк меншiк нысанына, 126 жеке меншiк , 2 - заңды тұлға шетел меншiгi нысанына жатады. Ауданда облыстың ауыл шаруашылығының жалпы өнiмiнiң 5,8%-ы өндiрiлген (13 876,4 млн.теңге). Өнеркәсiп кәсiпорындарымен (қаржылық емес корпорация секторы) 262,7 млн.теңгенiң өнiмi өндiрiлдi, облыстағы үлесi 0,4%. Өнеркәсiп өнiмiнiң физикалық көлемiнiң индексi 121,1% құрайды. Бөлшек тауарайналымының көлемi (қоғамдық тамақтандырусыз) 319,0 млн.теңге сомасын құрайды. Тауарайналымның физикалық көлемiнiң индексi 82,4% құрады. 2009 жылдың басына аудан кәсiпорындарының негiзгi құрал-жабдықтары 5 926,1 млн.теңге сомасын құрап, тозу деңгейi 22,2% болды. Негiзгi капиталға салынған инвестиция көлемi 708,4 млн.теңге құрады. Пайдалануға 3,2 мың шаршы метр тұрғын үй берiлдi. Ауданның экономикасында 11,9 мың адам жұмыс iстейдi. Орташа айлық жалақы (кәсiпкерлiк қызметпен айналысатын шағын кәсiпорындарсыз) өткен жылмен салыстырғанда 22,6% өсiп, 36 047 теңгенi құрады. Нақты жалақы 14,6% өстi. Орташа жан басына шағып есептегенде атаулы ақшалай табыс 24 247 теңге құрады. Орташа жан басына шаққандағы күн көрiстiң ең төменгi деңгейiнiң шамасы жыл аяғына 11 113 теңге құрады. == Халқы == {| class="wikitable" ! 1979<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]</ref> !! 1999 !! 2009<ref>[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}</ref> !! 2021 |- | 16822 || {{өсім}}27176 || {{құлдырау}}18975 || {{құлдырау}}15002 |} ==Ауылдық округтер== Аудандағы 24 елді мекен 12 ауылдық округке біріктірілген: {| class="wikitable" |+ ! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2009) |- | [[Айсары ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Айсары ауылдық округі]] || [[Айсары (Солтүстік Қазақстан облысы)|Айсары]] ауылы || 1 || 331 |- | [[Ақжарқын ауылдық округі]] || [[Ақжарқын]] ауылы || 2 || 1285 |- | [[Алқатерек ауылдық округі]] || [[Алқатерек]] ауылы || 1 || 904 |- | [[Восход ауылдық округі]] || [[Восходское]] ауылы || 2 || 609 |- | [[Кеңащы ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Кеңащы ауылдық округі]] ‎|| [[Кеңащы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Кеңащы]] ауылы || 2 || 613 |- | [[Кішіқараой ауылдық округі]] || [[Бостандық (Ақжар ауданы)|Бостандық]] ауылы || 2 || 1421 |- | [[Қулыкөл ауылдық округі (Ақжар ауданы)|Қулыкөл ауылдық округі]] ‎|| [[Қулыкөл (Ақжар ауданы)|Қулыкөл]] ауылы || 2 || 1171 |- | [[Ленинград ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинград ауылдық округі]] || [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] ауылы || 3 || 4840 |- | [[Май ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Май ауылдық округі]] || [[Майское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Майское]] ауылы || 1 || 556 |- | [[Талшық ауылдық округі]] ‎|| [[Талшық]] ауылы || 4 || 4802 |- | [[Ұялы ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ұялы ауылдық округі]] ‎|| [[Ұялы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ұялы]] ауылы || 2 || 1031 |- | [[Үлкен Қараой ауылдық округі]] ‎|| [[Горьковское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Горьковское]] ауылы || 2 || 1412 |} == Ірі елді мекендері == {| class="wikitable" ! Атауы !! Халқы <br>(2009) |- | [[Талшық]] || {{құлдырау}} 3754 |- | [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] || {{құлдырау}} 3509 |- | [[Горьковское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Горьковское]] || {{құлдырау}} 969 |- | [[Алқатерек]] || {{құлдырау}} 904 |- | [[Бостандық (Ақжар ауданы)|Бостандық]] || {{құлдырау}} 847 |- | [[Қулыкөл (Ақжар ауданы)|Қулыкөл]] || {{құлдырау}} 799 |- | [[Дәуіт (ауыл)|Дәуіт]] || {{құлдырау}} 776 |- | [[Ақжарқын]] || {{құлдырау}} 699 |- | [[Ұялы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ұялы]] || {{құлдырау}} 593 |- | [[Ащыкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ащыкөл]] || {{құлдырау}} 586 |- | [[Майское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Майское]] || {{құлдырау}} 556 |- | [[Қызылту (Солтүстік Қазақстан облысы)|Қызылту]] || {{құлдырау}} 555 |- | [[Қазан (Ақжар ауданы)|Қазан]] || {{құлдырау}} 500 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Солтүстік Қазақстан облысы}} {{Ақжар ауданы елді мекендері}} {{wikify}} [[Санат:Ақжар ауданы]] onahjkwuyljvtc7n851hpt8pvkwqjdx 0 25948 3639419 3359350 2026-08-05T08:22:58Z Kaiyr 3134 3639419 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ардақ Әмірқұлов |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов |туған күні = 10.12.1955 |туған жері = [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ КСР]] |қайтыс болған күні = 05.08.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|Қазақстан}}, {{сценарийші|Қазақстан}} |азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}{{!}}{{!}}{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} {{!}}} |imdb_id = 0024999 |сайты = }} '''Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов''' ([[10 желтоқсан]], [[1955 жыл]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]] — 5 тамыз 2026) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссер]] және [[сценарийші]]. Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref>. Оның "[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]" екі сериялы фильмі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығына (1992), [[Монреаль]] қаласында ([[Канада]]) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының "Фипресси" жүлдесіне, [[Фигуэйра Де Фош]] қаласындағы ([[Португалия]]) халықаралық кинофестивальдың (1992) "Күміс табақша" жүлдесіне және [[Ашхабад]]та ([[Түрікменстан]]) 1 халықаралық кинофестивальдың (1992) "Күміс жарты ай" Бас жүлдесіне ие болған. Ал «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» екі сериялы фильмі (1995, "Ард-фильм" және "[[Қазақфильм]]" студиялары), [[Ташкент]] ([[Өзбекстан]]) кинофестивалінің "Күміс Семург" жүлдесін (1997); [[Гатчина]] қаласында ([[Ресей]]) өткен "Әдебиет және кино" 5-кинофестивалінде "Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін" және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998). 1997 жылы "Ард-фильм" және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол "Мутанттар" (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996). == Фильмография == * [[1992]] — «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» * [[1995]] — «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» * [[1999]] — «1997 — Записи Рустема с картинками» * [[2008]] — «[[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]» * [[2018]] — «В безмолвии» * [[2022]] — «Хирург» * [[2023]] — «[[Жел тоқтаған жер]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ардақ Әмірқұлов фильмдері}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] olps04a9m30bd5p84ngwdebgx9l6zk4 3639421 3639419 2026-08-05T09:02:48Z Nurken 111493 /* */ 3639421 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ардақ Әмірқұлов |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов |туған күні = 10.12.1955 |туған жері = [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ КСР]] |қайтыс болған күні = 05.08.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{кинорежиссёр|Қазақстан}}|{{сценарийші|Қазақстан}}}} |азаматтығы = |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} }} |imdb_id = 0024999 |сайты = }} '''Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов''' ([[10 желтоқсан]], [[1955 жыл|1955]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[5 тамыз]] [[2026 жыл|2026]]) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]]. Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref> Оның «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» екі сериялы фильмі [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]на (1992), [[Монреаль]] қаласында ([[Канада]]) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының «Фипресси» жүлдесіне, [[Фигуэйра Де Фош]] қаласындағы ([[Португалия]]) халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс табақша» жүлдесіне және [[Ашхабад]]тағы ([[Түрікменстан]]) 1-халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс жарты ай» Бас жүлдесіне ие болған. Ал «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» екі сериялы фильмі (1995, «Ард-фильм» және «[[Қазақфильм]]» студиялары), [[Ташкент]] ([[Өзбекстан]]) кинофестивалінің «Күміс Семург» жүлдесін (1997); [[Гатчина]] қаласында ([[Ресей]]) өткен «Әдебиет және кино» 5-кинофестивалінде «Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін» және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998). 1997 жылы "Ард-фильм" және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол "Мутанттар" (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996). == Фильмография == * [[1992]] — «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» * [[1995]] — «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» * [[1999]] — «1997 — Записи Рустема с картинками» * [[2008]] — «[[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]» * [[2018]] — «В безмолвии» * [[2022]] — «Хирург» * [[2023]] — «[[Жел тоқтаған жер]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ардақ Әмірқұлов фильмдері}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] nwleo73mbk3nltwsmwe7llreqf09jg7 3639422 3639421 2026-08-05T09:03:19Z Nurken 111493 /* */ 3639422 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ардақ Әмірқұлов |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 10.12.1955 |туған жері = [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = 05.08.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{кинорежиссёр|Қазақстан}}|{{сценарийші|Қазақстан}}}} |азаматтығы = |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} }} |imdb_id = 0024999 |сайты = }} '''Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов''' ([[10 желтоқсан]], [[1955 жыл|1955]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[5 тамыз]] [[2026 жыл|2026]]) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]]. Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref> Оның «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» екі сериялы фильмі [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]на (1992), [[Монреаль]] қаласында ([[Канада]]) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының «Фипресси» жүлдесіне, [[Фигуэйра Де Фош]] қаласындағы ([[Португалия]]) халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс табақша» жүлдесіне және [[Ашхабад]]тағы ([[Түрікменстан]]) 1-халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс жарты ай» Бас жүлдесіне ие болған. Ал «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» екі сериялы фильмі (1995, «Ард-фильм» және «[[Қазақфильм]]» студиялары), [[Ташкент]] ([[Өзбекстан]]) кинофестивалінің «Күміс Семург» жүлдесін (1997); [[Гатчина]] қаласында ([[Ресей]]) өткен «Әдебиет және кино» 5-кинофестивалінде «Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін» және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998). 1997 жылы "Ард-фильм" және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол "Мутанттар" (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996). == Фильмография == * [[1992]] — «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» * [[1995]] — «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» * [[1999]] — «1997 — Записи Рустема с картинками» * [[2008]] — «[[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]» * [[2018]] — «В безмолвии» * [[2022]] — «Хирург» * [[2023]] — «[[Жел тоқтаған жер]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ардақ Әмірқұлов фильмдері}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] pmymowvipkg0c90wdbz1bfud6rx2nxd 3639426 3639422 2026-08-05T09:07:42Z Nurken 111493 3639426 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ардақ Әмірқұлов |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 10.12.1955 |туған жері = [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], {{туғанжері|Талас ауданы|Талас ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |қайтыс болған күні = 05.08.2026 |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{hlist|{{кинорежиссёр|Қазақстан}}|{{сценарийші|Қазақстан}}}} |азаматтығы = |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} }} |imdb_id = 0024999 |сайты = }} '''Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов''' ([[10 желтоқсан]], [[1955 жыл|1955]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]], [[Талас ауданы]], [[Жамбыл облысы]] – [[5 тамыз]] [[2026 жыл|2026]]) — [[қазақстан]]дық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]]. Шыққан тегі [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Дулат]] тайпасы [[Шымыр]] руынан.<ref>{{кітап|авторы= Құрастырушы авторы Асангелді Отаров|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Шымыр.|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2007|томы= |беттері= |барлық беті= 816 |сериясы= |isbn= 978-601-209-017-8|тиражы= }}</ref> Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын (С.Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген (1988).<ref>Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5</ref> Оның «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» екі сериялы фильмі [[Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]на (1992), [[Монреаль]] қаласында ([[Канада]]) өткен халықаралық кинофестивальда (1991) киносыншылар халықаралық ассоциациясының «Фипресси» жүлдесіне, [[Фигуэйра Де Фош]] қаласындағы ([[Португалия]]) халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс табақша» жүлдесіне және [[Ашхабад]]тағы ([[Түрікменстан]]) 1-халықаралық кинофестивальдың (1992) «Күміс жарты ай» Бас жүлдесіне ие болған. Ал «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» екі сериялы фильмі (1995, «Ард-фильм» және «[[Қазақфильм]]» студиялары), [[Ташкент]] ([[Өзбекстан]]) кинофестивалінің «Күміс Семург» жүлдесін (1997); [[Гатчина]] қаласында ([[Ресей]]) өткен «Әдебиет және кино» 5-кинофестивалінде «Жастар қоғамдық қазылар алқасының жүлдесін» және Бүкілодақтық Мемлекеттік Кинематография институтының медалін алған (1998). 1997 жылы "Ард-фильм" және Қазақстан Ұлттық продюсерлік орталығы көркем фильмдерінің режиссері болған. Ол "Мутанттар" (1987) көркем фильмінің сценарийін жазған. Қазақ ұлттық Өнер академиясында курс жүргізеген (1996). == Фильмография == * [[1992]] — «[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]» * [[1995]] — «[[Абай (фильм, 1995)|Абай]]» * [[1999]] — «1997 — Записи Рустема с картинками» * [[2008]] — «[[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]» * [[2018]] — «В безмолвии» * [[2022]] — «Хирург» * [[2023]] — «[[Жел тоқтаған жер]]» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ардақ Әмірқұлов фильмдері}} {{DEFAULTSORT:Әмірқұлов, Ардақ Жамансарыұлы}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] cyf7koxgc0ybs2bx22m9isjqq0ooi5b 0 28559 3639291 3482968 2026-08-05T05:27:22Z Sagzhan 29953 3639291 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ордамәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''', '''Жалған Келдібек хан''' – [[Алтын Орда]] ханы. [[Жошы Ұлысы|Жошы]] әулетінен шыққан, [[Бату хан|Бату]]дың ұрпағы. [[Муин әд-Дин Натанзи]]дің ''“Ескендір анонимі”'' мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы [[Жәнібек хан|Жәнібек]]тің, ал ''“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”'' Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан [[1357]] жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы ''“дүрбелең жылдары”'' [[Өзбек хан]]ның жесірі, Жәнібектің шешесі [[Тайдула хатұн]] және оның жақтастары [[Сарайшық|Сарай]] қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс [[Дешті Қыпшақ]] аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан [[Жошы әулеті]]нен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. [[Низам әд-Дин Шами]], [[Шараф әд-Дин Әли Йезди]]дің мәліметтері және авторы белгісіз ''“Шәджарат әл-атрак”'' шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және [[Наурыз хан]]ға дейін билік жүргізген. [[Өтеміс қажы]]ның ''“Шыңғыснамесінде”'' Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған [[Қызыр хан]] тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан [[Бердібек хан|Бердібек]], [[Құлпа хан|Құлпа]], [[Наурыз хан|Наурыз]], Хызыр, Темір қожа, [[Орда-Шейх]], Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 5yta8lvbj7as5v4oo9etthpqlmsu3u3 3639292 3639291 2026-08-05T05:27:50Z Sagzhan 29953 3639292 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ордамәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''', '''Жалған Келдібек хан''' – [[Алтын Орда]] ханы. [[Жошы Ұлысы|Жошы]] әулетінен шыққан, [[Бату хан|Бату]]дың ұрпағы. [[Муин әд-Дин Натанзи]]дің ''“Ескендір анонимі”'' мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы [[Жәнібек хан|Жәнібек]]тің, ал ''“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”'' Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан [[1357]] жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы ''“дүрбелең жылдары”'' [[Өзбек хан]]ның жесірі, Жәнібектің шешесі [[Тайдула хатұн]] және оның жақтастары [[Сарайшық|Сарай]] қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс [[Дешті Қыпшақ]] аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан [[Жошы әулеті]]нен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. [[Низам әд-Дин Шами]], [[Шараф әд-Дин Әли Йезди]]дің мәліметтері және авторы белгісіз ''“Шәджарат әл-атрак”'' шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және [[Наурыз хан]]ға дейін билік жүргізген. [[Өтеміс қажы]]ның ''“Шыңғыснамесінде”'' Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған [[Қызыр хан]] тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан [[Бердібек хан|Бердібек]], [[Құлпа хан|Құлпа]], [[Наурыз хан|Наурыз]], Хызыр, Темір қожа, [[Орда-Шейх]], Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] bqaaajcovixsq16pmrgm6n2vlvzeq7g 3639294 3639292 2026-08-05T05:28:05Z Sagzhan 29953 3639294 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''', '''Жалған Келдібек хан''' – [[Алтын Орда]] ханы. [[Жошы Ұлысы|Жошы]] әулетінен шыққан, [[Бату хан|Бату]]дың ұрпағы. [[Муин әд-Дин Натанзи]]дің ''“Ескендір анонимі”'' мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы [[Жәнібек хан|Жәнібек]]тің, ал ''“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”'' Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан [[1357]] жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы ''“дүрбелең жылдары”'' [[Өзбек хан]]ның жесірі, Жәнібектің шешесі [[Тайдула хатұн]] және оның жақтастары [[Сарайшық|Сарай]] қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс [[Дешті Қыпшақ]] аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан [[Жошы әулеті]]нен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. [[Низам әд-Дин Шами]], [[Шараф әд-Дин Әли Йезди]]дің мәліметтері және авторы белгісіз ''“Шәджарат әл-атрак”'' шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және [[Наурыз хан]]ға дейін билік жүргізген. [[Өтеміс қажы]]ның ''“Шыңғыснамесінде”'' Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған [[Қызыр хан]] тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан [[Бердібек хан|Бердібек]], [[Құлпа хан|Құлпа]], [[Наурыз хан|Наурыз]], Хызыр, Темір қожа, [[Орда-Шейх]], Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 9lr7ps50h9vkgtxeyn0zzx5e971hgxv 3639295 3639294 2026-08-05T05:28:57Z Sagzhan 29953 3639295 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''', '''Жалған Келдібек хан''' – [[Алтын Орда]] ханы. [[Жошы әулеті]]нен шыққан, [[Бату хан|Бату]]дың ұрпағы. [[Муин әд-Дин Натанзи]]дің ''“Ескендір анонимі”'' мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы [[Жәнібек хан|Жәнібек]]тің, ал ''“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”'' Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан [[1357]] жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы ''“дүрбелең жылдары”'' [[Өзбек хан]]ның жесірі, Жәнібектің шешесі [[Тайдула хатұн]] және оның жақтастары [[Сарайшық|Сарай]] қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс [[Дешті Қыпшақ]] аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан [[Жошы әулеті]]нен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. [[Низам әд-Дин Шами]], [[Шараф әд-Дин Әли Йезди]]дің мәліметтері және авторы белгісіз ''“Шәджарат әл-атрак”'' шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және [[Наурыз хан]]ға дейін билік жүргізген. [[Өтеміс қажы]]ның ''“Шыңғыснамесінде”'' Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған [[Қызыр хан]] тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан [[Бердібек хан|Бердібек]], [[Құлпа хан|Құлпа]], [[Наурыз хан|Наурыз]], Хызыр, Темір қожа, [[Орда-Шейх]], Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] iyhtwkglznoore4c2imjtq3t8i9zi7i 3639298 3639295 2026-08-05T05:30:48Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3639298 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' (қыпшақша: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген Жошы әулетін қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатун]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны Наурыз ханмен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Хызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref> '''Келдібек хан''', '''Жалған Келдібек хан''' – [[Алтын Орда]] ханы. [[Жошы әулеті]]нен шыққан, [[Бату хан|Бату]]дың ұрпағы. [[Муин әд-Дин Натанзи]]дің ''“Ескендір анонимі”'' мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы [[Жәнібек хан|Жәнібек]]тің, ал ''“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”'' Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан [[1357]] жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы ''“дүрбелең жылдары”'' [[Өзбек хан]]ның жесірі, Жәнібектің шешесі [[Тайдула хатұн]] және оның жақтастары [[Сарайшық|Сарай]] қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс [[Дешті Қыпшақ]] аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан [[Жошы әулеті]]нен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. [[Низам әд-Дин Шами]], [[Шараф әд-Дин Әли Йезди]]дің мәліметтері және авторы белгісіз ''“Шәджарат әл-атрак”'' шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және [[Наурыз хан]]ға дейін билік жүргізген. [[Өтеміс қажы]]ның ''“Шыңғыснамесінде”'' Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған [[Қызыр хан]] тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан [[Бердібек хан|Бердібек]], [[Құлпа хан|Құлпа]], [[Наурыз хан|Наурыз]], Хызыр, Темір қожа, [[Орда-Шейх]], Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] ttuyfb67kmu45c2e0n2st9xelpfzjz5 3639300 3639298 2026-08-05T05:31:38Z Sagzhan 29953 3639300 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' (қыпшақша: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген Жошы әулетін қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатун]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны Наурыз ханмен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Хызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref> '''Келдібек хан''', '''Жалған Келдібек хан''' – [[Алтын Орда]] ханы. [[Жошы әулеті]]нен шыққан, [[Бату хан|Бату]]дың ұрпағы. [[Муин әд-Дин Натанзи]]дің ''“Ескендір анонимі”'' мен орыс жылнамаларында Келдібек хан Алтын Орда ханы [[Жәнібек хан|Жәнібек]]тің, ал ''“Муизз әл-ансаб фи шаджарат салатин Моғұлда”'' Жәнібектің баласы Ірінбектің ұлы делінеді. Кейбір шығыс авторлары мен орыс деректерінде Келдібек хан [[1357]] жылы Бердібектің қолынан қаза тапты деп көрсетілген. Алтын Ордадағы 1360 – 80 жылы ''“дүрбелең жылдары”'' [[Өзбек хан]]ның жесірі, Жәнібектің шешесі [[Тайдула хатұн]] және оның жақтастары [[Сарайшық|Сарай]] қаласында Келдібек ханның атымен басқа біреуді хан деп жариялады. Шығыс [[Дешті Қыпшақ]] аңыздарында ол адам жалған Келдібек хан деп аталды. Таққа отырғаннан кейін Келдібек хан [[Жошы әулеті]]нен шыққан көптеген әмірлер мен билерді қырып-жойды. Нумизматикалық деректерге қарағанда һиджраның 762 – 63 ж. (1360 – 62) билік құрған. [[Низам әд-Дин Шами]], [[Шараф әд-Дин Әли Йезди]]дің мәліметтері және авторы белгісіз ''“Шәджарат әл-атрак”'' шығармасы бойынша, ол Бердібектен кейін және [[Наурыз хан]]ға дейін билік жүргізген. [[Өтеміс қажы]]ның ''“Шыңғыснамесінде”'' Келдібек хан Бердібек қайтыс болған соң хан болған [[Қызыр хан]] тақтан қуылғаннан кейін билік басына келген. Орыс жылнамалары мен басқа да деректер бойынша, Келдібек хан [[Бердібек хан|Бердібек]], [[Құлпа хан|Құлпа]], [[Наурыз хан|Наурыз]], Хызыр, Темір қожа, [[Орда-Шейх]], Абдаллах сынды хандардан кейін, Мұратпен (Мурид, Мурут, Бурут) бір мезгілде билік жүргізген. Мұрат Келдібек хан қайтыс болғаннан кейін сарайда хан болған. Келдібек хан өзіне наразы әмірлердің қолынан қаза тапты. Келдібек хан тұсында Алтын Ордадағы экономикалық-саяси жағдай едәуір әлсіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> ==Дереккөздер:== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] c6doobchf2it5gsb087oxd2udo5xkzz 3639301 3639300 2026-08-05T05:32:23Z Sagzhan 29953 3639301 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' (қыпшақша: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген Жошы әулетін қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатун]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны Наурыз ханмен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Хызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] kc6dz0ylyyhfjnkxone02l89pzvbprt 3639304 3639301 2026-08-05T05:35:13Z Sagzhan 29953 3639304 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген Жошы әулетін қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатун]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны Наурыз ханмен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Хызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 0pjrh3vyn99qpqwup86lqjuulyllv94 3639306 3639304 2026-08-05T05:36:20Z Sagzhan 29953 3639306 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген Жошы әулетін қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатун]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны Наурыз ханмен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Хызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 7gdeli32lq105hyi0cr45q04egykudn 3639308 3639306 2026-08-05T05:36:56Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3639308 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген Жошы әулетін қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатун]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны Наурыз ханмен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Хызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] acnp2pfk2f121jdbgw8u1penv3p9a7k 3639310 3639308 2026-08-05T05:38:22Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3639310 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген [[Жошы әулеті]]н қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдұла хатұн]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны [[Наурыз хан]]мен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Қызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа хан]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай (беклербек)|Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азақ]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] o7fswr2q445vo1ur1r6r0qjol5rkke7 3639313 3639310 2026-08-05T05:39:50Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3639313 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген [[Жошы әулеті]]н қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдула хатұн]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны [[Наурыз хан]]мен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Қызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа хан]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай (беклербек)|Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азов]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдолла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 2xavkewb7416zm6pr7pma1aqn6xaoki 3639314 3639313 2026-08-05T05:40:12Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3639314 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Бату | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген [[Жошы әулеті]]н қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдула хатұн]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны [[Наурыз хан]]мен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Қызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа хан]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай (беклербек)|Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азов]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдулла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] lqwbf7r4kqzk0h2a5aihc8it6nh96ky 3639315 3639314 2026-08-05T05:40:57Z Sagzhan 29953 3639315 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] ([[Бату әулеті]]) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген [[Жошы әулеті]]н қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдула хатұн]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны [[Наурыз хан]]мен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Қызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа хан]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай (беклербек)|Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азов]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдулла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 8ym9jdvwmalexaek00flyms9iw1635k 3639317 3639315 2026-08-05T05:42:54Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3639317 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] ([[Бату әулеті]]) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген [[Жошы әулеті]]н қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдула хатұн]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны [[Наурыз хан]]мен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Қызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа хан]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай (беклербек)|Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азов]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдулла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алтын Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 07g6g1mmrt4wgoq3v8djzgsg8kwm90j 3639321 3639317 2026-08-05T05:46:17Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3639321 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Келдібек хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 18-ші ханы | Лақап аты = Жалған Келдібек | Ту = | Басқара бастады = 1361 | Басқаруын аяқтады = 1362 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Орда Мәлік хан]] | Ізбасары = [[Мұрад хан]] | Тәж кигізу жорасы = 1361 | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] ([[Бату әулеті]]) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Келдібек хан''' ([[қыпшақ тілі|қыпшақша]]: ''کلدی بک'', {{lang-en|Kildi Beg}}; 1362 жылы қайтыс болған) — [[Алтын Орда]] ханы, 1361–1362 жылдары билік құрған. Ол таққа қарсыласы [[Орда Мәлік хан|Орда Мәлік]]ті тақтан тайдырғаннан кейін отырды. == Өмірбаяны == Келдібек ханның шығу тегі мен жеке басы жөнінде ортағасырлық деректерде қарама-қайшы мәліметтер сақталған. «'''Муʿизз әл-ансаб'''» шежіресінде Келдібек [[Өзбек хан]]ның немересі, Иранбектің ұлы ретінде көрсетіледі.<ref>{{cite book |title=Muʿizz al-ansāb |language=fa}}</ref> Алайда бұл дерек күмән тудырады, өйткені «'''Шыңғыс-нама'''» шығармасына сәйкес, нағыз Келдібек 1357 жылы [[Бердібек хан]] жүргізген [[Жошы әулеті]]н қырып-жою кезінде өлтірілген.<ref>{{cite book |title=Čingīz-Nāmah |language=tt}}</ref> Тарихшы [[Муин әд-Дин Натанзи]] Келдібекті өзін [[Жәнібек хан]]ның ұлымын деп жариялаған жалған үміткер деп сипаттайды. Оның айтуынша, шын мәнінде Келдібек Жәнібектің емес, оның бауырының ұлы болғандықтан, билігін заңдастыру үшін өзін ханның ұлымын деп көрсетуге мәжбүр болған.<ref>{{cite book |author=Muʿīn al-Dīn Naṭanzī |title=Muntakhab al-tawārīkh-i Muʿīnī |language=fa}}</ref> Кейбір шығыс деректері Келдібектің билігін [[Бердібек хан]] мен [[Наурыз хан]]ның арасына, яғни 1359–1360 жылдарға орналастырады. Ал батыс деректерінде осы кезеңде тақта [[Құлпа хан]] отырғаны айтылады. «Шыңғыс-намада» Келдібекті [[Тайдула хатұн]] таққа отырғызғаны, бірақ оның шыққан тегіне күмән келтірілгеннен кейін биліктен тайдырылып, орнына Базаршы (кей зерттеушілер оны [[Наурыз хан]]мен теңестіреді) отырғаны баяндалады. Осыған байланысты бірқатар зерттеушілер бұл жалған Келдібекті Құлпа ханмен бір тұлға деп есептейді. 1361 жылы [[Қызыр хан]] өлгеннен кейін Алтын Орда тағы үшін [[Темір Қожа хан]], [[Мұрад хан]] және Орда Мәлік арасында күрес басталды. Осы жағдайда Келдібек тағы бір үміткер ретінде алға шықты. Оның алғашқы жақтаушысы Бердібек ханның әмірі Тоғлықбектің ұлы Яғлыбай болды. Кейін оларға Мохши әмірі Тағай мен бұрынғы [[беклербек]] [[Мамай (беклербек)|Мамай]] қосылды. Олар қарсыластарын жеңіп, [[Сарай-Бату|Сарай]] қаласын басып алып, Орда Мәлікті өлтіріп, 1361 жылдың қазанында Келдібекті хан көтерді. Кейбір мәліметтер бойынша, осы кезде Мамай биліктен қуылған Темір Қожаны да өлтірген. Келдібектің атынан [[Мохши]], [[Азов]] және Сарайда теңгелер соғылды. Алайда Мұрад хан [[Гүлістан]] өңірін өз бақылауында ұстап қалып, күресті жалғастырды. Бір мезгілде бірнеше ханның таққа таласуы салдарынан орыс кінәздері хан жарлығын алу үшін Ордаға баруды кейінге қалдырды. Келдібек билігін нығайту мақсатында бірнеше ықпалды әмірді, соның ішінде бұрынғы беклербек Моғол Бұқаны өлтірді. Оның қатыгездігі жөнінде парсы және орыс жылнамаларында да айтылады. Осы әрекеттерінің нәтижесінде ол көптеген жақтастарынан айырылды. Мамай Қырымға кетіп, өзіне тәуелді [[Абдулла хан]]ды хан деп жариялады. Әлсіреген Келдібек 1362 жылдың тамыз немесе қыркүйек айында Еділ бойында Мұрад ханнан жеңіліп, қаза тапты.<ref>Howorth, H. H. ''History of the Mongols'', Part II.</ref> Осыдан кейін Мамай 1362 жылдың қыркүйегінде Сарайда Абдолланы уақытша хан етіп отырғызды, бірақ көп ұзамай жеңіске жеткен Мұрад оны қуып шықты. Кейбір нумизматикалық деректерде Келдібектің атымен 1363–1366 жылдары Яңышаһр мен Азақта соғылған теңгелер белгілі. Бұл оның жеңілістен кейін де тірі болғанын білдіреді деген пікір бар. Алайда қазіргі зерттеушілер бұл теңгелердің даталануын қате деп есептейді және Келдібектің 1362 жылы қаза тапқанын қабылдайды.<ref>Sagdeeva, R. Z. ''Coins of the Golden Horde''. Moscow, 2005.</ref><ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Насонов А.Н., Монголы и Русь, М. – Л., 1940; Греков Б.Д., Якубовский А.Ю., Золотая Орда и ее падение, М.– Л., 1950;</ref><ref>Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск, 1960.</ref> == Генеологиясы == *[[Шыңғыс хан]] *[[Жошы хан]] *[[Бату хан]] *[[Тұқан]] *[[Меңгу Темір хан]] *Тоғрылша *[[Өзбек хан]] *[[Иранбек]] *Келдібек == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Алтын Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Жошы әулеті]] 7qo437ut6du4px95j248fdf9mdx78n1 0 31175 3639323 3490586 2026-08-05T05:48:13Z Sagzhan 29953 3639323 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Сартақ хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 2-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Басқара бастады = [[1255 жыл|1255]] | Басқаруын аяқтады = [[1256 жыл|1256]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Бату хан]] | Ізбасары = [[Ұлақшы хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = [[несториандық]] | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1256 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Шыңғыс хан|Шыңғыс әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Бату хан]] | Анасы = [[Барақшын хатұн]] | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Сартақ хан''' (? — 1256) — 1255-56 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның ханы, [[Бату хан]]ның үлкен баласы, [[Шыңғыс хан]]ның шөбересі. [[Еділ]] өзенінің төменгі сағасының батыс жағалауынан бастап, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауы мен [[Қырым]] аралығында билік құрды.<ref>Rashid al-Din - Universal History, see: ''Tale of Jochids''</ref> == Билігі == 1252 жылы [[Александр Невский]] Сартақтан жарлық алып, Владимир кнәздігінің билеушісі атанды. 1256 жылы француз королінің [[Қарақорым қаласы|Қарақорымға]] жіберген елшісі [[Виллем Рубрук|Рубрук]] ең алдымен Сартақтың сарайына аялдап, оған корольдің түрік және араб тілдеріне аударылған грамотасын табыс еткен.<ref name="gumilevica">[http://gumilevica.kulichki.net/SIK/sik03d.htm#sik03chapter08-4 Searching for an Imaginary Kingdom]</ref> Сартақ әкесі Бату қайтыс болған соң [[Мөңке хан|Мөңке]] ханның (Қарақорымда) ұйғарымымен хан тағына отырды. Бірақ көп ұзамай қайтыс болып, тақты Ұлақшы иеленді. Сартақты Батудың iнiсi [[Берке хан|Берке]] мен Беркешар өлтiрткен деген пікірлер бар. Дегенмен тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитов]]тың пікірінше, Сартақтың өлімі Беркеден гөрі, орталық билік иесі Мөңкеге тиімді болған. Өйткені, Жошы ұлысының ханынан айырылып, әлсіреуі орталық биліктің күшейуіне, оған тәуелділігінің өсуіне әкелері сөзсіз еді. Сартақтан кейін таққа отырған Ұлақшының оған нақты кім болғаны (інісі, баласы) белгісіз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Алтын Орда хандары}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] dcvio8h8cqn8z97pv1w6s4j2s5fgmxu 0 31600 3639154 3637326 2026-08-05T01:28:44Z Sagzhan 29953 3639154 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Тоқтамыс хан | Шынайы есімі = | Суреті = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg | Атауы = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті) | Сурет ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1380 жыл|1380]] | Басқаруын аяқтады = [[1395 жыл|1395]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Арабшах хан]] | Ізбасары = [[Қойыршақ хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1378 жыл|1378]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1395 жыл|1395]] | Ізашары_2 = [[Темір Мәлік хан]] | Ізбасары_2 = [[Қойыршақ хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1340/1350 | Туған жері = Көк Орда (қазіргі Қазақстан) | Қайтыс болған күні = 1406 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Тоқа Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Түй Қожа | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]<br />[[Қадырберді хан|Қадырберді]]<br />[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]<br />[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = }} {{мағына|Тоқтамыс (айрық)}} '''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.<ref>''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, 2007. — 446 с. — <nowiki>ISBN 5-17-035804-0</nowiki>.</ref> Ұлы дүрбелеңді аяқтап, Алтын Орданы қайта біріктіріп, қуатты державаға айналдырған билеуші. == Билікке келуі == Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді. [[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]] 1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды. 1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.<ref>''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5</ref> == Мәскеуге жорық == [[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]] 1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған "қуыршақ ханы" [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді. 1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.<ref>''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1993. — С. 10.</ref> == Әмір Темірге қарсы күрес == Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.<ref>История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — <abbr>Л.</abbr>: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.</ref> Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады. Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.<ref>''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — <nowiki>ISBN 9780521859165</nowiki>.</ref> Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады. == Едігеге қарсы күрес == [[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]] Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.<ref>''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.</ref> [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына "Тоқтамыс сарайы" атағын сақтаған.<ref>Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. <nowiki>https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/</nowiki></ref> 1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын "қуыршақ хан" қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[беклербек|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.<ref>Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.</ref> Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.<ref>Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.</ref> Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.<ref>''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — <nowiki>ISBN 0-521-55109-9</nowiki>.</ref> [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> 1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады. Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.<ref>''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).</ref> Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады. 1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> == Жанұясы == [[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]] Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.</ref> Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды: # [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]] # [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] # Кепек # [[Керімберді хан|Керімберді]] # Ескендір # Әбу-Саид # Кушік # [[Қадырберді хан|Қадырберді]] # Малика-ханша # Ханике # Жанике-ханым (Едігенің әйелі) # Саадат-бике # Қадиша == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Сібір хандығының билеушілері]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] tt6f65vd04vmi9ni0s3499iypwgyc7a 3639155 3639154 2026-08-05T01:29:11Z Sagzhan 29953 3639155 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Тоқтамыс хан | Шынайы есімі = | Суреті = Battle between Timur and Toqtamish Khan in 1391. Zafarnama of 1436 (Toqtamish detail).jpg | Атауы = Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның шайқасы. 1391 жыл. (Зафарнама, 1436 жыл, Тоқтамыс фрагменті) | Сурет ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның 31-ші ханы | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = [[1380 жыл|1380]] | Басқаруын аяқтады = [[1395 жыл|1395]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Арабшах хан]] | Ізбасары = [[Қойыршақ хан]] | Тәж кигізу жорасы = | Титулы_2 = [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]]ның 12-ші ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1378 жыл|1378]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1395 жыл|1395]] | Ізашары_2 = [[Темір Мәлік хан]] | Ізбасары_2 = [[Қойыршақ хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Діні = [[Ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1340/1350 | Туған жері = Көк Орда (қазіргі Қазақстан) | Қайтыс болған күні = 1406 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Тоқа Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Түй Қожа | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[Жәлеләддин хан|Жәлеләддин]]<br />[[Қадырберді хан|Қадырберді]]<br />[[Шөкре хан|Шөкре оғлан]]<br />[[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = }} {{мағына|Тоқтамыс (айрық)}} '''Тоқтамыс хан''' (шамамен 1340/1350 – 1406) – [[Алтын Орда]] ханы (1380 – 1395). [[Жошы хан|Жошы ханның]] он үшінші ұлы [[Тоқа Темір]] әулетінен.<ref>''Султанов Т. И.'' Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, 2007. — 446 с. — <nowiki>ISBN 5-17-035804-0</nowiki>.</ref> [[Ұлы дүрбелең]]ді аяқтап, Алтын Орданы қайта біріктіріп, қуатты державаға айналдырған билеуші. == Билікке келуі == Тоқтамыс [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау өңірінің]] билеушісі [[Түй Қожа|Туй-қожа]] [[Түй Қожа|оғланның]] ұлы. Орда ханы [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] бұйрығына бағынбағаны үшін, [[Ұрыс хан]] 1372 жылы [[Түй Қожа|Тұй-Қожаны]] өлім жазасына кеседі. Тоқтамыс өмірі үшін қауіптеніп, [[Самарқан|Самарқанға]], [[Мәуереннаһр|Мауераннахр]] билеушісі [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қашады. Темірлан Тоқтамысқа пана беріп, келешекте оны [[Алтын Орда]] билігі үшін күресте пайдалануды көздейді. [[Сурет:Tamgha of Tokhtamish.gif|солға|нобай|223x223 нүкте|Тоқтамыс таңбасы]] 1376 жылы Тоқтамыс [[Әмір Темір]] берген әскерді басқарып [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] қарсы үлкен жорық бастайды. [[Сауран]] маңында орын алған алғашқы шайқаста, Ұрыс ханның үлкен ұлы, Ақ Орда ханзадасы [[Құтлұғ Бұға|Құтлұғ-Бұға]] өлгенімен, Тоқтамыс жеңіліп, Темірге қашады. Көп ұзамай Темір берген жаңа әскердің басында ол Алтын Ордаға екінші шабуылын бастайды. Бұл жолы Ұрыс ханның екінші ұлы [[Тоқтақия хан|Тоқтақиядан]] тағы жеңіледі. [[Ұрыс хан]] [[Әмір Темір|Темірланға]] соғыс қаупімен Тоқтамысты өзіне беруді талап етеді, бірақ [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] бұл талапты қабылдамайды. 1377 жылы [[Әмір Темір|Әмір Темірдің]] өзі [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қарсы жорыққа дайындала бастайды, сүйтіп қаңтарда Ақ Ордаға басып кіріп, [[Сығанақ|Сығанақтағы]] Ұрыс хан әскерлеріне қарама-қарсы орналасады. Бірақ қатты аяздан жауынгерлер қолдарына қару ұстай алмай, [[Әмір Темір|Темір]] Орданы жаулап алуды көктемге қалдырады. Алайда, [[Ұрыс хан]] кенеттен қайтыс болғандықтан, шешуші шайқас орын алмай, [[Әмір Темір|Темірлан]] Орданы жаулап алуды Тоқтамысқа қалдырады. Әкесі [[Ұрыс хан|Ұрыстың]] орнын [[Тоқтақия хан|Тоқтақия]] басқанымен, екі айдан кейін ол да қайтыс болады. Оның орнына билікке Ұрыс ханның келесі ұлы [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] келеді. 1377 жылы орын алған қақтығыста [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] жеңіске жетіп, Тоқтамыс өлімнен әрең құтылып, қайтадан қашады. Көптеген кемшіліктері мен әлсіздіктерінің салдарынан [[Темір Мәлік хан|Темір-Мәлік]] көп ұзамай биліктен айырыла бастайды. 1378 жылы, ағайынды Иса мен [[Едіге]] қолбасшыларының нұсқауымен, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] әмірлері мен әскербасылары сатқындық жасап, Ақ Орда астанасы [[Сығанақ|Сығанақты]] Тоқтамысқа соғыссыз береді. Сүйтіп Тоқтамыс – хан тағайындалып, [[Темір Мәлік хан|Темірмәлік]] пен беклербегі [[Балтышақ]] (Иса мен Едігенің әкесі) екеуін өлім жазасына кеседі. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]] астанасы [[Сығанақ]] берілгеннен кейін, 1378 жылы Тоқтамыс, [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Мамай (беклербек)|әмір]] басқарған [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] батыс бөлігіне басып кіреді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс астана [[Сарай-Берке|Сарай-Беркені]] қосып, [[Азов теңізі|Азовқа]] дейінгі бүкіл [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] басып алады. Таққа отырысымен [[Шыңғыс хан]] әулетінің тақ үшін 20 жыл бойғы қырқысуларын тоқтатып, ақша реформасын жүргізеді. [[Еділ]] бойындағы [[Алтын Орда]] қалаларының жандануы басталады. Сонымен қатар [[Көк Орда]], [[Хорезм]], [[Қажы-Тархан]], [[Қырым]] иеліктері мен тағы басқа ұсақ ордалардың басын қосып, [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бірлігін қалпына келтіреді.<ref>''Пачкалов А. В.'' Золотоордынские города Нижнего Поволжья в конце XIV века // Золотоордынское наследие. Материалы Международной научной конференции «Политическая и социально-экономическая история Золотой Орды (XIII—XV вв.)». 17 марта 2009 г. Сб. статей. Вып. 1. — Казань: ФЭН, 2009. — ISBN 978-5-9690-0073-5</ref> == Мәскеуге жорық == [[Сурет:Оборона Москвы в 1382 году.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1382 жылғы Мәскеу қорғанысы]] 1380 жылы 8 қыркүйекте [[Куликов шайқасы|Куликов шайқасында]] Орда әмірі [[Мамай (беклербек)|Мамай]] орыс княздіктерінен ойсырата жеңіледі. 1380 жылы Калка шайқасында Тоқтамыс Мамай әскерінің қалдықтарын талқандайды. Мамай жасақтарының едәуір бөлігі Тоқтамыс жағына, оны заңды хан ретінде мойындап, соғыссыз өтеді. Мамайдың тағайындаған "қуыршақ ханы" [[Арабшах хан|Арабшах]] өлтіріліп, Мамайдың өзі [[Қырым|Қырымдағы]] Кафа қаласына қашып, сол жерде Тоқтамыс жіберген жасақтардың қолынан қаза табады. Осыдан кейін Тоқтамыс [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] біріктіріп, орыс княздарына өзінің таққа отырғаны туралы елшілерін жіберіп, алым-салық төлеуді жаңартуларын талап етеді. Князьдер, хан елшілерін құрметпен қабылдап, ханға сыйлықтары мен алым-салықтарын жібереді. Алайда [[Мәскеу|Мәскеудің]] Ұлы Князі [[Дмитрий Донской]], жаңа билеушінің рұқсат белгісін алу үшін бармай, Алтын Орданың билігін мойындамайтынын көрсетеді. 1382 жылы Тоқтамыс үлкен әскермен [[Мәскеу|Мәскеуге]] аттанады. Мәскеуліктерге көмекке [[Литва]] князі [[Остей]] келеді. 1382 жылы 24 тамызда Тоқтамыс Мәскеуге жетеді, бірақ екі күн бойы қала қорғанын ала алмайды. Содан кейін қулыққа барады: [[Төменгі Новгород]] княздары [[Василий Кирдяпа]] мен [[Семён Дмитриевич|Семён Дмитриевичті]] жіберіп, олар қала тұрғындары бағынса, Тоқтамыс оларға еш жамандық жасамайды, деп ант береді. 26 тамызда Мәскеу беріледі, алайда уәде орындалмайды: 20-24 мыңдай адам өлтіріліп, қала тоналып, тұтастай өртеледі. [[Дмитрий Донской]] Ордаға төлемеген екі жылдық қарызы мен жаңа алым салықтың барлығын төлеп береді. Осыдан кейін ордалықтар Мәскеу түбіндегі Переславль, Владимир, Юрьев, Звенигород, Можайск және басқа қалаларды қиратып, тонап кетеді.<ref>''Полубояринова М. Д.'' Русь и Волжская Болгария в X—XV вв. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1993. — С. 10.</ref> == Әмір Темірге қарсы күрес == Мәскеуді бағындырғаннан кейін, Тоқтамыс, өз күшін бұрынғы қамқоршысы [[Әмір Темір|Әмір Темірге]] қарсы шығуға жеткілікті деп санады. Тоқтамыс оны таққа отырғызған Темірге қарыздар болғанымен, сауда жолдары мен ықпал ету аясы мәселелері [[Алтын Орда]] мен [[Темір әулеті|Темір империясын]] қақтығысқа әкелетіні сөзсіз болды.[[Сурет:The Karsakpay inscription.jpg|солға|нобай|340x340 нүкте|1391 жылы Тоқтамысқа қарсы жорыққа шыққан Әмір Темірдің Ұлытауда қалдырған [[Темір жазуы|құлыптас жазуы]]]]Даулы аймақтардың бірі [[Кавказ]] және [[Хорезм]] еді. 1385 жылы Темір әскерлері Орталық Иранға жорығын бастайды. Темірланды [[Әзербайжан|Әзірбайжанға]] өткізгісі келмеген Тоқтамыс сол жаққа 90 мыңдық әскерін жібереді. [[Тебриз|Тебризді]] басып алып, оны тонап алған хан, бай олжамен шегінеді.<ref>История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. — <abbr>Л.</abbr>: Изд-во ЛГУ, 1958. — С. 232. — 2250 экз.</ref> Бұл жерлер Темір империясының бөлігі болмаса да, Темірлан бұл жорықты өзіне бағытталған арандату ретінде қабылдайды. Сондықтан 1386 жылы Темірлан [[Кавказ|Кавказды]] жаулап алып, Тоқтамыс үшін [[Иран|Иранға]] баратын барлық жолдарды жауып тастайды.[[Сурет:Timur Golden Horde campaign.jpg|нобай|340x340 нүкте|1392-1396 жылғы Темірдің Алтын Ордаға жорығы]]Бұған жауап ретінде, 1388 жылы Тоқтамыс Темірлан иеліктерінің орталығына соққы жасайды. Алтын Орда әскерлері [[Сығанақ|Сығанақты]] басып өтіп, [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] кіріп, [[Бұхара|Бұхараны]] қоршайды. Осы жағдайды пайдаланған Темірдің [[Моғолстан]] мен [[Хорезм|Хорезмдегі]] ескі қарсыластары көтеріліс бастайды. 1388 жылдың күзінде [[Самарқан|Самарқанға]] оралған Темір, ең алдымен жан жақтағы көтерілістерді басады. Хорезм астанасы [[Көнеүргеніш|Үргеніш]] жер бетінен жойылып, қала қалдықтарының үстінен арпа егіледі. Алайда Темір әскерлері қыстауға тараған соң, Тоқтамыс қайтадан [[Мәуереннаһр|Мауераннахрға]] басып кіреді. Бұған жауап ретінде Темір өзінің кеңесшілерін тыңдамай, қыс болғанына қарамастан, [[Самарқан]] мен [[Шахрисабз|Шахрисабзда]] әскер жинап, солтүстікке қарай аттанады. Темірдің әскері Тоқтамысты [[Сырдария|Сырдан]] әрі қарай ығыстырса да, басталған қарлы бораннан соғысты одан әрі жалғастыру мүмкін болмай, тараптар кері шегінеді. 1389 жылы Темір [[Алтын Орда|Жошы Ұлысы жеріне]], солтүстікте Ертіске дейін жойқын жорық жасайды. Осыдан кейін Темір, өз иелігіне жиілеген шабуылдарды тию үшін, әскерін [[Моғолстан|Моғолстанға]] қарсы жібереді (1389-1390). Ал 1391 жылы, Темрілан 300 мыңдық әскерімен [[Алтын Орда]] жеріне үлкен жорық жасайды. Жазда [[Еділ|Еділге]] дейін жетіп, 18 маусымда [[Коңдырша өзеніндегі шайқас|Коңдырша өзеніндегі шайқаста]] Тоқтамыстың 350-400 мыңдық әскерін ойсырата жеңіп, қашқынға айналдырады. Осы жорыққа шығарда, [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] маңында, Темір «ұрпаққа ескерту ретінде» [[Темір жазуы|құлыптас]] орнатуды бұйырады. Әмір Темір, ақыры 1395 жылы, [[1395 жылғы Терек шайқасы|Теректе болған шайқаста]] Тоқтамысты біржолата жеңіп, [[Мәскеу]] шекарасына дейін қуады. Темірлан [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] негізгі қалаларын қиратып, экономикасын құлдыратады. Тоқтамыстың бұл жеңілісі, орыс елінің татар-моңғол бодандығына қарсы күресіне де үлкен пайда әкеледі. Сонымен қатар соғыс нәтижесінде [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] Алтын Орда жерінен өткен [[Ұлы Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі|солтүстік тармағы]] жойылып, сауда керуендерінің көбісі [[Темір әулеті|Темір мемлекетінің]] жерінен өте бастайды. Соғыс пен одан кейінгі ашаршылық салдарынан, Алтын Орда мемлекет ретінде жойылуға жақындайды. Орда билігі, орыс жерінде де, көршілес көшпелі ұлыстарда да әлсіреп, Алтын Орда аумағы біртіндеп [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орда]], [[Қазан хандығы]], [[Қырым хандығы|Қрым хандығы]], [[Ұлы Орда|Үлкен орда]] және [[Сібір хандығы|Сібір хандықтарына]] бөлініп, ыдырай бастайды.<ref>''Martin, Janet.'' Medieval Russia, 980-1584. — Cambridge University Press, 2007-12-06. — <nowiki>ISBN 9780521859165</nowiki>.</ref> Бұл жеңілістерден кейін Тоқтамыс тағынан айырылып, Темірдің тағайындаған қуыршақ хандары мен әмірлерімен үздіксіз күрес жүргізуге мәжбүр болады. == Едігеге қарсы күрес == [[Сурет:Golden Horde 1389-ru.svg|нобай|340x340 нүкте|1389 жылғы Алтын Орда жері]] Сақталып қалған тарихи жарлықта, Тоқтамыстың 1393 жылы [[Польша]] патшасы [[Ягайло|Ягайлоға]] жүгінгені көрсетілген. 1396 жылы Темірланның [[Алтын Орда|Алтын Ордаға]] тағайындаған ханы, [[Ұрыс хан|Ұрыс ханның]] кіші ұлы [[Қойыршақ хан|Қойыршақтан]] тағы бір жеңіліске ұшыраған Тоқтамыс [[Литва]] князі [[Витовт|Витовтке]] қашады. Одан [[Алтын Орда|Орданы]] қайтару үшін көмек сұрайды, есесіне Солтүстік Ресейдің жерлерін Литваға беруге келіседі.<ref>''Ivinskis, Zenonas.'' Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties : [лит.]. — Rome : Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1978. — P. 314–319.</ref> [[Витовт]] Тоқтамысты өз қорғауына алып, [[Лида]] қаласын тұратын ордасы қылып береді (1396-1399). Лидадағы Тоқтамыс тұрған хан сарайы, ұзақ уақыт бойына "Тоқтамыс сарайы" атағын сақтаған.<ref>Старший научный сотрудник Сливкин Валерий Васильевич. Тохтамышев Двор. <nowiki>https://lixmuseum.by/ru/tohtamyshev-dvor-dekanka/</nowiki></ref> 1397 жылы Темірдің [[Алтын Орда|Алтын Ордада]] қалдырған қолбасшысы [[Едіге]], [[Қойыршақ хан|Құйыршық ханның]] күшейуінен сескеніп оған қарсы шығады да Орда астанасы [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Едіге, [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Ордаға]] қашқан [[Қойыршақ хан|Қойыршақтың]] орнына, оның ағасы [[Темір Мәлік хан|Темір Мәліктің]] ұлы [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]], өзіне бағынатын "қуыршақ хан" қылып тағайындап, өзі Алтын Орданың [[беклербек|беклербегі]] атанып, бүкіл билікті қолына жинайды.<ref>Seleznëv 174; Počekaev 2010: 181-187; Reva 2016: 704; May 2018: 307-308 considers Tīmūr Qutluq to be a Timurid protégé, but this is unlikely, given his desertion and his opposition to Quyurchuq.</ref> Осы кезде Тоқтамыс пен [[Витовт]] 1397 және 1398 жылдары [[Әмір Темір|Темірлан]] талқандаған [[Алтын Орда|Орда]] аумағына екі сәтті жорық жүргізеді. Бірінші жорығында [[Қара теңіз]] бен [[Қырым|Қырымға]] жетіп, еш қарсылықсыз бірнеше мың тұтқынды алады. Бұл тұтқындардың жартысын [[Тракай тарихи ұлттық саябағы (Литва)|Тракай]] маңына қоныстандырып, оларға өз дінін сақтауға мүмкіндік береді. Олардың ұрпақтары липкалар мен қараиттер деп аталып бүгінгі күнге дейін жетті.<ref>Sužiedėlis, Simas, ed. (1970-1978). Tatars. ''Encyclopedia Lituanica''. Vol. V. Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. p. 377. LCCN 74-114275.</ref> Келесі 1398 жылы Витовт пен Тоқтамыс әскерлері [[Днепр]] бойымен өтіп, солтүстік Қырымға шабуыл жасап, шығыста [[Дон өзені|Дон өзеніне]] дейін жетеді. [[Витовт]] өз шептерін нығайту үшін [[Днепр|Днепрдің]] сағасында қамал салады. Тоқтамыс, Едігенің жоқтығын пайдаланып, уақытша [[Сарай-Берке|Сарайды]] басып алады. Бірақ сол жылдың соңында [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] пен [[Едіге|Едігеден]] жеңіліп, қайтадан Литваға қашып кетеді. Темір Құтлұқ пен Едіге [[Кафа|Кафаны]] бағындырып, Орданың оңтүстік-батысындағы өз билігін қалпына келтіреді. Ордадағы ішкі қырғын-қақтығыстар [[Витовт]] үшін оң нәтиже әкеліп, ол бүкіл орыс жерлерінің билеушісі болып, [[Алтын Орда|Алтын Орданы]] да өзінің саяси ықпалына бағындыруды жоспарлайды. Ал Тоқтамысты өзінің экспансионистік саясатының құралы ретінде пайдалануды көздейді.<ref>''Lukowski, Jerzy.'' A Concise History of Poland / Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki. — Cambridge University Press, 2001. — P. 38. — <nowiki>ISBN 0-521-55109-9</nowiki>.</ref> [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Литваның князі Витовттан Тоқтамысты өзіне беруді талап еткенде, ол бас тартып, былай жауап береді: «Мен Тоқтамысты бермеймін, бірақ мен Темір-Кутлу патшамен жеке кездесуді қалаймын». Алдыңғы табыстарынан шабыттанған Витовт «Татарларға қарсы крест жорығын» жариялап, 1399 жылы мамырда Рим Папасы [[IX Бонифаций|IX Бонифацийдің]] ресми мақұлдауына ие болады.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> 1399 жылы Ордаға қарсы жорыққа шыққан [[Витовт]], Тоқтамыстың одақтас әскерлерімен бірге Ворскла өзенінде тоқтайды. Жаудың күші мен санын көрген [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] бастапқыда бейбіт келіссөздерге кірісті (басқа нұсқа бойынша келіссөздер Едіге әскерінің келгенінше уақыт созу үшін жүргізілген). Осы кезде [[Едіге]] жасақтарымен өзен жағасына келіп, келіссөзді тоқтатып, [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқты]] соғысты жалғастыруға көндіреді. Орда жасақтарын басқарып, Едіге 1399 жылы 12 тамызда [[Ворскла бойындағы шайқас|Ворскла өзені бойындағы шайқаста]] [[Витовт|Витовтты]] талқандайды. Майдан даласынан бірінші болып Тоқтамыстың жасақтары қашады. [[Едіге]] Витовт әскерлерінің қалдықтарын [[Киев]] қаласына дейін қуады. [[Едіге]] мен [[Темір Құтлық хан|Темір Құтлұқ]] Киевтен 3000 рубль күмісті төлем ретінде алып, Литва жерлерін [[Луцк]] қаласына дейін тонап, өз ұлыстарына оралады. Тоқтамыс ақыры бұрынғы саяси ықпалынан айырылып, солтүстікке қашып, өзіне адал қалған жасақтардың арқасында [[Сібір хандығы|Сібірде]] билік құрады.<ref>''Бустанов А. К..'' Западная Сибирь под властью ордынских правителей (династический аспект).</ref> Соңғы жылдарын Едігемен араздасып, тіпті бұрынғы жауы Әмір Темірге елшілік жіберіп, татулыққа ұмтыла бастайды. Осынша жыл күрескеннен кейін [[Едіге]] үлкен жеңісіне қарамастан, Тоқтамысқа тыным бермей, оған қарсы табанды күресін ары-қарай жалғастырады. 1405 жылы [[Әмір Темір]] қайтыс болады. Ал 1406 жылы [[Едіге|Едігемен]] болған он алтыншы шайқасында Тоқтамыс ақыры жеңіліп, өлтіріледі.<ref>''Kiaupa, Zigmantas.'' The History of Lithuania Before 1795 / Zigmantas Kiaupa, Jūratė Kiaupienė, Albinas Kuncevičius. — English. — Vilnius : Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 135–136. — <nowiki>ISBN 9986-810-13-2</nowiki>.</ref> == Жанұясы == [[Сурет:ChufutKale1.JPG|нобай|340x340 нүкте|Тоқтамыстың қызы, Едігенің әйелі - Жанике кесенесі]] Тоқтамыстың арғы аталары – әкесі [[Түй Қожа|Түй-Қожа]], атасы [[Құтлұғ-Қожа]], Күншек, Сарыш, Ұран-Темір, [[Тоқа Темір|Тоқа-Темір]], [[Жошы хан]].<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> Тоқтамыстың әйелдері: Тағай-бике; Шүкір-бике – Әмір Темірдің қызы; Ұрын-бике; [[Тұлынбек ханым]].<ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.</ref> Тоқтамыс ханның сегіз ұл, бес қызы болды: # [[Жәлеләддин хан|Жәлеладдин]] # [[Жаппарберді хан|Жаппарберді]] # Кепек # [[Керімберді хан|Керімберді]] # Ескендір # Әбу-Саид # Кушік # [[Қадырберді хан|Қадырберді]] # Малика-ханша # Ханике # Жанике-ханым (Едігенің әйелі) # Саадат-бике # Қадиша == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == {{Алтын Орда хандары}} {{Ақ Орда хандары}} [[Санат:Ақ Орда хандары]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Сібір хандығының билеушілері]] [[Санат:Тоқа Темір әулеті]] 75j6w4m9lyp0elve3fa3ft92mikp756 0 37507 3639107 2407993 2026-08-04T15:05:09Z ~2026-42950-00 184164 /* */ 3639107 wikitext text/x-wiki '''Сталинизм''' - КСРО-да Сталин үстемдігі кезеңіндегі [[қоғамдық қатынас]]тар мен саяси билік жүйесі. [[II дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Сталинизм [[Кеңес одағы]]нан қысымшылық көрген басқа елдерде де қалыптасты. Сталинизмге тән белгілер: <br/>[[экономика]]лық салада - жылдам индустрияландыру мен ауыл шаруашылығындағы күштеп [[ұжымдастыру]], [[бюрократия]]лық жоспарлау, өндірісті басқарудан еңбекшілерді аластату; <br/>әлеуметтік салада - тұрғындардың басым көпшілігінің өмір сүру деңгейінің төмен болуы, тікелей емес қанауға негізделген әлеуметтік жіктелудің ұлғаюы; <br/>саяси салада - іс-жүзінде [[демократия]]ның болмауы, тоталитарлық мемлекеттік лаңкестік жүйесін орнату, жетекші мемлекеттік органдарға демократиялық сайлауды қамтамасыз ететін саяси тетіктердің болмауы; [[Сурет:Скорботна Батьківщина-Мати, Кропивницький 2025.jpg|нобай|[[Кропивницкий]]дегі Әулие Елизавета бекінісі. Кеңестік және қазіргі ресейлік идеологиядан бас тартудың нышаны ретінде орнатылған жаңа ту тұғыры нацистік және кеңестік тоталитарлық режимдердің қылмыстары салдарынан балаларынан айырылған аналарды бейнелейтін «Қайғылы Отан-ана» ескерткішінің үстінен бой көтеріп тұр]] ұлттық қатынастар саласында - ұлыдержавалық [[шовинизм]]нің оянуы, КСРО-да іс-жүзінде унитарлық мемлекеттік биліктің орнауы; <br/>рухани салада - мәдени сан алуандылықты жою, әлеуметтік шығармашылық бостандыққа жол бермеу, жеке басқа табынушылықты орнату; <br/>[[идеология]]лық салада - әлеуметтік [[демагогия]]; <br/>саяси [[теория]] саласында - Сталинизм ешқандай жаңа теорияны қалыптастырған жоқ, тек [[социализм]]нің жеке бір елде жеңуі және оны құру барысында таптық күрестің күшейетіндігі туралы теорияны негіздеді. [[1953 жылы]] [[Сталин]] қайтыс болғаннан кейін, [[КСРО]] мен [[Шығыс Еуропа]] елдерінде Сталинизм жаппай лаңкестік пен жеке басқа табынушылық сияқты салдарлары жойылды.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Коммунизм]] [[Санат:Тоталитаризм]] {{Stub}} 0yf7g7vfi3kx83e30pwdp6h5w8uqjv5 0 38084 3639425 3618282 2026-08-05T09:07:42Z ~2026-43124-76 184187 /* */ қателік 3639425 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Жиембет Бартоғашұлы (Жиембет жырау)|Сурет=9804.jpg|Туған күні=1570-1575|Қайтыс болған күні=1643|Мансабы=жырау}} '''Жиембет Бартоғашұлы''' (1570–1575 жылдар шамасында туып, [[1643]] жылы дүниеден қайтқан). Қазақтың аса талантты жырауы, биі әрі жеңімпаз батыры. Батыс Қазақстанды мекендейтін Алшын елінің Тана руынан. Ол [[Алшын]]ның он екі ата [[Байұлы]] рулық бірлестігінің [[Тана]] руынан шыкқан. Жиембеттің жас шағы қазіргі Батыс Қазақстан аймағының [[Өзен]], [[Жем]], [[Арал]] аралығындағы [[ауыл]]дарда өткен. 16 жасынан [[хан]]дар, [[би]]лер, [[батыр]]лар жанында жүріп, [[ел]] билігіне араласады. Өсе келе ол Есім ханның беделді биі әрі батыры дөрежесіне көтеріледі. Талай ұрыс, шайқастарға катысып, ерлік көрсетеді. Ханның жауынгер жасағын баскарып, жеңімпаз қолбасшы болады. Ол сонымен бірге Еңсегей бойлы Ер Есімнің [[кіші жүз]] еліндегі ең бір беделді бас биі ретінде танылады. Жиембет әсіресе [[1620]] жылғы [[Есім]] ханның ойрат-қалмақтармен соғысы кезінде ерекше [[ерлік]], тапқырлық көрсетіп, шапқыншы жауды ойсырата жеңіп, бетін кайтарады.<ref>Қазақ Совет энңиклопедиясы (4-том, 443-бет)</ref> Жиембет жыраудың ересен ерлігі мен [[әділ]] де алғыр билік қызметі былай жазылған: «...Ол Есім ханның кіші жүздегі ел басқарушы биі, қолбасшы батыры болған. Қалмақтарға қарсы [[1620-27|1620–1627]] жылдарғы жорықтарға қатысып ұйымдастырушылық қабілетімен, ерлігімен көзге түскен». Сөйтіп ол үлкен [[абырой]], [[бедел]]ге ие болады. Жиембет бидің Есім ханмен бұл [[достық]] қарым-қатынасы ұзаққа бармайды. Екеуінің арасында ел аралық бітімгерлік, [[жер дауы]], жесір дауы кезінде келіспеушілік өрістей береді. Бетің бар, жүзің бар демей, турасын кесіп айтатын қайсарөжет би Есім ханның кейбір озбыр жөн-жосықсыз іс-әрекеттеріне қарсы шығады. Оның бұл мінезі ханға да жаға бермейді. Сөйтіп хан мен бидің арасы суи бастайды. Жиембет ханнан іргені аулақтатып, қол астындағы елге өзінше билік жүргізе бастайды. Мұны білген хан оның соңына түсіп, куғынға салады. Сонда бір кездесуде Жиембет жырау Есім ханға былай депті: <poem>''Еңсегей бойлы Ер Есім! Есім сені есірткен, Есілде менің кеңесім. Ел білгеннен Есім хан, Қолыңда болдым сүйесін, Қолтығыңа болдым демесін. Ертеңгі күн болғанда, Елің кеңес құрғанда, Айналып ақыл табарға, Есіктегі ебесін; Сонда ханым не десін?! Мен жоқ болсам, Есім хан, Ит түрткіні көресің. Жиембет қайда дегенде, Не деп жауап бересің?.. Менімен ханым ойнаспа! Менің ерлігімді сұрасаң, [[Жолбарыс]] пенен аюдай. Өрлігімді сұрасаң, Жылқыдағы асау тайыңдай. Зорлығымды сұрасаң, Бекіре менен жайындай. Беріктігімді сұрасаң, Қарағай менен қайыңдай. Көруші едім Есім хан, Ханымды - [[күн]]ім, сізді - айымдай. Сырым саған түзуді, Садаққа салған бұлындай. Жұмыскерің мен едім, Сатып алған құлындай. Жүруші едім аранда, Өзіңнің інің мен ұлыңдай. Есімде мені сүймеуің, істетпекке қойған тілің деп. Мен өлсем құнсыз кетер деме сен, Кешегі өзіңнің ұрып өлтірген, Тілеуберді құлыңдай! Тілеуберді құлың мен емес, Менің ер екенімді көргенсің, Әуелден бірге жүргенсің, Дегенімді кылғансың, Қайратымды білгенсің, Аптықпа ханым, күңнен соң, Сіздің естен кеткенмен, Біздің естен кеткен жоқ. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде, Соқыр бурыл байталға, Сонда бір жайдақ мінгенсің. Қалмақтың Бөрі ханы келгенде, Қаланың қасы бүлгенде, Хандар қалаға қылаған, Сұлтандар суға сылаған. Қаз мойынды Ханымша, Қалада тұрып жылаған. Тал шарбакқа мал сақтап, Тас қалада жан сақтап, Тасқан екен мына [[хан]]! Қайрылып қайыр қылуға, Қылғаның жоқ ұнаған. Қайратым қанша қайтса да, Мұныңа ханым, шыдаман! Арқаға карай көшермін. Алашыма ұран десермін, Ат құйрығын кесермін, Ат сауырсын берермін. Алыста дәурен сүрермін. Қарамасаң, ханым, қарама, Сенсіз де күнімді көрермін.''</poem> Міне содан бері бұл толғау ел жадында сақталып, жатқа жырланып бізге жеткен. Хан мен би арасындағы сол бір келіспеушілік өрши түседі. Бұл жанжалға енді мынадай бір жесір дауы кеп жалғасады. Ол былай: Есім ханның ағасы [[Тәуекел]] өліп, оның [[Ақторғын]] дейтін әйелі жесір калады. Ақторғын өзі сұлу, келбетті, әрі ақылды болса керек. Есім ағасының жылы өткен соң Ақторғын жеңгесін [[әмеңгерлік]]пен өзі алмақ ойда жүреді. Ал, Ақторғын болса, өзі сүйетін Жолымбет нағашысының бір батыр насат інісімен көңіл қосып жүріп, жүкті боп қалады. Мұны сезген Қасым хан енді бұрынғыдан бетер қаһарланады. Жиембеттің батыр інісі Жолымбетті қарауындағы мың сан қолымен шүршіт соғысына айдайды. Әлгі [[батыр]] жігітті зынданға салады. Жиембет биді ойрат соғысынан қолға түскен құлдарға косып, жер аудармақ болады. Хан бұйрығы бойынша [[Жолымбет]] батыр өз сарбаздарымен шығысқа аттанып, алты ай дегенде зор [[жеңіс]], мол олжамен оралады. Жүздеген пенде-шүршітті ханға әкеп сыйға тартады. Есім хан бір жағынан [[Жолымбет]]тің бұл ерлігіне риза болса да, екіншіден іштей оған деген өшпенділігін тастамайды, қайта өршіте түседі. Бір айтыс тартыста Жолымбеттің көзін жоймақ боп оны әуелі зынданға тастатып, артынан дарға асылсын деп, жұртқа жар салады. Осы жарлықты есіткен Жиембет би дар басына жетеді, сөйтеді де анадай жерде [[би]], батырлар ортасында тұрған Есім ханға тура барып былай деп зәрлі де, қаһарлы жырын термелейді: <poem>Өмірің қатты, Есім хан, Бүлік салып бұйырдың. Басын бер деп батырдың, Қанын ішіп канбаққа, Жанын отқа [[салмақ]]қа, Атадан жалғыз ол емес, Хан ие, ісің жол емес! Жолбарыстай Жолымбет, Құрбандыққа қол емес! Жол тосып алып кетіпті, Қалмақтан алмақ сыйыңды, Қаһарыңды басқалы, Қалың елім жиылды. Бастап келген өзге емес, Жиембет сынды биіңді, Малын салып алдыңа, Әр саладан құйылды. Он екі ата Байұлы, Бір Тәңіріге сыйынды.</poem> Жиембет жырау осылай дегенде, хан Есім райынан қайтып, дар алдында тұрған Жолымбетті босаттырып жібереді. - Жырауым, - дейді хан Жиембетке қарап - мен өзіңді сыйлап бір өтінішіңді қабыл алдым. Енді сіз де бұрынғы райыңыздан қайтарсыз?! - Қайтпағанда ше, [[хан]] ием, - деп би екі бүктелген [[бұзау]] тісті [[қамшы]]сын төсіне басып оған ризалық білдіреді. Ханның Жолымбет батырды жазадан құтқарып, оның ағасы Жиембет биді риза етуінде үлкен мән бар-тын. Жесір даулап бір батырды дарға асқанша, оның қарамағындағы қалың бұқара елді өзіне каратып, билік ауқымын бұрынғыдан да кеңейту, нығайту еді. Ол ең алдымен осыны ойлады. Егер осылай шешімге келмеген күнде, Жиембет жырау оның бұл озбырлығын бүкіл [[Жайық]] жағалауындағы елге жайып жіберуі мүмкін еді. Есім хан сөйтіп дегеніне жетеді. Дау-дамай саябыр тауып, [[ел]] арасы мамыражай тыныштық қалыпқа келеді. Бірер жыл өткізіп алып Есім хан тағы да Жиембет бидің соңына түседі, ондағы мақсаты, Жиембет би ықпалында жүрген елдерді өзіне түгелдей каратып алып, өзінің хандық құзырын бұрынғыдан да кеңейту болатын. Оның бұл ойы Жиембет биді биліктен тайдырмайынша іске аспайтын еді. Сондықтан ол өзінің жендеттерін жұмсап Жиембетті қолға түсіреді де, оны Қиыр Шығысқа [[жер]] аудартып жібереді. Содан Жиембет би жат жерде азап шегіп күнелтеді. Бидің бұл жылдарғы хал-ақуалын бейнелейтін толғау, жырлары көп. Соның екі нұсқасын келтірейік: Бірінші толғауы: <poem> [[Бас]]ы саудың түгел - дүр, Толған тоғай малы - дүр. Тоқтамай соққан толағай, Толастар мезгіл жеткей-дүр. Керегеге ілінген, Шабылмаған семсер тұр. Жаудан алмай кегімді, [[Есіл]] де өмір өткен құр. Азап шектім аралда,</poem> Екінші толғауы: <poem>Қол-аяғым бұғауда, Тарылды байтақ кең жерім! Арманда болып барамын, Қоштасуға аял жоқ, Қалқаман, Шолан ерлерім! Қайрылып кадам басарға, Күн болар ма мен сорға! Ханға қарсы тұрам деп. Түн ұйқымды бөлгенмін, Жұртымды жөнге салам деп. Бас кессе де басылмай, Ақ ісімді жасырмай, Атқа мінген ер едік. Қашырды бүйтіп елімнен, Күйеуден безген қатындай. [[Өзен]], [[Арал]] жерлерім, Қиядан қалды көрсеткен, Төбеңе шығар [[күн]] бар ма? Жотасы биік Дендерім, Қайрымсыз болған хандарға, Тиер ме екен бір күні, Жолбарыстай шеңгелім!</poem> Сол айдаудан Жиембет би [[1643]] жылы ауылына қайтып оралады. Бұл кезде [[Есім хан]] өлгенді. [[Ел-жұрты]], ағайын-туыстары өзінің сүйікті биі, талай ел қорғаны болған батырын зор құрмет көрсетіп қарсы алады. Төбесіне көтеріп оған сый-құрмет көрсетеді. Айдау, бұғауда тапқан кесел, жарақатын жазуға көмектеседі. Бірақ [[жырау]] бұрынғыдай көсіліп жырлай алмайды. Дендеп кеткен ауру алмай қоймайды. Жетпістен асқан шағында бұл дүниемен коштасады. Біз Жиембеттің билік кызметіне қатысты сөз қозғадық, ал оның жыраулық таланты өз алдына арнайы сөз етуді кажет етеді. Жиембет жыраудың біраз толғаулары «Бес ғасыр» жинағында жарияланған.<ref>Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС «Қазақстан» баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақ жыраулары]] {{Bio-stub}} 97u6m9mfzof1xoicqrfo6fs8t4xb9fm 0 41599 3639337 2964865 2026-08-05T05:58:42Z Sagzhan 29953 3639337 wikitext text/x-wiki [[File:Ayaz Kala fortress Khorezm.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Хорезм]]''.]] '''Мұхаммед Хорезмшах''', Мұхаммад ІІ Ала-әд-Дин Хорезмшах ([[1169]] – [[1220]], [[Каспий теңізі]]ндегі Абескун аралы) – [[Хорезм]] мемлекетінің билеушісі (3.8.1200 – 12.1220). [[Ануштегіндер]] әулетінен шыққан. Шын есімі – Кутб әд-Дин Мұхаммад, таққа отырған соң өз әкесінің лақап аты Ала әд-Дин мен Екінші Санжар деген атақ алған. Мұхаммед Хорезмшах әкесінің орнына таққа отырғаннан кейін мемлекеттік шекараны едәуір кеңейтіп, 1207 жылы Бұхарадағы, 1212 жылы [[Самарқанд]]тағы бас көтерулерді басып жаныштады. 1210 жылы қарақытайлардың әскерін талқандап, өзіне Искандар-и Сани (Екінші [[Александр Македонский]]) деген лақап ат алды. [[Бағдат]] халифы ан-Насырмен бәсекеге түсті. Мұхаммед Хорезмшах Самарқанд қаласын астана етті, бұрынғы астана Үргеніште Хорезм мемлекетінде зор ықпалға ие болған шешесі [[Теркен-хатун]] отырды. 1216 жылы Торғай даласында [[Жошы]] бастаған [[моңғол]] әскерімен шайқасты. Мұхаммед Хорезмшахтың 60 мыңдық әскері 3 күндік шайқаста 20 мыңдық моңғол әскерін жеңе алмады. Бұл шайқастың әсері күшті болды. Мұхаммед Хорезмшах 1219 жылы [[Шыңғыс хан]]ның әскері шабуылға шыққанда, оған қарсы шешуші шайқасқа шығуға батылы жетпей, өз әскерін елдегі қалалар мен бекіністерге бөліп жіберді. Моңғолдардың [[Отырар]]ды, [[Бұхара]]ны, т.б. қалалар мен қамалдарды басып алғанынан хабардар болған Мұхаммед Хорезмшах бәрін тастап қашты. Оны ұстауға [[Шыңғыс хан]] өзінің атақты қолбасылары [[Жебе ноян|Жебе]] мен [[Сүбедей|Сүбедей-баһадүр]]ді аттандырды. Олар Мұхаммед Хорезмшахты [[Каспий теңізі]]нің оңтүстік-батысындағы аралдардың біріне қуып тықты. Мұхаммед Хорезмшах сол жерде қаза тапты. Мұхаммед Хорезмшахтың ұлы әрі мұрагері Жалел Әд-Дин әкесінің денесін қайта жерлеу үшін Исфаһанға апармақ болды. Бірақ Мұхаммед Хорезмшахтың денесі моңғолдардың қолына түсіп, [[Үгедей]] хан оны өртеп жіберуге бұйрық берді. Мұхаммед Хорезмшахтың 8 ұлы болды, олардың бәрі моңғол әскерімен болған шайқастарда қаза тапты. Олардың ішіндегі ең әйгілісі әрі тарихта қалғаны Жалел Әд-Дин болды.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> ==Сыртқы сілтемелер== * [http://kazakh.irib.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=2349:%D9%87%D9%86%D8%B1-%D9%85%D8%B9%9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-8 Мұхаммад ІІ Ала-әд-Дин Хорезмшах] * [http://referatik.kz/load/azasha_referattar/zhalpy_tarikh/ypsha_najman_kerej_khandytary_duirindegi_azastan/16-1-0-886 Мұхаммад ІІ Ала-әд-Дин Хорезмшах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101019010401/http://referatik.kz/load/azasha_referattar/zhalpy_tarikh/ypsha_najman_kerej_khandytary_duirindegi_azastan/16-1-0-886 |date=2010-10-19 }} == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Хорезм билеушілері]] [[Санат:1169 жылы туғандар]] [[Санат:1220 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ануштегіндер]] jcjfdzif07hyso4iglhazoklcc18041 0 58346 3639150 3631116 2026-08-04T20:43:29Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Windows_2000_Professional_SP4_қосылу_экрані.png|Windows_2000_Professional_SP4_қосылу_экрані.png]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Yann|Yann]] [[commons:File:Windows_2000_Professional_SP4_қосылу_экрані.png|жойған] 3639150 wikitext text/x-wiki {{Infobox OS version |name = Windows 2000 |family = Microsoft Windows |logo = [[Сурет:Microsoft Windows 2000 wordmark.svg|ортаға|сүрмесіз]] |screenshot = |caption = Windows 2000-нің қытайша тіліндегі қосылғандағы экраны |developer = [[Microsoft]] |website = {{URL|http://technet.microsoft.com/en-us/windowsserver/bb643141}} |first_release_date = '''Retail:''' {{Start date and age|df=yes|2000|February|17}} |first_release_url = http://www.microsoft.com/presspass/press/1999/Dec99/W2KrtmPR.mspx |release_version = 5.0 (Build 2195: Service Pack 4) |release_date = {{Start date and age|df=yes|2005|9|13}} |release_url = http://support.microsoft.com/kb/891861 |source_model = [[Shared source]]<ref>{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/Licensing/Enterprise.mspx|title=Enterprise Source Licensing Program|accessdate=2007-04-05|publisher=Microsoft}}</ref> |license = [[Proprietary software|Proprietary]] [[commercial software]] |kernel_type = [[Hybrid kernel]] |updatemodel = [[Windows Update]] |supported_platforms = [[IA-32]] and [[Itanium]] |preceded_by = [[Windows NT 4.0]] |succeeded_by = [[Windows XP]] and [[Windows Server 2003]] |support_status = Unsupported as of 13 July 2010 |date=March 2011 }} '''Windows 2000''' (тағы да оны ''Win2k'', ''W2k'' немесе ''Windows NT 5.0'', кодтаулы аты ''Cairo'') — [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] Windows NT отбасындағы 32-биттік процесстермен жұмыс жасайтын [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. ==Тарихы== Жүйе 1994 жылы жарияланды. Альфа-сынақ 1995 жылдың басынан бастап 1997 жылдың қыркүйек айы аралығында болды. Тұңғыш бета-нұсқасы жұртшылыққа 1997 жылдың 27 қыркүйегінде көрсетілді. ==Ағымдағы сөздердің сыртқа таралуы== 2004 жылдың 12 ақпанында пирингтік сайтында Windows 2000 ағымдағы сөздерінің бөлшектері сыртқа таралғаны мәлім болды. <ref>{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = 13 ақпан 2004 | url = http://www.theregister.co.uk/2004/02/13/ms_windows_source_code_escapes/ | title = MS Windows source code escapes onto Internet | format = | work = | publisher = Theregister.co.uk | accessdate = 2010-05-21 | lang = Ағылшынша | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/61DIjoBDp | archivedate = 2011-08-26 }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Операциялық жүйелер]] [[Санат:Microsoft Windows]] [[Санат:Интернет]] grndvjlavde9inbiyzfk7l8vex6vmjn 10 58856 3639423 3637031 2026-08-05T09:05:12Z Nurken 111493 /* */ 3639423 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Prime Minister Andy Burnham (cropped).jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[20 шілде]] — [[Энди Бёрнем]] (''суретте'') '''[[Ұлыбритания премьер-министрі]]''' атанды. * [[19 шілде]] — [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]]нде '''[[Испания Ұлттық футбол құрамасы]]''' Әлем чемпионы '''[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі (финал)|атанады]]'''. * [[16 шілде]] — [[Юлия Анатольевна Свириденко|Юлия Свириденко]]ның кабинеті таратылғаннан кейін Украина қорғаныс министрі '''[[Михаил Альбертович Фёдоров|Михаил Фёдоровтың]]''' отставкасы жаппай наразылық акцияларын тудырды; жаңа [[Украина премьер-министрі]] болып '''[[Сергей Фёдорович Корецкий|Сергей Корецкий]]''' тағайындалды. * [[7 шілде]] — [[Халықаралық Олимпиада комитеті]] '''[[Ресей Олимпиада комитеті]]не''' қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. * [[22 маусым]] — '''[[Венесуэла]]дағы''' жер сілкінуі себебінен 1450-ден астам адам қайтыс болды. * [[22 маусым]] — [[Ұлыбритания премьер-министрі]] '''[[Кир Стармер]]''' жуырдағы отставкасын жариялады. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов|Ардақ Әмірқұлов]]{{*}}[[Судзуми Тонегава]]{{*}}[[Оливер Три]]{{*}}[[Бернадетт Ширак]]{{*}}[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов|Төленді Ахметжанов]]{{*}}[[Тед Тёрнер]]{{*}}[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова|Бақыт Түменова]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> nygw0fq1oc3sytaxyf8njq9ucgcuxyv 0 71575 3639447 3629560 2026-08-05T11:53:52Z Aidyn93 89756 /* Еңбек жолы */ 3639447 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі=Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі | Суреті = Darhan Qıdıräli (2023-04-04).jpg | Атауы = Қыдырәлі, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|8-сайланымының депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 26 қыркүйек 2023 | Басқаруын аяқтады = 30 маусым 2026 | Президент = | Премьер = | тақырыпша2 = Төрағасы | мәтін2 = [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Ізашары = [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_2 = [[2 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1 қыркүйек]] [[2023 жыл|2023]] | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Касым-Жомарт Токаев]] | Премьер_2 = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] | Ізбасары_2 = ''Мәдениет және ақпарат министрі ретінде [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]]'' | Титулы_3 = [[Халықаралық түркі академиясы|Халықаралық Түркі академиясы]]ның Президенті | Ту_3 = International Turkic Academy.png | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Туған күні = 16.4.1974 | Туған жері = {{туғанжері|Түлкібас ауданы|Түлкібас ауданында}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Әкесі = | Баласы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] (1992), [[Мармара университеті]] (1996), Докуз Эйлүл университеті (1997), [[Эгей университеті]] (1998), [[Ыстанбұл университеті]] (2001) | Ғылыми дәрежесі = тарих ғылымдарының докторы | Ғылыми атағы = [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|ҚР Ұлттық ғылым академиясының]] академигі (2020), [[Қырғыз Республикасының Ұлттық ғылым академия]]сының Құрметті академигі (2022), [[Әзербайжан Ұлттық ғылыми академиясы|Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының]] Құрметті докторы (2016), [[Моңғолия Ұлттық ғылыми академиясы|Моңғолия Ұлттық ғылым академиясының]] Құрметті докторы (2017) | Марапаттары = {{Қатар | теңестіру = солға |{{Парасат ордені|2018}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{Достық ордені (Әзербайжан)}} |{{Қызмет орденінің офицері (Мажарстан)}} |{{Даңқ медалі}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{Темірқазық ордені (Моңғолия)|түрі=1961}} }} {{Қатар | теңестіру = солға |{{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} |{{Достық ордені (Қырғызстан)}} }} | Қолтаңбасы = | Қолтаңба ені = | Сайты = | Уикиқайнар = }} '''Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі''' ([[16 сәуір]] [[1974 жыл]], [[Түлкібас ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан]]ның мемлекет және қоғам қайраткері, 2023–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|депутаты]], 2022–2023 жылдары Қазақстанның Ақпарат және қоғамдық даму министрі болды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстанның Ұлттық ғылым академиясының]]-ның академигі (2020)<ref>[http://twesco.org/2020/06/25/5496/ Түркі академиясының президенті Дархан Қыдырәлі ҚР ҰҒА академигі болып сайланды]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Аманат (партия)|Аманат]] партиясы Саяси кеңес бюросының мүшесі.<ref>[https://egemen.kz/article/207080-darkhan-qydyrali-nur-otan-partiyasy-sayasi-kenhesi-byurosynynh-quramyna-saylandy Дархан Қыдырәлі Nur Otan партиясы Саяси кеңесі бюросының құрамына сайланды]</ref> II-сыныпты Төтенше және өкілетті уәкіл дипломатиялық рангі берілді.<ref>[http://twesco.org/2021/07/02/8327/ Халықаралық Түркі академиясының президенті Дархан Қыдырәліге ІІ сыныпты Төтенше және Өкілетті Уәкіл дипломатиялық дәрежесі берілді]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмірбаяны == Дархан Қыдырәлі 1974 жылы 16 сәуірде [[Түркістан облысы]] қарасты [[Түлкібас ауданы]]нда дүниеге келген. * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де]] (1991-1992 ж) және [[Түркия]]ның [[Мармара университеті|Мармара]] (1992-1996), [[Докуз Эйлүл университеті|Докуз Эйлүл]] (1996-1997), [[Эгей университеті|Эгей]] (1997-1998), [[Ыстамбұл университеті|Ыстамбұл]] (1998-2001) университеттерінде білім алған. * 1998 жылы Эгей унивреситетінде «Мұстафа Шоқайдың өмірі, қызметі және дүниетанымы» тақырыбында диссертация қорғады. * 2001 жылы Ыстамбұл университетінде "Түркістанда жәдитшілік қозғалысы және оның Түркиямен байланысы" докторлық диссертация қорғап, "философия докторы" ғылыми дәрежесін иеленген. * 2010 жылы Абай атындағы ҚазҰПУ-да "Біртұтас Түркістан идеясы" тақырыбында докторлық диссертация қорғап, тарих ғылымдарының докторы атанған. * Астанадағы [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің]], Қырғызстандағы Ош университетінің құрметті профессоры. Халықаралық Ш. Айтматов академиясының академигі. Әзербайжан Ұлттық ғылым академиясының Құрметті докторы (2016 ж), Моңғолия Ұлттық ғылым академиясының Құрметті докторы (2017). Қырғыз Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Құрметті академигі<ref>https://twesco.org/post/885 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221122117/https://twesco.org/post/885 |date=2022-02-21 }}</ref> (2022). == Еңбек жолы == * 2001-2005 ж. - [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде аға ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, кафедра меңгерушісі, аппарат жетекшісі, жетекші ғылыми қызметкер. * 2005-2006 ж. [[Еуразия ұлттық университеті|Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде]] доцент, аға ғылыми қызметкер. * 2006-2007 ж. [[Қазақстан Республикасының Президенттік мәдениет орталығы|Қазақстан Республикасы Президенттік мәдениет орталығы]]нда директордың орынбасары. * 2007-2008 ж. [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нде Министрдің кеңесшісі. * 2008-2009 ж. [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі]]нде сарапшы, сектор меңгерушісі ретінде қызмет атқарған. * 2009-2012 жылдар арасында Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз хатшысының орынбасары болған. * 2012 -2014 жылдары [[Түркі кеңесі]] Бас хатшысының орынбасары болып қызмет атқарды. * 2014 жылдан бастап [[Халықаралық түркі академиясы]]ның президенті. * 2015 жылғы 29 маусымнан Түркі әлемі Ұлттық ғылым академиялар одағы Хатшылығының басшысы қызметін қоса атқарады және аталған одақтың ұйымдастырушысы. * 2015 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның [[Париж]]дегі штаб-пәтерінде "Қорқыт мұрасы және Түркі әлемі" атты халықаралық мәдени шараны<ref>http://e-history.kz/kz/project/view/3?type=publications&material_id=1103/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410184756/https://e-history.kz/kz/project/view/3?type=publications&material_id=1103%2F |date=2019-04-10 }}</ref>, 2016 жылы [[Нью-Йорк]] қаласындағы [[Біріккен Ұлттар ұйымы]]ның штаб-пәтерінде "2030 Жоспары үшін Жібек жолы бойындағы жаңа синергия" атты халықаралық симпозиумды<ref>https://baq.kz/kk/news/terezemiz_ten/buu-da-simpozium-otti-82502/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180102012732/https://baq.kz/kk/news/terezemiz_ten/buu-da-simpozium-otti-82502 |date=2018-01-02 }}</ref>, және 2018 жылы "Рухани жаңғыру және мәдени мұра: қадымнан келешекке түркі тілі" халықаралық мәдени шараларын ұйымдастырды. * [[2016 жыл|2016]] жылдың шілдесінен [[Егемен Қазақстан|«Егемен Қазақстан»]] республикалық газеті» акционерлік қоғамының Басқарма төрағасы қызметіне тағайындалды. * 2018 жылдың қыркүйегінде [[Халықаралық түркі академиясы]] президенті лауазымына екінші мерізімге тағайындалды. * 2022 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды. * 2023 жылдың 26 қыркүйек күні Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Респусбликасының сенаторы ретінде тағайындады. ==Қоғамдық қызметі== * Ұлттық құрылтай мүшесі * Мұсылман ақсақалдар кеңесі - Орталық Азия Бюросының бас үйлестірушісі * Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк сыйлығын беру жөнiндегi комиссия мүшесі * Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің Қоғамдық кеңесінің төрағасы * Қазақстан жазушылар одағының басқарма мүшесі * Қожа Ахмет Яссауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті Өкілетті кеңесінің мүшесі * Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия мүшесі == Ғылыми еңбектері == * «Мұстафа Шоқай». Анкара, (2001). * «Тараз тарихы». Тараз, (2005). * «Түрік халықтары әдебиеті тарихы», (ұжымдық жинақ) Түркістан, (2005). * «Тарпаңды таңдап міндім тағалап». Тараз, (2005) * «Жүрегіне қаламын сүйеген». Астана, (2007) * «Мұстафа Шоқай», Астана, «Фолиант» баспасы, 2007 («Нартұлға» сериясы). * «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Ұлық Түркістан». Астана, (2008). * «Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. Тұтас Түркістан идеясы». Астана, (2008). * «Ұлық Түркістан», Астана, (2008) * «Атымды адам қойған соң...» Астана, (2008) * «Жерұйық». Астана, (2009). * «Әлемдік тұлға». Астана, (2010). * «Мұстафа». Астана, (2012). * «Мәңгі тас», Алматы, «Ғылым» баспасы, (2015) * «Ұлы дала тарихы», Астана, «Ғылым» баспасы, (2018) * «Ортақ түрік тарихы» (8 сынып), Баку, Нұр-Сұлтан, (2019) * «Мұстафа». Астана, (2024) * «Тамыр». Алматы, (2024) * «Абыздар аманаты». Алматы, (2024) * «Нүкте философиясы». Астана, (2024) * «Ташқа жазылған тарых». (2024) == Марапаттары == {{col-begin}} {{col-1-of-3}} === Мемлекеттік наградалар === * Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының иегері (2008 ж.). * «Парасат» ордені (2018) <ref>https://www.lenta.inform.kz/ru/akordada-tanymal-tulgalarga-memlekettik-nagradalar-tapsyryldy_a3477903/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231144101/https://www.lenta.inform.kz/ru/akordada-tanymal-tulgalarga-memlekettik-nagradalar-tapsyryldy_a3477903/|date=2018-12-31}}</ref> * ҚР Президентінің алғыс хаты (2010 ж.) * Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне – 20 жыл (2011 ж.) * Астана қаласының 20 жылдық мерекелік медалі (2018) * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы (2019) * Қазақстан Республикасы Президентінің бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы сыйлығы (2020) * «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» мерекелік медалі (2020) * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хаты (2024) * III дәрежелі «Барыс» ордені (2024) {{col-2-of-3}} === Халықаралық === * Түркі дүниесінің "Қызыл алма" сыйлығының иегері (2015 ж.) * "Түркі әлеміне қызмет" сыйлығымен марапатталды (2015 ж.) * "Жаңа Түркия" Стратегиялық зерттеулер орталығы тағайындаған "Түркі тарихы және мәдениетіне қызмет" Алтын медалін алған (2015 ж.) * ТМД Парламентаралық ассамблея кеңесінің «Баспасөз және ақпаратты дамытуға сіңірген еңбегі үшін» белгісі (2016 ж.) * Халықаралық «Жібек жолы» стратегиялық зерттеу орталығы мен "Жібек жолы" журналы тарапынан тағайындалған халықаралық «Жыл адамы» марапатының иегері (2017 ж.) * Венгрияның «Офицерлік крест» орденімен марапатталды (2017).<ref>http://twesco.org/ru/news/glava_akademii_nagrazhden_ordenom_vengrii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032754/http://twesco.org/ru/news/glava_akademii_nagrazhden_ordenom_vengrii/ |date=2017-12-01 }}</ref> * Әзербайжанның «Достлуг» орденімен марапатталды (2018).<ref>http://www.inform.kz/ru/prezident-azerbaydzhana-nagradil-darhana-kydyrali-ordenom-dostlug_a3106911/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190410233158/https://www.inform.kz/ru/prezident-azerbaydzhana-nagradil-darhana-kydyrali-ordenom-dostlug_a3106911 |date=2019-04-10 }}</ref> * Моңғолияның «Алтын жұлдыз» орденімен марапатталды (2021)<ref>https://kaznews.mn/darkhan-kydyrali/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211110100233/https://kaznews.mn/darkhan-kydyrali/ |date=2021-11-10 }}</ref> *Қырғызстанның «Даңқ» медалімен марапатталды (2022) <ref>https://twesco.org/post/1055 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220930152830/https://twesco.org/post/1055 |date=2022-09-30 }}</ref> *Қырғызстанның «Достық» мемлекеттік наградасымен марапатталды (2024) {{col-3-of-3}} === Басқа марапаттар === * Түркология саласындағы үздік жетістіктері үшін Күлтегін атындағы сыйлықпен марапатталған (2014 ж.). * «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» мерекелік медалі (2015 ж.). * «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісімен марапатталды (2017) * «Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметіне 25 жыл» (2017) * Түлкібас ауданының құрметті азаматы (2018) * Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бiрлiк» алтын медалi (2019) <ref>https://www.inform.kz/kz/elordada-kazakstan-halky-assambleyasynyn-kogamdyk-zhane-memlekettik-nagradalarymen-marapattau-rasimi-otti_a3594165</ref> * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2022) {{col-end}} ===Отбасы=== Үйленген. Төрт ұл, бір қызы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.facebook.com/darhan.hidirali Facebook-тағы жеке парақшасы] * [https://twitter.com/DarkhanKydyrali TWITTER]-дегі жеке парақшасы [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Алаштанушылар]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан ақпарат министрлері]] n3xt4n0gg58sl8nhf77rzc2k41qdeom 0 72068 3639152 3605750 2026-08-05T00:41:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639152 wikitext text/x-wiki {{Ағымдағы оқиғаға қатысы бар|Дамаскінің құлауы (2024)|20241210}} {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Дамаск |шынайы атауы = {{lang-ar|دمشق}} |сурет = Damascus montage.png |жағдайы = Астана |ел = Сирия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 30|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 18|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(4000000) |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Мухафаза |аймағы = Дамаск (мухафаза){{!}}Дамаск |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = губернатор |басшысы = Адел әл-Оляби |құрылған уақыты = б.з.б. 2500 жыл |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 118 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 600 |климаты = |ресми тілі = араб |тұрғыны = {{өсім}} 2 503 000<ref>url=https://worldpopulationreview.com/world-cities</ref> |санақ жылы = 2022 |тығыздығы = 14 864,41 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = +963 11 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Damascus |сайты = http://www.damascus.gov.sy/ Дамаск губерниясы |сайт тілі = ar }} [[Сурет:Damascus-Hejaz station.jpg|200px|thumb|right|Дамаскідегі Хеджаз стансасы]] '''Дамаск''' ({{lang-ar|دمشق}}), '''Шам''', {{lang-ar|الشام}}) — [[Сирия]]ның астанасы (1943 жылдан), ежелгі мәдениет орталығы. Дамаск туралы алғашқы жазба деректер б.з.б. XVI ғасырлардан бастап кездеседі. Қала Дамаск патшалығының орталығы (б.з.б. XI ғасыр – б.з.б. 732 жыл), кейіннен [[Ассирия]], [[Жаңа Вавилон]], [[Ахеменид әулеті]], [[Ескендір Зұлқарнайын]], Селевеки әулеті, [[Рим империясы|Рим]], [[Шығыс Рим империясы|Византия]] мемлекеттерінің құрамында болды. 635 жылы қаланы арабтар жаулап алған соң, халифаттың астанасына (671–770) айналды. Аббас өулеті тұсында астана Бағдад қаласына көшкен соң да, Дамаск діни, ғылыми-мәдени орталық ретіндегі мәртебесін жоғалтқан жоқ. IX–XIII ғасырлар аралығында кала ор түрлі мұсылман мемлекеттерінің, 1260–1516 жылы мәмлүктердің, 1401 жылы [[Әмір Темір]] иелігінде болды. 1516–1518 жылдары [[Осман Сұлтандығы|Осман сұлтандығы]]ның құрамында, 1920–1943 жылдары [[Францияның мандатты территориясы]]. Дамаскдегі ''Бабуссағир'' (Кішкене қақпа) бейітінде ғұлама ғалым [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] жерленген.<ref>{{кітап|тақырыбы=Отырар. Энциклопедия |орны= Алматы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл=2005 |isbn= 9965-17-272-2}}</ref> == Дамаск —дүние жүзіндегі ең ежелгі астана == [[Ресми тіл]]і көпшілік тұрғындардың ана тілі болып табылатын — [[араб тілі|араб тілі.]] '''Дамаск''' — қазіргі дүние жүзі [[астана]]ларының ішіндегі ең ежелгісі. Оның [[Араб тілі|арабша]] атауы [[Димашк]] немесе Аш-Шам. "Димашк" сөзінің шығу төркіні жөнінде көптеген [[пайым]]даулар бар. Дамаск жөніндегі ең алғашқы еске алулар [[Перғауын|Мысыр перғауындарының]] XVIII әулетінің құжаттары мен [[аккад]] тақташаларында кездеседі. Онда кала ''Димаску'' немесе ''Димашка'' деп аталған. [[Арамей жазуы|Арамей құжаттарында]] Дамаск ''Дурмешек'' және ''Думмешек'' деп аталған. Дамаск ескі [[Өсиет]]тің бірінші кітабында маңызды қолөнер және мәдени орталық ретінде еске алынады. Кейінірек Дамаск аталып кеткен қоныс [[Солтүстік Арабия]] шөлдерінен жайылымдар басып алуға шыққан көшпелі арамей тайпаларының кезінде жоғары гүлдену дәрежесіне жетті. Дамаск, ''Сури'', яғни [[Сирия]] еліндегі арамейлердің ең ірі орталықтарының біріне айналды. Дамаск орасан тарихи және мәдени құндылыққа ие, өйткені мұнда ежелгі және ортағасырлық архитектураның ескерткіштері сақталған. Кейбір орамдар [[Селевки әулеті|Селевкілер]] дәуірінде (б.з.д. 312—64 жж.) салынған, көшелері тік бұрышты жоспарланған болып келеді. Римдіктер жаулап алған кезеңнен қала қамалдарының, қақпалардың орны, монументті арқаның құлаған қалдықтары мен коринфтік бағаналары бар Дамаск Юпитерінің қасиетті [[ғибадатхана]]сының қалдықтары сақталған.<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref> == Аудандары == Дамаск көптеген аудандарға бөлінген. Олардың ішінде: {|class="wikitable" border="1" |+ ! ! Дамаск аудандары |- |1 |Аббасийин |- |2 |Абу Руммани |- |3 |Амара |- |4 |Бахса |- |5 |Барамка |- |6 |Барзе |- |7 |Думмар |- |8 |Джобар |- |9 |Кафар Сусе |- |10 |Малки |- |11 |Мазраа |- |12 |Мезе |- |13 |Мидан |- |14 |Мухажрин |- |15 |Канауат |- |16 |Рукн Эддин |- |17 |Аль-Салихийя |- |18 |Саруджа |- |19 |Ша’алан |- |20 |Шагур |- |21 |Тиджара |- |22 |Баб Тума |- |23 |Хиджаз |} == Мәдени ошақтары == [[Сурет:Jupiter Temple Damascus.jpg|thumb|150px|Ескі шаһардағы Юпитер храмы]] [[Сурет:Umayyad Mosque-Dome of the Treasury211099.jpg|thumb|200px|[[Умауи мешіті]]]] [[Сурет:Old-Arabic-Houses-Damascus.JPG|thumb|Дамаскідегі ескі үйлер]] === Дамаск дуалдары мен қақпалары === Дамаскінің ескі қаласында сақталып қалған 7 қақпа бар: * Баб-әл-Сағир («Кіші қақпа»)&nbsp;— * Баб-әл-Фарадис («Жәннат қақпалары») * Баб-әл-Салам («Бейбітшілік қақпасы») * Баб Тума («Фом қақпасы»)&nbsp;— бұл есім [[Апостол Фома|апостол Фомның]] есімімен аталады. Қақпа христан кварталына алып барады * Баб Шарқи («Шығыс қақпасы») * Баб Қисан&nbsp;— * Баб-әл-Жәбия Бұлардан басқа Ескі шаһардың сыртында басқа қақпалар бар: * Баб әл-Фараж * Баб Мусалла * Баб Срәйжа === Мешіттер === * Зәйнаб мешіті * Рақайя мешіті * Баб-Сағир мазараты * [[Умауи мешіті]]&nbsp;— Сирияның үлкен мешіттірен === Шіркеулер === * Дамаск соборы * Әулие Мария соборы * Әулие Анания соборы * Әулие Павел * Рим-католик кафедралды соборы - Зайтун аллаеясы. * Әулие Иоанна шіркеуі * Әулие Павел лавры * Әулие Георгий === Медреселер === * Әл-Адилийя медресесі * Әл-Захирийя кітапханасы * Нұр әд-Дин медресесі === Ескі үйлер === * [[Азем сарайы]] * Байтул Аккад (Дат институты - Дамаске) * Мактаб Анбар * Бейтул Мамлюк (қонақ үй) === Дамаскіде орналасқан шіркеулер === <gallery perrow=4> File:Damascus-Bab Kisan.jpg|Chapel of Saint Paul File:Melkite Greek Catholic Church, Damascus, Syria.jpg|Our Lady of Dormition Greek Catholic Patriarchal Cathedral File:Surp Sarkis Armenian church Damascus.jpg|Saint Sarkis Armenian Cathedral in Bab Sharqi File:S. George Syr Orth Cathedral Damascus.jpg|Saint George [[Syriac|Syrian]] Orthodox Cathedral </gallery> === Дамскідегі Умауилер мешіті === [[Сурет:Umayyad Mosquee panoramic.jpg|900px|center|Умаядтар мешіті]] {{commons category|Умауилер мешіті}} <gallery caption="Умауилер мешіті" perrow="6"> Image:UmayyadMosque04BaabSa-atExternal.jpg Image:Mihrab, Umayyad Mosque.jpg Image:UmayyadMosque01.JPG Image:Minbar, Umayyad Mosque 01.jpg Image:UmayyadMosque06MihrabImamZaynulAbidin.jpg Image:Courtyard2(js).jpg Image:Courtyard4(js).jpg Image:Umayyad09(js).jpg Image:Umayyad Mosque - interior(js).jpg Image:Damascus-10.jpg Image:StJohnTheBaptistShrine Damascus 1943.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Damascus}} * [http://www.esyria.sy/edamascus/ eDamascus] – Official website for Damascus * [http://www.damascus-online.com/ Damascus Online] – Brief information about the city of Damascus * [http://ghn.globalheritagefund.org/?id=822 Explore Ancient City of Damascus with Google Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107024511/http://ghn.globalheritagefund.org/?id=822 |date=2012-01-07 }} on [[Global Heritage Network]] * [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm Philip K. Hitt, ''The Imperial Capital'', 1973, Saudi Aramco World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818201329/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/197305/the.imperial.capital.htm |date=2012-08-18 }} * [http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider=&date.slider=&date.slider=&q=ernst+herzfeld+&view=grid&fq=place:%22Damascus+%28Syria%29%22 Ernst Herzfeld Papers, Series 5: Drawings and Maps, Records of Damascus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030318/http://collections.si.edu/search/results.jsp?date.slider=&date.slider=&date.slider=&q=ernst+herzfeld+&view=grid&fq=place:%22Damascus+%28Syria%29%22 |date=2011-12-08 }} Collections Search Center, S.I.R.I.S., Smithsonian Institution, Washington, D.C. * [http://www.syria-travel.ru/ Фотографии и описание городов, памятников, достопримечательностей Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203115051/http://www.syria-travel.ru/ |date=2022-12-03 }} * [http://www.syriaair.com|официальный сайт авиакомпании Syrian Arab Airlines]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://askimam.ru/news/2009-03-10-10 Дамаск&nbsp;— старейшая столица мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110505051430/http://askimam.ru/news/2009-03-10-10 |date=2011-05-05 }} * [http://www.syria-travel.ru/index-2.html Фотографии и описание Дамаска и его окрестностей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917034828/http://www.syria-travel.ru/index-2.html |date=2011-09-17 }} * [http://damask-foto.ru/temple-saida.htm Мечеть Сайида Ракэйя в Дамаске, фотографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214185514/http://damask-foto.ru/temple-saida.htm |date=2012-12-14 }} * [http://www.fotex.biz/countries/syria/damascus/ Фотографии и новости Дамаска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007004332/http://www.fotex.biz/countries/syria/damascus/ |date=2011-10-07 }} {{Азия елордалары}} {{Geo-stub}} [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Дамаск]] [[Санат:Жібек жолының бойындағы қалалар]] [[Санат:Миллионер қалалар]] qbgzkunyniz4wagvvpanszi3uhmfv08 0 101069 3639434 3638669 2026-08-05T11:26:14Z Casserium 68287 /* Директорлар кеңесі құрамы */ 3639434 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы |логотипі = Qazaqstan logo.svg |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |құрылды = 1933 жыл ([[Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі|Қазақ АКСР Халық комиссарлары Кеңесі]] жанындағы Радиокомитет ретінде) <br/>1957 жыл ([[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] жанындағы Мемтелерадио ретінде) <br/>1991 жыл (Мемлекеттік телерадиокомпания ретінде) |басты адамдары = [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] (Басқарма Төрағасы)<ref name="team">[https://rtrk.kz/kz/team/ Басшылық]</ref> |бұрынғы атауы = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 1,3 млрд теңге (2023) |таза табысы = {{өсім}} 225,8 млн теңге (2023)<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1934079/%D0%9A%D0%A4%D0%9E%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> |қызметкерлер саны = 1600-ден астам |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС<br/>[[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 4 үй ([[Қазмедиа орталығы]]) |статус = |сайты = https://rtrk.kz/ }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» акционерлік қоғамы («Қазақстан» РТРК» АҚ)''' — «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]<nowiki/>» Ұлттық телеарнасын, «[[Qazsport]]<nowiki/>», «[[Balapan (телеарна)|Balapan]]<nowiki/>», «[[Abai TV]]<nowiki/>» телеарналарын, [[Қазақ радиосы]]н, «[[Шалқар (радио)|Шалқар]]<nowiki/>», «[[Classic (радио)|Classic]]<nowiki/>» радиоларын және аймақтық 14 телерадиокомпанияны біріктіретін [[Қазақстан]]дағы ақпараттық саясатты жүзеге асыратын ең ірі медиа құрылым. Тарихы [[1921 жыл]]ы негізі қаланған Қазақ радиосы мен [[1958 жыл]]ы құрылған Республикалық бірінші телеарнадан басталады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ Корпорация туралы]</ref> [[2025 жыл]]ғы тамыздан бастап телерадиокорпорацияның Басқарма төрағасы — [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]. == Тарихы == Телерадиокорпорация тарихы 1921 жылдан бастау алады, сол жылы Пошта мен телеграфтар Халық комиссариаты эфирге Қазақ радиосын шығарды. 1933 жылы радио Қазақ АКСР-і Радиофикация және радио хабарларын тарату комитетінің тікелей бағынысына өтеді, ал 1978 жылы Комитеттің атауы Қазақ КСР Телевидение және радио хабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Қазақ КСР Мемтелерадио) болып өзгерді. 1951 жылы 22 наурыз күні КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО-ның Орталық телевизия студиясы құрылды. 1957 жылы Үкімет радио және теледидарды Мәдениет министрлігі құрамынан бөлек шығару туралы шешім шығарып, КСРО Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарлар тарату жөніндегі комитет құрылды. Бұл жаңалықтың ізін ала 1957 жыл 29 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Телевизия және радиохабарлары жөніндегі комитет құру туралы қаулы қабылдады. Осылайша, арада 8 ай өткеннен кейін 8 наурызда Қазақ телевизиясы дүниеге келді. 1958 жылы Қарағанды мен Өскеменде, 1959 жылы Жезқазғанда, 1960 жылы Петропавлда облыстық студиялар ашылды. Бұдан кейін Целиноград, Орал, Балқаш, Семей қаласында студиялар ашылып, аталмыш бағытта жұмыс жалғаса берді.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/kazak-televiziyasy-bugin-60-tyn-asuyna-shykty_a3176792/ Қазақ телевизиясы бүгін 60-тың асуына шықты]</ref> 1958 жылдың 8 наурызынан бастап Мемтелерадио Орталық телевидениенің (ОТ) Бірінші программасын таратуды бастады, оның ішінде қазақ программалары үшін «өңірлік терезе» қалдырылды. Кейінірек Қазақ КСР Мемтелерадиосының хабарлары жеке программаға, «Қазақ телевидениесіне» кіріп, бүкіл Қазақ КСР аумағын қамтыды. 1991 жылы 17 қыркүйекте Қазақ КСР Мемтелерадиосы таратылып, орнына Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігіне бағынатын Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P910000819_ О создании Казахской госудаpственной телеpадиовещательной компании]</ref> 1992 жылғы 18 қыркүйекте Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы мен облыстық телерадиокомпаниялар негізінде Министрлер Кабинетінің жанынан «Қазақстан» Мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды. Ол Қазақстанның телерадиохабар мәселелерi жөнiндегi орталық мемлекеттiк басқару органы ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U920000920_ О создании Госудаpственной телеpадиовещательной компании "Казахстан"]</ref> 1994 жылы 4 сәуірде Мемлекеттік телерадиокомпания таратылып, Министрлер Кабинетiнiң жанынан «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001618_ "Қазақстан теледидары мен радиосы" республикалық корпорациясын құру туралы]</ref> 1994 жылы 20 мамырда Корпорация құрылымында «Хабар» ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. 1995 жылы 23 қазанда республикалық мемлекеттік кәсіпорын түрінде «Хабар» агенттігі Корпорациядан бөлініп шықты. 2001 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін корпорация [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі»]] Жабық акционерлік қоғамының сенімгерлік басқаруында болды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000559_ Мемлекеттік меншікті басқарудың кейбір мәселелері туралы]</ref> 2003 жылы 7 қаңтарда «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының атауы «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы болып өзгертілді. 2004 жылы 26 наурызда 2003 жылғы жаңа «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңға орай «Қазақстан» РТРК» жабық акционерлік қоғамы «Қазақстан» РТРК» акционерлік қоғамы болып қайта тіркелді. 2008-2010 жылдары «Қазақстан» РТРК» АҚ Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты [[Арна Медиа|«Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» АҚ]] құрамында болды. 2010 жылы 31 мамырда «Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қоры» қоғамдық қоры [[Еуразия бірінші арнасы|«Еуразия+ОРТ» ЖШС-нің]] 80% үлесіне иелік ететін «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС компаниясын Корпорация меншігіне сыйға тартты.<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/223765/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_2010.pdf Аудиторский отчет за 2010 год]</ref> 2011 жылы «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы» АҚ таратылып, «Қазақстан» РТРК» АҚ құрамына қосылды. 2013 жылы 16 қазанда Корпорация құрамында «Қазақпарат» Халықаралық ақпараттық агенттігі» ЖШС тіркелді. 2016 жылы 20 желтоқсанда [[ҚазАқпарат|«Қазақпарат» халықаралық ақпарат агенттігі» ЖШС]] Корпорация құрамынан шығып, республикалық меншікке өтті. 2016 жылы 14 желтоқсанда Корпорация құрамында 4 радионы біріктіретін «Республикалық радио» ЖШС тіркелді. 2017 жылы 30 қазанда «Республикалық радио» ЖШС атауы [[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] болып өзгертілді. 2025 жылы Корпорацияға қарайтын [[Астана (радио)|Астана радиосы]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] өтіп, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly» радиосы]] ашылды.<ref>[https://www.inform.kz/ru/znakomtes-novoe-radio-jibek-joly-6dcd35 Знакомьтесь — новое радио «Jibek Joly»!]</ref> == Басшылары == {| class="wikitable" |+ ! style="text-align: center; width: 5%;" | № !! style="text-align: center; width: 10%;" | Жылдар !! style="text-align: center; width: 20%;" | Аты-жөні !! style="text-align: center; width: 20%;" | Фото !! style="text-align: center; width: 45%;" | Лауазымы |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | 1957-1959 || style="text-align: center;" | [[Қанапия Мұстафин]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | 1959-1962 || style="text-align: center;" | [[Құрманбек Сағындықов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | 1962-1969 || style="text-align: center;" | [[Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев|Кенжеболат Шалабаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | 1969-1975 || style="text-align: center;" | [[Кеңесбай Үсебайұлы Үсебаев|Кеңесбай Үсебаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | 1975-1983 || style="text-align: center;" | [[Хамит Хасенұлы Хасенов|Хамит Хасенов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | 1983-1986 || style="text-align: center;" | [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|Камал Смайылов]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Смайылов Камал.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | 1986-1990 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | 1990-1991 || style="text-align: center;" | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев|Сағат Әшімбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | 1991-1992 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | 1992-1994 || style="text-align: center;" | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | 1994-1995 || style="text-align: center;" | [[Ләйлә Қалибекқызы Бекетова|Ләйлә Бекетова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | 1995-1996 || style="text-align: center;" | [[Әшірбек Көпішев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | 1996-2001 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев|Ерлан Сатыбалдиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті <br>«Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының президенті |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | 09.2001-08.2002 || style="text-align: center;" | [[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 15 || style="text-align: center;" | 08.2002-04.2006 || style="text-align: center;" | [[Ғалым Төлембекұлы Доскен|Ғалым Доскен]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 16 || style="text-align: center;" | 04.2006-12.2007 || style="text-align: center;" | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 17 || style="text-align: center;" | 12.2007-09.2008 || style="text-align: center;" | [[Дәурен Серікұлы Әбдіхамитов|Дәурен Әбдіхамитов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 18 || style="text-align: center;" | 09.2008-07.2011 || style="text-align: center;" | [[Жанай Сейітжанұлы Омаров|Жанай Омаров]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 19 || style="text-align: center;" | 07.2011-10.2016 || style="text-align: center;" | [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 20 || style="text-align: center;" | 10.2016-01.2017 || style="text-align: center;" | [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 21 || style="text-align: center;" | 02.2017-04.2019 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Erlankarin.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 22 || style="text-align: center;" | 04.2019-08.2025 || style="text-align: center;" | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Lyazzat Tanysbai.jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 23 || style="text-align: center;" | 08.2025- || style="text-align: center;" | [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |} == Құрылымы == Акционерлік қоғамның жоғары басқару органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] атынан Жалғыз акционер. Акционердің мүдделерін қамтамасыз етуді бақылау және құқықтарын сақтауды жүзеге асыратын Қоғамның стратегиялық басқару органы — Директорлар кеңесі. Қоғамның ағымдағы қызметіне басшылық етуші атқарушы орган — Басқарма. Директорлар кеңесіне Қоғамның қаржылық-шаруашылық қызметі бойынша тәуелсіз ақпаратты Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін Ішкі аудит қызметі ұсынады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/corporate-governance/ Корпоративтік басқару]</ref> === Басқарма құрылымы === {| class="wikitable" |+'''Басқарма Төрағасы: [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]'''<ref name="team" /> !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: Айзада Жаманқұлова''' !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: [[Еркін Таңатқанұлы|Еркін Мұхамеджанов]]''' !'''Басқарма Төрағасының қаржылық және әкімшілік мәселелер жөніндегі орынбасары: [[Дана Абибуллақызы|Дана Ахметова]]''' !'''Басқарушы директор: ''бос орын''''' |- |"Qazaqstan" ұлттық телеарнасы |"Qazsport" телеарнасы |Қаржылық қамтамасыз ету департаменті |Анонс бөлімі |- |"Balapan" телеарнасы |"Abai TV" телеарнасы |Техникалық қамтамасыз ету департаменті |Диджитал департамент |- |Алматы қаласындағы филиал |"Алтын қор" телерадиоқор департаменті |Коммерциялық қызмет департаменті |Маркетинг және медиа аналитика бөлімі<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-structure/ Құрылым]</ref> |- |Дубляж бөлімі |Өндірістік орталық |Ақпараттық қауіпсіздік департаменті | |- |Телехикаялар өндірісі бөлімі |Аймақтық филиалдармен жұмыс бөлімі |Персоналды басқару департаменті | |- |Дистрибуция және сатып алу бөлімі |Облыстық филиалдар (14 филиал) |Құқықтық қамтамасыз ету департаменті | |- | |Еншілес ЖШС: "Қазақ радиолары" ЖШС, "Телевизия жаңалықтары агенттігі" ЖШС |Құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті | |- | | |Шаруашылық қамтамасыз ету департаменті | |} === Директорлар кеңесі құрамы === * [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] — директорлар кеңесінің төрағасы, Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары * Қанат Ысқақов — Мәдениет және ақпарат вице-министрі * Бауыржан Тынысбеков — Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының орынбасары * [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] — «Қазақстан» РТРК» АҚ Басқарма Төрағасы * [[Мырзатай Жолдасбеков| Мырзатай Жолдасбеков]] — тәуелсіз директор * Ерсайын Оспанов — тәуелсіз директор * Айдана Әбішева — тәуелсіз директор<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-head/ Басшылар туралы мәлімет]</ref> === Еншілес ұйымдар === «Қазақстан» телерадиокорпорациясының еншілес ұйымдары қатарына 2 компания мен [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігімен]] бірлесіп құрған қор кіреді: * [[Қазақ радиолары|'''«Қазақ радиолары» ЖШС''']] — Корпорацияға қарасты республикалық 3 радионы басқаратын компания. 2016 жылы желтоқсанда құрылған. * '''«Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС''' — [[Еуразия бірінші арнасы]]ның («Еуразия+ОРТ» ЖШС) мемлекетке тиесілі 80% үлесін басқарушы компания. Тұңғыш Президент қорынан Корпорация меншігіне 2010 жылы өткен. * '''«Медиа дамыту қоры» корпоративтік қоры''' — 2020 жылы отандық бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылған корпоративтік қор. == Республикалық телеарналар мен радиостанциялар == {| class="wikitable" ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Арна атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | [[Qazaqstan (телеарна)|'''Qazaqstan''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Qazaqstan logo.svg|100px]] || style="text-align: center;" | 1958 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші ұлттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;1. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Жалғас Алтаев|| style="text-align: center;" | [[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]], Апта, Ашық алаң, Ақорда |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[Balapan (телеарна)|Balapan]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Balapan.jpg|100px]] || style="text-align: center;" | 2010 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші балалар телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;4. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Мақпал Укенова|| style="text-align: center;" | Balapan live, Кім тапқыр, Кішкентай дәрігер |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[Qazsport]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Qazsport newlogo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2013 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші спорттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;6. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Нағи Қалтайұлы Бақытбеков|Нағи Бақытбеков]] || style="text-align: center;" | СПОРТты ТАҢда, Sport Review |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[Abai TV]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Abaitv logo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2020 || style="text-align: center;" | '''Мәдениет және өнер телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;5. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Азамат Кеңесұлы]] || style="text-align: center;" | Сарасөз, Киелі сахна, Шаңырақ, Сана |} {| class="wikitable" |+ "[[Қазақ радиолары]]на" қарасты радиостанциялар <br>Бас директоры: [[Нұртас Солтанұлы|Нұртас Көшеров]] ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Радио атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[Қазақ радиосы]]''' || style="text-align: center;" | [[File:Qazaq1921.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1921 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның тұңғыш радиосы.''' Жиілігі: 106,8 FM. Тілі: қазақша, орысша, немісше, ұйғырша, өзбекше, украинша, түрікше, татарша | style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Таңғы көңілашар, Мінбер, Бір толқында |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | [[Шалқар (радио)|'''Шалқар радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Шалқар радиосы.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1966 || style="text-align: center;" | '''Қазақ халқының руханиятын насихаттайтын радио.''' Жиілігі: 100,4 FM. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген|Болатбек Төлепберген]] || style="text-align: center;" | Шалқар таңы, Әлқисса, Күй-шежіре |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | [[Classic (радио)|'''Classic радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Classic радиосы.jpg|100px]] | style="text-align: center;" | 2011 | style="text-align: center;" | '''Классикалық музыканың радиостанциясы.''' Жиілігі: 102,7 FM. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | Баян Байсейітова | style="text-align: center;" | Классикалық таң, ДжазТайм, Музыкалық палитра |} ==Аймақтық филиалдары== {| class="wikitable" |+ Қазақстанның облыстық телерадиокомпаниялары ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Филиал атауы !! style="text-align: center;" | Негізгі телеарна ! Басқа арналар !! Тарихи мәліметтер !! Филиал директоры |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Semeitv.png|100px]] || – || 1965 жылдың 1 қыркүйегінде Семей телестудиясының алғашқы ресми хабары эфирге шықты. || Нұрбек Бекенов |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Kokshetv.png|100px]] || – || 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. || Берік Әбділманов |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqtobetv.png|100px]] || – || Ақтөбе филиалы 1960 жылы 28 қазаннан бастап өз хабарларын тарата бастады. || Ғани Жәпішов |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Atyrautv.png|100px]] || ATYRAÝ радиосы || Атырау телестудиясы Гурьев қаласының 350 жылдығын тойлау кезінде 1990 жылы 1 қыркүйек күні тұсауын ресми түрде кесті. || Талғат Өтеғұлов |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | '''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100px]] || – || Батыс Қазақстан облыстық телестудиясы өзінің тұңғыш хабарын 1964 жылы 26 қыркүйекте эфирге шығарды. || Клара Қамбетова |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | '''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]'''||[[Сурет:Jambyltv.png|100px]] || JAMBYL радиосы || 1989 жылдың 1 қарашасында облыстық телеарна өз жұмысын бастады. || Гүлбаршын Құланбаева |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | '''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Saryarqatv.png|100px]] || – || 1958 жылдың 31 тамыз күні Қарағанды телестудиясы Шахтерлер күніне арналған кинобағдарлама арқылы алғаш рет эфирге шықты. || Жұрағат Баман |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | '''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qostanaitv.png|100px]] || – || Қостанай облыстық филиалы телевизия хабарларын тұңғыш рет 1991 жылы 1 ақпанда Қостанай қаласында бастады. || Ербол Ипбергенов |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzylordatv.png|100px]] || – || Қызылорда облыстық телеарнасы 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. || Нұрбек Әмиша |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | '''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Mangystautv.png|100px]] || MAŃǴYSTAÝ радиосы <br>JAŃAÓZEN телеарнасы || 1970 жылы 15 тамызда Шевченко телестудиясының алғашқы көрсетілімі болды. || Жанахмет Ағыбаев |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | '''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ertistv.png|100px]] || – || 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығарды. || Гүлнаш Әбішева |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzyljartv.png|100px]] || – || 1958 жылы облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен Петропавлда телемұнараның құрылысы қолға алынды. 1960 жылы 1 наурызда өз жұмыстарын бастады. || Разия Ыдырысбаева |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | '''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Altaitv.png|100px]] || – || Өскемен қаласында телевизиялық студия ресми түрде 1958 жылы наурыздың 16-ншы жұлдызында ашылды. || Берік Көшербаев |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | '''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ontustiktv.png|100px]] || OŃTÚSTIK радиосы || Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында тікелей эфирге таратты. || Саламат Омаш |} === Корпорацияның бұрынғы телерадиокомпаниялары === * '''Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1959 жылы 5 қыркүйекте Жезқазған тау-кен комбинаты инженерлерінің күшімен әуесқой телестудия ретінде ашылды. 1960 жылы Жезқазған телевизия студиясы мәртебесін алған. 1973 жылы [[Жезқазған облысы]]ның құрылуына байланысты облыстық телерадиокомитет құрылып, 1991 жылы ол облыстық телерадиокомпания болып өзгертілді. 1997 жылы Жезқазған облысының таратылуына байланысты «Дидар» Жезқазған қалалық телерадиохабарын тарату дирекциясы («Дидар» телеарнасы) болып қайта құрылды. [[Ұлытау облысы]] құрылғаннан кейін 2022 жылдың желтоқсанынан бері «Ulytau» облыстық телерадиокомпаниясы («Ulytau» телеарнасы) деп аталады.<ref>[https://ulytau.tv/telearna-turaly.html Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240824133017/https://ulytau.tv/telearna-turaly.html |date=2024-08-24 }}</ref> * '''Торғай облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1971 жылы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысында]] радио іске қосылды. 1992 жылы соның негізінде Торғай облыстық телерадиокомпаниясы құрылды. 1997 жылы облыстың таратылуына байланысты Арқалық қалалық теледидары мен радиосы болып өзгертіліп, 2012 жылдан бері «Арқа дидары» деп аталады.<ref>[https://arkalyk-ounb2.kz/images/---9/5.pdf&ved=2ahUKEwiiuui44Y2IAxW8KhAIHTYxJccQFnoECDQQAQ&usg=AOvVaw3jZkhHm8re0AyEhaZX0KDo Арқалық тарих толқынында]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Балқаш қалалық телестудиясы'''. 1967 сәуірде Балқаш қаласында жұмысын бастап, 1997 жылы наурызда жабылып қалды.<ref>[https://orken-media.kz/2018/06/28/pervomu-balhashskomu-diktoru-ispolnilos-80-let/ Первому балхашскому диктору исполнилось 80 лет]</ref> == Жабылған телеарналар == ===«Алатау» телеарнасы=== Қытай елінің шекаралас аудандарына ұйғыр және қазақ тілінде хабар тарататын екінші республикалық «Алатау» арнасының трансляциясы [[1984 жыл]]ы 1 шілдеден бастап АСК-2 [[аппаратты студиялық кешен]]інен шыға бастады. 1999 жылы телеарна жабылып, ұйғыр тіліндегі «Алитағ» бағдарламасы «Қазақстан-1» телеарнасынан шыға бастады. 2002 жылы «Алитағ» бағдарламасының атауы «Висал», кейінірек «Биз, Қазақстан уйғурлири» деп өзгертілді. 2009 жылы ұйғырша хабар тарату тоқтады.<ref>[https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/13857 «Әссаламу әләйкүм, әзиз телетамашибинлар!»]</ref> ===«Мәдениет» телеарнасы=== {{main|Мәдениет (телеарна)}} [[Сурет:Logo Madeniet.png|thumb|300px|right|«Мәдениет» телеарнасының логотипі]] '''«Мәдениет» телеарнасы''' – [[Қазақстан]]дағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна. Қазақстандық көрермендерге отандық және әлемдік мәдениет жауһарларын кеңінен таныстырған бұл арна [[2011 жыл]]дың [[26 қыркүйек|26 қыркүйегінде]] «Қазақстан» РТРК» АҚ жанынан ашылды. [[2014 жыл]]ы [[1 қаңтар]]дан бастап [[Білім (телеарна)|«Білім»]] телеарнасымен біріктіріліп, [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі]] жанында [[Білім және мәдениет (телеарна)|«Білім және мәдениет»]] телеарнасы ретінде хабар тарата бастады.<ref>http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217073722/http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ |date=2015-02-17 }} Телеарна туралы</ref> === «Tamasha TV» телеарнасы === '''«Tamasha TV» телеарнасы''' Қазақстандағы ойын-сауықтық бағыттағы алғашқы арна болып 2018 жылдың 1 қыркүйегінде эфирге шықан болатын. Әлемдік пандемия салдарынан телеарна 2020 жылдың 27 шілдесінен бастап хабар таратуын тоқтатты.<ref>[https://ruh.kz/tamasha-tv-telearnasy-jabyldy_10054/ «Tamasha TV» телеарнасы жабылды]</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} dg0s0auspr0h3xz920rsdfr9fvye0tn 3639435 3639434 2026-08-05T11:27:15Z Casserium 68287 /* Директорлар кеңесі құрамы */ 3639435 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы |логотипі = Qazaqstan logo.svg |түрі = [[Акционерлік қоғам]] |құрылды = 1933 жыл ([[Қазақ КСР халық комиссарлары кеңесі|Қазақ АКСР Халық комиссарлары Кеңесі]] жанындағы Радиокомитет ретінде) <br/>1957 жыл ([[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] жанындағы Мемтелерадио ретінде) <br/>1991 жыл (Мемлекеттік телерадиокомпания ретінде) |басты адамдары = [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] (Басқарма Төрағасы)<ref name="team">[https://rtrk.kz/kz/team/ Басшылық]</ref> |бұрынғы атауы = |операциялық кіріс = {{құлдырау}} 1,3 млрд теңге (2023) |таза табысы = {{өсім}} 225,8 млн теңге (2023)<ref>[https://opi.dfo.kz/p/ru/DossierDownload/DfoObjects/1934079/%D0%9A%D0%A4%D0%9E%202023.pdf Аудиторский отчет за 2023 год (консолидированный)]</ref> |қызметкерлер саны = 1600-ден астам |басшы компания = 100% акциясы [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне]] тиесілі |бағынышты компания = «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС<br/>[[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] |орналасуы = {{байрақ|Қазақстан}}, [[Астана]], Қонаев көшесі, 4 үй ([[Қазмедиа орталығы]]) |статус = |сайты = https://rtrk.kz/ }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''«Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы» акционерлік қоғамы («Қазақстан» РТРК» АҚ)''' — «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]<nowiki/>» Ұлттық телеарнасын, «[[Qazsport]]<nowiki/>», «[[Balapan (телеарна)|Balapan]]<nowiki/>», «[[Abai TV]]<nowiki/>» телеарналарын, [[Қазақ радиосы]]н, «[[Шалқар (радио)|Шалқар]]<nowiki/>», «[[Classic (радио)|Classic]]<nowiki/>» радиоларын және аймақтық 14 телерадиокомпанияны біріктіретін [[Қазақстан]]дағы ақпараттық саясатты жүзеге асыратын ең ірі медиа құрылым. Тарихы [[1921 жыл]]ы негізі қаланған Қазақ радиосы мен [[1958 жыл]]ы құрылған Республикалық бірінші телеарнадан басталады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/about/ Корпорация туралы]</ref> [[2025 жыл]]ғы тамыздан бастап телерадиокорпорацияның Басқарма төрағасы — [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]. == Тарихы == Телерадиокорпорация тарихы 1921 жылдан бастау алады, сол жылы Пошта мен телеграфтар Халық комиссариаты эфирге Қазақ радиосын шығарды. 1933 жылы радио Қазақ АКСР-і Радиофикация және радио хабарларын тарату комитетінің тікелей бағынысына өтеді, ал 1978 жылы Комитеттің атауы Қазақ КСР Телевидение және радио хабар тарату жөніндегі мемлекеттік комитеті (Қазақ КСР Мемтелерадио) болып өзгерді. 1951 жылы 22 наурыз күні КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен КСРО-ның Орталық телевизия студиясы құрылды. 1957 жылы Үкімет радио және теледидарды Мәдениет министрлігі құрамынан бөлек шығару туралы шешім шығарып, КСРО Министрлер Кеңесінің жанынан Радио және телехабарлар тарату жөніндегі комитет құрылды. Бұл жаңалықтың ізін ала 1957 жыл 29 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Телевизия және радиохабарлары жөніндегі комитет құру туралы қаулы қабылдады. Осылайша, арада 8 ай өткеннен кейін 8 наурызда Қазақ телевизиясы дүниеге келді. 1958 жылы Қарағанды мен Өскеменде, 1959 жылы Жезқазғанда, 1960 жылы Петропавлда облыстық студиялар ашылды. Бұдан кейін Целиноград, Орал, Балқаш, Семей қаласында студиялар ашылып, аталмыш бағытта жұмыс жалғаса берді.<ref>[https://kaz.inform.kz/news/kazak-televiziyasy-bugin-60-tyn-asuyna-shykty_a3176792/ Қазақ телевизиясы бүгін 60-тың асуына шықты]</ref> 1958 жылдың 8 наурызынан бастап Мемтелерадио Орталық телевидениенің (ОТ) Бірінші программасын таратуды бастады, оның ішінде қазақ программалары үшін «өңірлік терезе» қалдырылды. Кейінірек Қазақ КСР Мемтелерадиосының хабарлары жеке программаға, «Қазақ телевидениесіне» кіріп, бүкіл Қазақ КСР аумағын қамтыды. 1991 жылы 17 қыркүйекте Қазақ КСР Мемтелерадиосы таратылып, орнына Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігіне бағынатын Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P910000819_ О создании Казахской госудаpственной телеpадиовещательной компании]</ref> 1992 жылғы 18 қыркүйекте Қазақ мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы мен облыстық телерадиокомпаниялар негізінде Министрлер Кабинетінің жанынан «Қазақстан» Мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы құрылды. Ол Қазақстанның телерадиохабар мәселелерi жөнiндегi орталық мемлекеттiк басқару органы ретінде жұмыс істеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U920000920_ О создании Госудаpственной телеpадиовещательной компании "Казахстан"]</ref> 1994 жылы 4 сәуірде Мемлекеттік телерадиокомпания таратылып, Министрлер Кабинетiнiң жанынан «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясы құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U940001618_ "Қазақстан теледидары мен радиосы" республикалық корпорациясын құру туралы]</ref> 1994 жылы 20 мамырда Корпорация құрылымында «Хабар» ұлттық телевизиялық ақпарат агенттігі құрылды. 1995 жылы 23 қазанда республикалық мемлекеттік кәсіпорын түрінде «Хабар» агенттігі Корпорациядан бөлініп шықты. 2001 жылдың тамызынан 2002 жылдың мамырына дейін корпорация [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі»]] Жабық акционерлік қоғамының сенімгерлік басқаруында болды.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P020000559_ Мемлекеттік меншікті басқарудың кейбір мәселелері туралы]</ref> 2003 жылы 7 қаңтарда «Қазақстан» теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының атауы «Қазақстан» республикалық телерадиокорпорациясы болып өзгертілді. 2004 жылы 26 наурызда 2003 жылғы жаңа «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңға орай «Қазақстан» РТРК» жабық акционерлік қоғамы «Қазақстан» РТРК» акционерлік қоғамы болып қайта тіркелді. 2008-2010 жылдары «Қазақстан» РТРК» АҚ Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты [[Арна Медиа|«Арна Медиа» Ұлттық ақпараттық холдингі» АҚ]] құрамында болды. 2010 жылы 31 мамырда «Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қоры» қоғамдық қоры [[Еуразия бірінші арнасы|«Еуразия+ОРТ» ЖШС-нің]] 80% үлесіне иелік ететін «Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС компаниясын Корпорация меншігіне сыйға тартты.<ref>[https://gr5.e-qazyna.kz/p/ru/DossierDownload/GrObjects/223765/%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82_2010.pdf Аудиторский отчет за 2010 год]</ref> 2011 жылы «Қазақ ақпарат агенттігі» Ұлттық компаниясы» АҚ таратылып, «Қазақстан» РТРК» АҚ құрамына қосылды. 2013 жылы 16 қазанда Корпорация құрамында «Қазақпарат» Халықаралық ақпараттық агенттігі» ЖШС тіркелді. 2016 жылы 20 желтоқсанда [[ҚазАқпарат|«Қазақпарат» халықаралық ақпарат агенттігі» ЖШС]] Корпорация құрамынан шығып, республикалық меншікке өтті. 2016 жылы 14 желтоқсанда Корпорация құрамында 4 радионы біріктіретін «Республикалық радио» ЖШС тіркелді. 2017 жылы 30 қазанда «Республикалық радио» ЖШС атауы [[Қазақ радиолары|«Қазақ радиолары» ЖШС]] болып өзгертілді. 2025 жылы Корпорацияға қарайтын [[Астана (радио)|Астана радиосы]] [[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешеніне]] өтіп, [[Jibek Joly (радио)|«Jibek Joly» радиосы]] ашылды.<ref>[https://www.inform.kz/ru/znakomtes-novoe-radio-jibek-joly-6dcd35 Знакомьтесь — новое радио «Jibek Joly»!]</ref> == Басшылары == {| class="wikitable" |+ ! style="text-align: center; width: 5%;" | № !! style="text-align: center; width: 10%;" | Жылдар !! style="text-align: center; width: 20%;" | Аты-жөні !! style="text-align: center; width: 20%;" | Фото !! style="text-align: center; width: 45%;" | Лауазымы |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | 1957-1959 || style="text-align: center;" | [[Қанапия Мұстафин]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | 1959-1962 || style="text-align: center;" | [[Құрманбек Сағындықов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | 1962-1969 || style="text-align: center;" | [[Кенжеболат Нұртазаұлы Шалабаев|Кенжеболат Шалабаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Радиохабарлар және теледидар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Радиохабарлар және теледидар жөніндегі комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | 1969-1975 || style="text-align: center;" | [[Кеңесбай Үсебайұлы Үсебаев|Кеңесбай Үсебаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | 1975-1983 || style="text-align: center;" | [[Хамит Хасенұлы Хасенов|Хамит Хасенов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы <br>Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | 1983-1986 || style="text-align: center;" | [[Камал Сейітжанұлы Смайылов|Камал Смайылов]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Смайылов Камал.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | 1986-1990 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | 1990-1991 || style="text-align: center;" | [[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев|Сағат Әшімбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ КСР-і Теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасы |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | 1991-1992 || style="text-align: center;" | [[Ғаділбек Мінәжұлы Шалахметов|Ғаділбек Шалахметов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Қазақ мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | 1992-1994 || style="text-align: center;" | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза|Шерхан Мұртаза]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Egemen Archive Nazarbayev Murtaza (Sherkhan Murtaza cropped).jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» мемлекеттік телерадиохабар тарату компаниясының төрағасы |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | 1994-1995 || style="text-align: center;" | [[Ләйлә Қалибекқызы Бекетова|Ләйлә Бекетова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | 1995-1996 || style="text-align: center;" | [[Әшірбек Көпішев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | 1996-2001 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев|Ерлан Сатыбалдиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясының президенті <br>«Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының президенті |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | 09.2001-08.2002 || style="text-align: center;" | [[Есетжан Мұратұлы Қосубаев|Есетжан Қосубаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Корпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 15 || style="text-align: center;" | 08.2002-04.2006 || style="text-align: center;" | [[Ғалым Төлембекұлы Доскен|Ғалым Доскен]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан теледидары мен радиосы» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Жабық Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы <br>«Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 16 || style="text-align: center;" | 04.2006-12.2007 || style="text-align: center;" | [[Нұртілеу Иманғалиұлы Иманғалиев|Нұртілеу Иманғалиев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 17 || style="text-align: center;" | 12.2007-09.2008 || style="text-align: center;" | [[Дәурен Серікұлы Әбдіхамитов|Дәурен Әбдіхамитов]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 18 || style="text-align: center;" | 09.2008-07.2011 || style="text-align: center;" | [[Жанай Сейітжанұлы Омаров|Жанай Омаров]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 19 || style="text-align: center;" | 07.2011-10.2016 || style="text-align: center;" | [[Нұржан Жалауқызы Мұхамеджанова|Нұржан Мұхамеджанова]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 20 || style="text-align: center;" | 10.2016-01.2017 || style="text-align: center;" | [[Кемелбек Бақтығұлұлы Ойшыбаев|Кемелбек Ойшыбаев]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 21 || style="text-align: center;" | 02.2017-04.2019 || style="text-align: center;" | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Erlankarin.jpg|50px]]|| style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |- | style="text-align: center;" | 22 || style="text-align: center;" | 04.2019-08.2025 || style="text-align: center;" | [[Ләззат Мұратқызы Танысбай|Ләззат Танысбай]] || style="text-align: center;" | [[Сурет:Lyazzat Tanysbai.jpg|50px]] || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрайымы |- | style="text-align: center;" | 23 || style="text-align: center;" | 08.2025- || style="text-align: center;" | [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] || style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | «Қазақстан» Республикалық Телерадиокорпорациясы» Акционерлік Қоғамының Басқарма Төрағасы |} == Құрылымы == Акционерлік қоғамның жоғары басқару органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] атынан Жалғыз акционер. Акционердің мүдделерін қамтамасыз етуді бақылау және құқықтарын сақтауды жүзеге асыратын Қоғамның стратегиялық басқару органы — Директорлар кеңесі. Қоғамның ағымдағы қызметіне басшылық етуші атқарушы орган — Басқарма. Директорлар кеңесіне Қоғамның қаржылық-шаруашылық қызметі бойынша тәуелсіз ақпаратты Директорлар кеңесіне тікелей бағынатын және есеп беретін Ішкі аудит қызметі ұсынады.<ref>[https://rtrk.kz/kz/corporate-governance/ Корпоративтік басқару]</ref> === Басқарма құрылымы === {| class="wikitable" |+'''Басқарма Төрағасы: [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]]'''<ref name="team" /> !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: Айзада Жаманқұлова''' !'''Басқарма Төрағасының орынбасары: [[Еркін Таңатқанұлы|Еркін Мұхамеджанов]]''' !'''Басқарма Төрағасының қаржылық және әкімшілік мәселелер жөніндегі орынбасары: [[Дана Абибуллақызы|Дана Ахметова]]''' !'''Басқарушы директор: ''бос орын''''' |- |"Qazaqstan" ұлттық телеарнасы |"Qazsport" телеарнасы |Қаржылық қамтамасыз ету департаменті |Анонс бөлімі |- |"Balapan" телеарнасы |"Abai TV" телеарнасы |Техникалық қамтамасыз ету департаменті |Диджитал департамент |- |Алматы қаласындағы филиал |"Алтын қор" телерадиоқор департаменті |Коммерциялық қызмет департаменті |Маркетинг және медиа аналитика бөлімі<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-structure/ Құрылым]</ref> |- |Дубляж бөлімі |Өндірістік орталық |Ақпараттық қауіпсіздік департаменті | |- |Телехикаялар өндірісі бөлімі |Аймақтық филиалдармен жұмыс бөлімі |Персоналды басқару департаменті | |- |Дистрибуция және сатып алу бөлімі |Облыстық филиалдар (14 филиал) |Құқықтық қамтамасыз ету департаменті | |- | |Еншілес ЖШС: "Қазақ радиолары" ЖШС, "Телевизия жаңалықтары агенттігі" ЖШС |Құжаттамалық қамтамасыз ету департаменті | |- | | |Шаруашылық қамтамасыз ету департаменті | |} === Директорлар кеңесі құрамы === * [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] — директорлар кеңесінің төрағасы, Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары * Қанат Ысқақов — Мәдениет және ақпарат вице-министрі * Бауыржан Тынысбеков — Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті төрағасының орынбасары * [[Ернұр Көшерханұлы Бурахан|Ернұр Бурахан]] — «Қазақстан» РТРК» АҚ Басқарма Төрағасы * Айдана Әбішева — тәуелсіз директор * Эльнура Абақанова — тәуелсіз директор<ref>[https://rtrk.kz/kz/info-law-head/ Басшылар туралы мәлімет]</ref> === Еншілес ұйымдар === «Қазақстан» телерадиокорпорациясының еншілес ұйымдары қатарына 2 компания мен [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігімен]] бірлесіп құрған қор кіреді: * [[Қазақ радиолары|'''«Қазақ радиолары» ЖШС''']] — Корпорацияға қарасты республикалық 3 радионы басқаратын компания. 2016 жылы желтоқсанда құрылған. * '''«Телевизия жаңалықтары агенттігі» ЖШС''' — [[Еуразия бірінші арнасы]]ның («Еуразия+ОРТ» ЖШС) мемлекетке тиесілі 80% үлесін басқарушы компания. Тұңғыш Президент қорынан Корпорация меншігіне 2010 жылы өткен. * '''«Медиа дамыту қоры» корпоративтік қоры''' — 2020 жылы отандық бұқаралық ақпарат құралдары мен медиа саласының бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында құрылған корпоративтік қор. == Республикалық телеарналар мен радиостанциялар == {| class="wikitable" ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Арна атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | [[Qazaqstan (телеарна)|'''Qazaqstan''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Qazaqstan logo.svg|100px]] || style="text-align: center;" | 1958 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші ұлттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;1. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Жалғас Алтаев|| style="text-align: center;" | [[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан]], Апта, Ашық алаң, Ақорда |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[Balapan (телеарна)|Balapan]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Balapan.jpg|100px]] || style="text-align: center;" | 2010 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші балалар телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;4. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | Мақпал Укенова|| style="text-align: center;" | Balapan live, Кім тапқыр, Кішкентай дәрігер |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[Qazsport]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Qazsport newlogo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2013 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның бірінші спорттық телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;6. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Нағи Қалтайұлы Бақытбеков|Нағи Бақытбеков]] || style="text-align: center;" | СПОРТты ТАҢда, Sport Review |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[Abai TV]]'''|| style="text-align: center;" | [[File:Abaitv logo.png|100px]] || style="text-align: center;" | 2020 || style="text-align: center;" | '''Мәдениет және өнер телеарнасы.''' Арна нөмірі:&nbsp;5. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | [[Азамат Кеңесұлы]] || style="text-align: center;" | Сарасөз, Киелі сахна, Шаңырақ, Сана |} {| class="wikitable" |+ "[[Қазақ радиолары]]на" қарасты радиостанциялар <br>Бас директоры: [[Нұртас Солтанұлы|Нұртас Көшеров]] ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Радио атауы !! style="text-align: center;" | Логотип !! style="text-align: center;" | Құрылды !! style="text-align: center;" | Сипаттама !! style="text-align: center;" | Директор !! style="text-align: center;" | Маңызды бағдарламалар |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[Қазақ радиосы]]''' || style="text-align: center;" | [[File:Qazaq1921.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1921 || style="text-align: center;" | '''Қазақстанның тұңғыш радиосы.''' Жиілігі: 106,8 FM. Тілі: қазақша, орысша, немісше, ұйғырша, өзбекше, украинша, түрікше, татарша | style="text-align: center;" | || style="text-align: center;" | Таңғы көңілашар, Мінбер, Бір толқында |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | [[Шалқар (радио)|'''Шалқар радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Шалқар радиосы.png|100px]] || style="text-align: center;" | 1966 || style="text-align: center;" | '''Қазақ халқының руханиятын насихаттайтын радио.''' Жиілігі: 100,4 FM. Тілі: қазақша | style="text-align: center;" | [[Болатбек Көрпебайұлы Төлепберген|Болатбек Төлепберген]] || style="text-align: center;" | Шалқар таңы, Әлқисса, Күй-шежіре |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | [[Classic (радио)|'''Classic радиосы''']]|| style="text-align: center;" | [[File:Classic радиосы.jpg|100px]] | style="text-align: center;" | 2011 | style="text-align: center;" | '''Классикалық музыканың радиостанциясы.''' Жиілігі: 102,7 FM. Тілі: қазақша, орысша | style="text-align: center;" | Баян Байсейітова | style="text-align: center;" | Классикалық таң, ДжазТайм, Музыкалық палитра |} ==Аймақтық филиалдары== {| class="wikitable" |+ Қазақстанның облыстық телерадиокомпаниялары ! style="text-align: center;" | № !! style="text-align: center;" | Филиал атауы !! style="text-align: center;" | Негізгі телеарна ! Басқа арналар !! Тарихи мәліметтер !! Филиал директоры |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: center;" | '''[[SEMEI (телеарна)|Абай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Semeitv.png|100px]] || – || 1965 жылдың 1 қыркүйегінде Семей телестудиясының алғашқы ресми хабары эфирге шықты. || Нұрбек Бекенов |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: center;" | '''[[KÓKSHE (телеарна)|Ақмола облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Kokshetv.png|100px]] || – || 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. || Берік Әбділманов |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: center;" | '''[[AQTÓBE (телеарна)|Ақтөбе облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqtobetv.png|100px]] || – || Ақтөбе филиалы 1960 жылы 28 қазаннан бастап өз хабарларын тарата бастады. || Ғани Жәпішов |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: center;" | '''[[ATYRAÝ (телеарна)|Атырау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Atyrautv.png|100px]] || ATYRAÝ радиосы || Атырау телестудиясы Гурьев қаласының 350 жылдығын тойлау кезінде 1990 жылы 1 қыркүйек күні тұсауын ресми түрде кесті. || Талғат Өтеғұлов |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: center;" | '''[[AQJAIYQ (телеарна)|Батыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Aqjaiyqtv.png|100px]] || – || Батыс Қазақстан облыстық телестудиясы өзінің тұңғыш хабарын 1964 жылы 26 қыркүйекте эфирге шығарды. || Клара Қамбетова |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: center;" | '''[[JAMBYL (телеарна)|Жамбыл облыстық филиалы]]'''||[[Сурет:Jambyltv.png|100px]] || JAMBYL радиосы || 1989 жылдың 1 қарашасында облыстық телеарна өз жұмысын бастады. || Гүлбаршын Құланбаева |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: center;" | '''[[SARYARQA (телеарна)|Қарағанды облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Saryarqatv.png|100px]] || – || 1958 жылдың 31 тамыз күні Қарағанды телестудиясы Шахтерлер күніне арналған кинобағдарлама арқылы алғаш рет эфирге шықты. || Жұрағат Баман |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: center;" | '''[[QOSTANAI (телеарна)|Қостанай облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qostanaitv.png|100px]] || – || Қостанай облыстық филиалы телевизия хабарларын тұңғыш рет 1991 жылы 1 ақпанда Қостанай қаласында бастады. || Ербол Ипбергенов |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLORDA (телеарна)|Қызылорда облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzylordatv.png|100px]] || – || Қызылорда облыстық телеарнасы 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. || Нұрбек Әмиша |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: center;" | '''[[MAŃǴYSTAÝ (телеарна)|Маңғыстау облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Mangystautv.png|100px]] || MAŃǴYSTAÝ радиосы <br>JAŃAÓZEN телеарнасы || 1970 жылы 15 тамызда Шевченко телестудиясының алғашқы көрсетілімі болды. || Жанахмет Ағыбаев |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: center;" | '''[[ERTIS (телеарна)|Павлодар облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ertistv.png|100px]] || – || 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығарды. || Гүлнаш Әбішева |- | style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: center;" | '''[[QYZYLJAR (телеарна)|Солтүстік Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Qyzyljartv.png|100px]] || – || 1958 жылы облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен Петропавлда телемұнараның құрылысы қолға алынды. 1960 жылы 1 наурызда өз жұмыстарын бастады. || Разия Ыдырысбаева |- | style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: center;" | '''[[ALTAI (телеарна)|Шығыс Қазақстан облыстық филиалы]]'''|| [[Сурет:Altaitv.png|100px]] || – || Өскемен қаласында телевизиялық студия ресми түрде 1958 жылы наурыздың 16-ншы жұлдызында ашылды. || Берік Көшербаев |- | style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: center;" | '''[[OŃTÚSTIK (телеарна)|Шымкент қалалық филиалы]]'''|| [[Сурет:Ontustiktv.png|100px]] || OŃTÚSTIK радиосы || Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында тікелей эфирге таратты. || Саламат Омаш |} === Корпорацияның бұрынғы телерадиокомпаниялары === * '''Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1959 жылы 5 қыркүйекте Жезқазған тау-кен комбинаты инженерлерінің күшімен әуесқой телестудия ретінде ашылды. 1960 жылы Жезқазған телевизия студиясы мәртебесін алған. 1973 жылы [[Жезқазған облысы]]ның құрылуына байланысты облыстық телерадиокомитет құрылып, 1991 жылы ол облыстық телерадиокомпания болып өзгертілді. 1997 жылы Жезқазған облысының таратылуына байланысты «Дидар» Жезқазған қалалық телерадиохабарын тарату дирекциясы («Дидар» телеарнасы) болып қайта құрылды. [[Ұлытау облысы]] құрылғаннан кейін 2022 жылдың желтоқсанынан бері «Ulytau» облыстық телерадиокомпаниясы («Ulytau» телеарнасы) деп аталады.<ref>[https://ulytau.tv/telearna-turaly.html Телеарна туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240824133017/https://ulytau.tv/telearna-turaly.html |date=2024-08-24 }}</ref> * '''Торғай облыстық телерадиокомпаниясы'''. 1971 жылы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысында]] радио іске қосылды. 1992 жылы соның негізінде Торғай облыстық телерадиокомпаниясы құрылды. 1997 жылы облыстың таратылуына байланысты Арқалық қалалық теледидары мен радиосы болып өзгертіліп, 2012 жылдан бері «Арқа дидары» деп аталады.<ref>[https://arkalyk-ounb2.kz/images/---9/5.pdf&ved=2ahUKEwiiuui44Y2IAxW8KhAIHTYxJccQFnoECDQQAQ&usg=AOvVaw3jZkhHm8re0AyEhaZX0KDo Арқалық тарих толқынында]{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Балқаш қалалық телестудиясы'''. 1967 сәуірде Балқаш қаласында жұмысын бастап, 1997 жылы наурызда жабылып қалды.<ref>[https://orken-media.kz/2018/06/28/pervomu-balhashskomu-diktoru-ispolnilos-80-let/ Первому балхашскому диктору исполнилось 80 лет]</ref> == Жабылған телеарналар == ===«Алатау» телеарнасы=== Қытай елінің шекаралас аудандарына ұйғыр және қазақ тілінде хабар тарататын екінші республикалық «Алатау» арнасының трансляциясы [[1984 жыл]]ы 1 шілдеден бастап АСК-2 [[аппаратты студиялық кешен]]інен шыға бастады. 1999 жылы телеарна жабылып, ұйғыр тіліндегі «Алитағ» бағдарламасы «Қазақстан-1» телеарнасынан шыға бастады. 2002 жылы «Алитағ» бағдарламасының атауы «Висал», кейінірек «Биз, Қазақстан уйғурлири» деп өзгертілді. 2009 жылы ұйғырша хабар тарату тоқтады.<ref>[https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/13857 «Әссаламу әләйкүм, әзиз телетамашибинлар!»]</ref> ===«Мәдениет» телеарнасы=== {{main|Мәдениет (телеарна)}} [[Сурет:Logo Madeniet.png|thumb|300px|right|«Мәдениет» телеарнасының логотипі]] '''«Мәдениет» телеарнасы''' – [[Қазақстан]]дағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна. Қазақстандық көрермендерге отандық және әлемдік мәдениет жауһарларын кеңінен таныстырған бұл арна [[2011 жыл]]дың [[26 қыркүйек|26 қыркүйегінде]] «Қазақстан» РТРК» АҚ жанынан ашылды. [[2014 жыл]]ы [[1 қаңтар]]дан бастап [[Білім (телеарна)|«Білім»]] телеарнасымен біріктіріліп, [[Хабар (агенттік)|«Хабар» агенттігі]] жанында [[Білім және мәдениет (телеарна)|«Білім және мәдениет»]] телеарнасы ретінде хабар тарата бастады.<ref>http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217073722/http://madeniettv.kz/kaz/telekanal/o-telekanale/ |date=2015-02-17 }} Телеарна туралы</ref> === «Tamasha TV» телеарнасы === '''«Tamasha TV» телеарнасы''' Қазақстандағы ойын-сауықтық бағыттағы алғашқы арна болып 2018 жылдың 1 қыркүйегінде эфирге шықан болатын. Әлемдік пандемия салдарынан телеарна 2020 жылдың 27 шілдесінен бастап хабар таратуын тоқтатты.<ref>[https://ruh.kz/tamasha-tv-telearnasy-jabyldy_10054/ «Tamasha TV» телеарнасы жабылды]</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Қазақстан телерадиокорпорациясы}} gq9g6lg2i1zvsnx8ktls3cm2ufomzt2 0 119459 3639111 3619204 2026-08-04T15:19:30Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639111 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер |Есімі = Вячеслав Константинович Ким |Шынайы есімі = Вячеслав Константинович Ким |Сурет = Ким, Вячеслав Константинович.jpg |Ені = |Сурет тақырыбы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 12.06.1969 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = [[Қазақстан]] |Компания 1 = [[Kaspi Bank]] |Лауазымы 1 = [[Экономист]]<br>[[Инвестор]]<br>[[Меценат]] |Компания 2 = |Лауазымы 2 = |Компания 3 = |Лауазымы 3 = |Компания 4 = |Лауазымы 4 = |Білімі = Қазақстан-Ресей университеті |Марапаттары = {{қатар | {{Құрмет ордені}} | {{Парасат ордені}} | {{2 дәрежелі Барыс ордені}} }} |Жұбайы=Татьяна Ким}} '''Вячеслав Константинович Ким''' (1969 жылы 12 маусымда туған, [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — экономист, қаржыгер, қоғам қайраткері; Kaspi.kz-тің негізін қалаушылардың бірі, акционері және директорлар кеңесінің төрағасы, Қазақстан ұлттық таэквондо федерациясының президенті. == Білімі == [[Республикалық физика-математика мектебі]]нің түлегі ([[1996 жыл]])<ref>[https://e-history.kz/ru/contents/view/5_ministrov__vipusknikov_shkoli_imeni_o_zhautikova__4051 О. Жәутіков атындағы мектептің түлектері - 5министр ]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетін]] «Экономист-қаржыгер» мамандығы бойынша ([[1998 жыл]]), [[Қазақстан-Ресей университетін|Ресей-Қазақстан қазіргі заманғы гуманитарлық университетін]] «Қаржыгер» мамандығы бойынша» ([[2002 жыл]]) бітірген. 1987 - 1989 жж. – КСРО қарулы күштері қатарында әскери қызмет атқарған<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=39154620#pos=1;-69 Ким Вячеслав Константинович (дербес анықтама)]</ref>. == Мансабы == 1990 ж. серіктесімен бірге Коноваловтың офтальмологиялық клиникасын құрды<ref name="forbes.kz">[https://forbes.kz/leader/biznesmen_goda_-_2020_1614684853 Forbes Kazakhstan ұсынады: 2020 жыл бизнесмені]</ref>. 1996 - 2004 жж. – «ALTAIR» АҚ, «Азия Техникс» ЖШС, «ATG» ЖШС компанияларында бөлшек сауда бизнесімен, электрондық техниканы дистрибуциялаумен айналысты. 1993 - 2005 жж. – «Планета электроники» сауда желісінің негізін қалаушылары мен иелерінің бірі <ref name="forbes.kz"/>. 2003 - 2004 жж. – Қазақстандық тауар өндірушілер мен техника қауымдастығының қадағалау кеңесінің төрағасы <ref name="Вячеслав Кимнің қызметі">[http://newspaper.kz/deyatelnost-vyacheslava-kima-6793 Вячеслав Кимнің қызметі]</ref>. 2004 - 2005 жж. – «Азия ТехниксГрупп» АҚ президенті<ref>[https://kursiv.kz/news/2008-06/zdorovyy-perfekcionizm Салауатты перфекционизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111153117/https://kursiv.kz/news/2008-06/zdorovyy-perfekcionizm |date=2022-01-11 }}</ref>. 2004 - 2006 жж. – Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау министрінің кеңесшісі <ref>[https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/vyacheslav-kim.html Қазақстандағы 100 жаңа есім – Вячеслав Ким] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111153114/https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/vyacheslav-kim.html |date=2022-01-11 }}</ref>. 2005 - 2006 жж. – «Қазақстан Темір Жолы» АҚ экономика жөніндегі басқарушы директоры <ref>[https://www.zakon.kz/4585653-prezidentom-federacii-taekvondo.html Қазақстанның Таеквондо федерациясының президенті болып танымал банкир Вячеслав Ким сайланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804170410/https://www.zakon.kz/4585653-prezidentom-federacii-taekvondo.html |date=2021-08-04 }}</ref>. == Kaspi.kz== 2002 - 2006 жж. – «Банк «Каспийский» АҚ акционері және директорлар кеңесінің мүшесі <ref>[https://kase.kz/ru/news/show/100646 «Банк «Каспийский» ААҚ (Қазақстан) директорлар кеңесінің құрамы өзгерді]</ref>. 2006 - 2008 жж. – «Банк «Каспийский» АҚ ірі акционері және директорлар кеңесінің төрағасы <ref>[https://kase.kz/ru/news/show/1007103 «Банк «Каспийский» АҚ (Қазақстан) өзінің ірі акционерлері туралы ақпарат берді]</ref>. 2008 ж. бастап «[[Kaspi Bank]]» АҚ директорлар кеңесінің төрағасы қызметін атқарады <ref>[https://kase.kz/files/emitters/CSBN/CSBN_reliz_181108.pdf Топ-менеджмент өзінің жаңа kaspi bank брендін таныстырды]</ref>. 2018 жылғы 5 желтоқсаннан бастап Kaspi.kz директорлар кеңесінің төрағасы <ref>[https://www.zakon.kz/4948739-izbran-predsedatel-soveta-direktorov-ao.html Kaspi.kz АҚ директорлар кеңесінің төрағасы сайланды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111153115/https://www.zakon.kz/4948739-izbran-predsedatel-soveta-direktorov-ao.html |date=2022-01-11 }}</ref>. Kaspi.kz IPO-сы 2020 жылдың қазан айында Лондон қор биржасында сәтті өткізілгеннен кейін Bloomberg ақпараттық агенттігінің бағалауы бойынша Вячеслав Кимге тиесілі акциялар пакетінің құны 1,9 миллиард АҚШ долларын құрады <ref>[https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-10-15/kazakh-fintech-s-ipo-raises-870-million-amid-pandemic-boost Digital Frenzy Creates Two Billionaires in U.K. Fintech IPO]</ref><ref>[https://kapital.kz/finance/90599/kompaniya-kaspi-kz-ob-yavila-ob-uspeshnom-provedenii-ipo.html Kaspi.kz компаниясы IPO-ның сәтті өткізілгенін хабарлады]</ref>. 2020 жылғы 21 ақпанда Қазақстан президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Вячеслав Киммен және Kaspi.kz басқарма төрағасы [[Михаил Ломтадзе]]мен кездесу өткізді, кездесу барысында цифрлық сервистерді дамыту стратегиясы, Қазақстандағы электрондық коммерцияның өсу перспективасы, сондай-ақ компанияның шағын және орта бизнесті қолдау жоспарлары талқыланды. Президент Kaspi.kz қызметіне техникалық инновацияларды енгізудің маңыздылығын атап өтті <ref>[http://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/meetings_and_receptions/glava-gosudarstva-provel-ryad-vstrech-4 Мемлекет басшысы бірқатар кездесулер өткізді]</ref><ref>[https://informburo.kz/novosti/tokaev-prinyal-rukovodstvo-kaspikz-kim-i-lomtadze-rasskazali-prezidentu-o-podgotovke-k-ipo-102488.html Тоқаев Kaspi.kz басшыларын қабылдады. Ким мен Ломтадзе президентке IPO-ға дайындық туралы айтып өтті]</ref>. Бір жылдан кейін 2021 жылғы 26 ақпанда Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Kaspi.kz негізін қалаушылар - Вячеслав Киммен және Михаилом Ломтадземен екінші кездесу өткізді, оның барысында мемлекеттік органдар мен Kaspi.kz-тің бірлескен қызметінің перспективалық бағыттары айқындалды, соның ішінде Қазақстандағы қолма-қол ақшасыз төлемдерді дамытуға қатысты мәселелер нақтыланды<ref>[https://www.kazpravda.kz/news/prezident2/tokaev-i-osnovateli-kaspikz-obsudili-sovmestnuu-deyatelnost-gosorganov-i-kompanii Тоқаев пен Kaspi.kz негізін қалаушылар мемлекеттік органдар мен компаниялардың бірлескен қызметін талқылады]</ref>. == Басқа жобалар == 2013 ж. бастап [[Kolesa Group]] компаниясының тең иеленушісі <ref>[https://profit.kz/news/9454/Kolesa-i-Krisha-smenili-vladelcev «Колеса» мен «Крышаның» иелері өзгерді]</ref>. 2016 - 2019 жж. – «Аллюр Компаниялар Тобы» АҚ директорлар кеңесінің мүшесі және тәуелсіз директоры <ref>[https://www.allurgroup.kz/ru/corp/izmenen-sostav-soveta-direktorov-kompanii-allurgroup-corp AllurGroup компаниясының директорлар кеңесінің құрамы өзгерді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116074618/https://www.allurgroup.kz/ru/corp/izmenen-sostav-soveta-direktorov-kompanii-allurgroup-corp |date=2021-01-16 }}</ref>. 2015 ж. бастап – «Алсеко» компаниясының тең иеленушісі <ref>[https://forbes.kz//finances/markets/vyacheslav_kim_i_mihail_lomtadze_priobreli_90_aktsiy_ao_alseko Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе «АЛСЕКО» АҚ акцияларының 90%-ын сатып алды ]</ref>. 2017 жылдан 2019 жылға дейін – «[[Magnum Cash & Carry|Magnum]]» сауда желісінің тең иеленушісі <ref>[https://forbes.kz/finances/finance/vyacheslav_kim_vyikupil_u_kenesa_rakisheva_dolyu_v_magnum Вячеслав Ким Кеңес Рақышевтан Magnum-дағы үлесін сатып алды]</ref>. 2019 ж. бастап – «Magnum» сауда желісінің қадағалау кеңесінің төрағасы <ref>[https://forbes.kz/process/priklyucheniya_magnuma «Магнумның» оқиғалары]</ref>. == Қаржылық жағдайы == 2002 жылдан бастап Вячеслав Ким жыл сайын [[Forbes|Forbes Kazakhstan]] журналы жариялап отыратын Қазақстандағы ең бай адамдардың тізімінің жоғарғы орындарынан көрініп келеді. Ол 2012 жылғы 24-ші орыннан 2020 жылы 8-ші орынға көтерілді, әл-ауқаты 639 миллион долларға бағаланды <ref>[https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2020 Қазақстанның ең дәулетті 50 бизнесмені – 2020]</ref>. 2019 жылғы 15 қазанда Қазақстанның ең беделді бизнесмендердің ондығына кірді <ref>[https://forbes.kz/ranking/50_samyih_vliyatelnyih_biznesmenov_-_2019 ең беделді 50 бизнесмен - 2019]</ref>. 2020 жылы Forbes Kazakhstan журналының редакциясы өз тарихында алғаш рет бірден екі кәсіпкерді – Kaspi.kz негізін қалаушы Вячеслав Ким мен компанияның негізін қалаушы және басқарма төрағасы Михаил Ломтадзені «Жыл бизнесмені» атағының лауреаттары деп жариялады <ref>[https://forbes.kz/leader/duumvirat_forbes_kazakhstan_opredelilsya_s_vyiborom_luchshego_biznesmena_2020_goda Дуумвират: Forbes Kazakhstan 2020 жылдың үздік бизнесменін таңдады]</ref>. == Қоғамдық қызметі == === Қоғамдық және спорт ұйымдарын қолдау === 2016 - 2019 жж. – Қазақстан Республикасындағы Кендо және Иайдо федерациясының президенті <ref>[http://kendo.kz Kazakhstan Kendo Federation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191711/https://kendo.kz/ |date=2021-02-26 }}</ref>. 2013 жылғы 11 қарашадан бастап қазіргі уақытқа дейін – Қазақстан ұлттық таеквондо федерациясының президенті<ref>[https://kapital.kz/naznacheniya/23225/prezidentom-federatsii-tayekvondo-izbran-vyacheslav-kim.html Таэквондо федерациясының президенті болып Вячеслав Ким сайланды]</ref><ref>[http://kaztkd.kz/ru/page/governance Қазақстан таеквондо WT федерациясының басшылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121171837/http://kaztkd.kz/ru/page/governance |date=2022-01-21 }}</ref>. Таэквондо федерациясын басқарған кезде Вячеслав Ким федерацияны қаржыландыруды жолға қойды, спортшылар барлық қажетті формамен, спорттық құрал-жабдықпен қамтамасыз етілді. Жаттықтырушылар командасы спорттың осы түрінде дәстүрлі түрде жақсы нәтиже көрсетіп жүрген елдердің мамандарымен толықты <ref name="Вячеслав Кимнің қызметі"/>. 2017 жылғы 13 сәуірден бастап «FizmatEndowmentFund» қоғамдық қорының қамқоршылық кеңесінің құрамына кіреді <ref>[https://endowmentfund.fizmat.kz/site/squad «Fizmat Endowment Fund» қоғамдық қорының қамқоршылық кеңесінің құрамы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121171839/https://endowmentfund.fizmat.kz/site/squad |date=2022-01-21 }}</ref>, член совета директоров Республиканской физико-математической школы<ref>[https://fizmat.kz/sovet-direktorov «Республикалық физика-математика мектебі» коммерциялық емес акционерлік қоғамының директорлар кеңесі]</ref>. 2018 жылы «AlmatyTriathlonFederation» Алматы триатлон федерациясының қамқоршылық кеңесінің құрамына кірді<ref>[https://almatytriathlon.org/ru/st/popechitel-skij-sovet «Almaty Triathlon Federation» ҚБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121171837/https://almatytriathlon.org/ru/st/popechitel-skij-sovet |date=2022-01-21 }}</ref>. 2019 жылдан бастап Қазақстан ұлттық географиялық қоғамы – «Kazakhgeography» РҚБ қамқоршылық кеңесінің мүшесі<ref>[https://forbes.kz/ranking/object/54 Қазақстанның ең беделді 50 бизнесмені (2020 ж. желтоқсан)]</ref><ref>[https://qazaqgeography.kz/ru/about «QazaqGeography» РҚБ қамқоршылық кеңесі]</ref>. === Қайырымдылық қызметі === 2010 - 2014 жж. – «Аяла» қайырымдылық қорына «Тыныс ал, балақай» жобасы бойынша демеушілік көмек көрсетті<ref>[https://time.kz/articles/va-bank/2014/03/06/zhizn-dorozhe-deneg Өмір ақшадан қымбат]</ref>. 2016 жылдан бастап «Мейірімділік» ерікті қоғамының қамқоршылық кеңесінің мүшесі<ref>[https://www.pronline.ru/Viachieslav-Kim-otkryl-dom-dlia-proiekta-Autizm-pobiedim.html Вячеслав Ким «Аутизмді жеңеміз» жобасына үй ашты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211215110640/https://www.pronline.ru/Viachieslav-Kim-otkryl-dom-dlia-proiekta-Autizm-pobiedim.html |date=2021-12-15 }}</ref><ref>[https://detdom.kz/board-of-trustees «Мейірімділік» ерікті қоғамы» қоғамдық қорының қамқоршылық кеңесі]</ref>. 2017 жылғы наурыз айында Вячеслав Ким Михаил Ломтадземен бірге «Аутизмді жеңеміз» жобасына ауданы 1400 шаршы метр күрделі жөндеуден өткен ғимаратты сыйға тартты <ref>[https://forbes.kz/news/2017/04/04/newsid_140090 Алматыда «Аутизмді жеңеміз» жобасының қоныс тойы өтті]</ref>. 2013 жылдан бастап «Өз бизнесіңді жаса» жобасы бойынша «Сәби» қайырымдылық қорының қамқоршылары мен серіктестерінің бірі<ref>[https://kapital.kz/business/67340/kenes-rakishev-i-vyacheslav-kim-vruchili-260-tysyach-molodym-biznesmenam.html Кеңес Рақышев пен Вячеслав Ким жас кәсіпкерлерге $260 мың табыс етті]</ref><ref>[https://tengrinews.kz/private_finance/startoval-priem-zayavok-uchastie-konkurse-postroy-svoy-356186/ «Өз бизнесіңді жаса» конкурсына қатысуға өтінімдерді қабылдау басталды]</ref>. 2020 жылы Kaspi.kz негізін қалаушылар Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе коронавирус пандемиясымен күреске белсенді түрде қатысып, Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау жүйесіне қаржылық қолдау көрсетті, экспресс-тестілер мен ӨЖЖ аппараттарын сатып алуға 100 миллион теңге бөлді<ref>[https://tengrinews.kz/medicine/fond-sabi-kaspikz-vyidelili-200-millionov-tenge-ekspress-395335 «Сәби» қоры мен Kaspi.kz коронавирусқа арналған экспресс-тестіге 200 миллион теңге бөлді]</ref> және пандемиямен күресу үшін мемлекетке 100 жедел жәрдем көлігін тегін берді<ref>[https://informburo.kz/novosti/kaspikz-darit-100-mashin-skoroy-pomoshchi.html Kaspi.kz 100 жедел жәрдем көлігін сыйға тартады]</ref>. == Марапаттары == * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (14 желтоқсан 2007 жыл) – экономиканы, әлеуметтік саланы дамытуға сіңірген еңбегі және белсенді қоғамдық қызметі үшін <ref>[https://kapital.kz/business/50967/izmenen-sostav-soveta-direktorov-kompanii-allurgroup.html AllurGroup компаниясының директорлар кеңесінің құрамы өзгерді]</ref>. * [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] (13 желтоқсан 2016 жыл) – Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан елеулі үлесі үшін <ref>[https://24.kz/ru/archive/news/25-letie-nezavisimosti/item/153518-gosudarstvennye-nagrady ҚР Премьер-Министрі мемлекеттік наградалар табыстады]</ref>. * [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Еңбегі үшін» төсбелгісі]] және [[Алматы]] құрметті азаматы атағы (15 қыркүйек 2019 жыл) – қаланың дамуына қосқан ерекше үлесі үшін<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/sagintaev-nagradil-nurpeisova-379145/ Б.Сағынтаев Нұрпейісовті марапаттады]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Республикалық физика-математика мектебінің түлектері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан банкирлері]] [[Санат:Қазақстан миллиардерлері]] or12naqej4a4po12ia3dipd2ed1qkbo 0 144031 3639120 3614899 2026-08-04T15:52:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639120 wikitext text/x-wiki '''Гай Галерий Валерий Максимиан''' (лат. Gaius Galerius Valerius Maximianus), Галерий есімімен көбірек танымал — 293—311 жылдардағы [[ұрым империясы|рим]] [[император]]ы. Галерий Сердикидің (заманауи София )маңындағы жергілікті жерден шыққан тегі белгісіз адам болған. Диоклетиан императоры тұсында бас командир қызсетін атқарды. 293 жылы 1 наурзда Диоклетиан Галерияны асрап алып оны өз қызы Валерияны үйлендіре отырып цезарлық орынға отырғызды. Қатар басқарушы ретінде Галерий балқан провинциясын да алды. 293-296 жылдар аралығында Дунайда сарматтар мен готтарға қарсы әскери қимылдар жүргізді, 296-298 жылдар аралығында Арменияда, Сирияда және Месопотамиде парсылармен соғысты. Сол сияқты Галерий ұйымдасқан Диоклетиандықтармен христиандарды қудалауға белсене атсалысты. 306 жылы тамыз болғаннан кейін диоклетиандық мұрагерлік тәртіпті сақтауға тырысты. 311 жылы Галерий Никомедияда обыр дертінен қаза тапты. Фессалоникада ол салтанат аркасын және сарай тұрғызды.<ref name=autogenerated5>М. Грант. Римские императоры. Галерий. М. 1998.</ref>. == Шығу тегі мен мансабы == Гарерий 250<ref name=autogenerated6>[http://www.roman-emperors.org/galerius.htm DiMaio, Jr., Michael Galerius (305—311 A.D.). An Online Encyclopedia of Roman Emperors. 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070805014115/http://www.roman-emperors.org/galerius.htm |date=2007-08-05 }}</ref> жылы немесе 255<ref name=autogenerated2>[http://www.livius.org/ga-gh/galerius/galerius.html Jona Lendering: Galerius Livius.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516090417/http://www.livius.org/ga-gh/galerius/galerius.html |date=2014-05-16 }}</ref>. жылы дүниеге келген. Антикалық ауторларының айтуы бойынша болашақ императордың дүниеге келген жері жайындағы деректер әр қилы боп кетеді: Евтропий Сердика маңындағы Жағалаудағы Дакииде дүниеге келді десе, Аврелий Виктор - Иллирикте дейді. Галерий появился на свет в 250 ж.<ref name="autogenerated6"/> или в 255 ж.[4]. Мнения античных авторов относительно места рождения будущего императора расходятся: так, Евтропий сообщает, что он родился в Прибрежной Дакии (ағылш.)русск. неподалёку от Сердики[5], а Аврелий Виктор — в Иллирике[6]. «Извлечения о нравах и жизни римских императоров» уточняют — «на берегу Дуная в Дакии <…> это место он назвал Ромулианским по имени своей матери — Ромулы»[7]. Ромула, мать Галерия, была ревностной приверженкой языческих культов, переселившейся с противоположного берега Дуная, спасаясь от вторжения карпов; отцом — крестьянин, имя которого неизвестно[3]. Позже Галерий утверждал, что «мать его, подобно матери Александра, Олимпиаде, зачала его от соития с драконом»[8]. Сначала он был пастухом, из-за чего получил прозвище — Арментарий[! 1][1]. При императорах Аврелиане и Пробе Галерий служил в армии простым солдатом, но в правление Диоклетиана сумел выбиться в старшие командиры[1]. == Тақтың шыңа== === Цезарь ретінде жариялау=== === Парсылармен соғысы === [[Сурет:Arch-of-Galerius-1.jpg|thumb|350px|Барельеф [[Арка и гробница Галерия|Арки Галерия]]]] == Империя басында== [[Сурет:Felix romuliana.jpg|right|thumb|300px|Руины резиденции Галерия в [[Гамзиград|Феликс Ромулиана]], Сербия]] === Екінші тетрархия === === Азамат соғысының басы === [[Сурет:Follis-Flavius Valerius Severus-trier RIC 650a.jpg|thumb|right|250px|Портрет на [[фоллис]]е Флавия Севера — соправителя Галерия]] === Карнунт съезі және оның салдары=== === Никомедия жарлығы және Галерия қазасы === [[Сурет:Felix Romuliana.jpg|thumb|right|300px|Руины дворца Галерия в Феликс Ромулиана]] == Діни саясат == == Жанұясы == == Басқаруының қорытындысы == [[Сурет:Venice – The Tetrarchs 03.jpg|thumb|270px|right|Бірінші тетрархия мүшелері: Диоклетиан, Максимиан Геркулий, Констанций I Хлор және Галерий (порфирлі композиция «[[Төрт тетрарха]]», Венеция)]] == Тұлғасы мен жеке қасиеттері == == Жеңіс атақтары == == Сілтемелер == * [http://wildwinds.com/coins/ric/galerius/i.html Монеты Галерия] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Рим императорлары]] p778n0d1etx4hi8fcg8d3vlamsdftxw 0 155730 3639328 3619627 2026-08-05T05:55:27Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639328 wikitext text/x-wiki {{мағына|Донецк (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = Облыс орталығы |қазақша атауы = Донецк |шынайы атауы = Донецьк</br>[[File:Donetsk montage (2015).png|300px]] |жағдайы = Облыстық орталық |ел = Украина |елтаңба = Большой_герб_Донецка.png |ту = Flag of Donetsk.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = 150 |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =00 |lat_sec = 32 |lon_dir =E |lon_deg =37 |lon_min =48 |lon_sec = 15 |CoordAddon = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = [[Донецк облысы]] |кестедегі аймақ = Донецк облысы {{!}} Донецк |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 аудан |басшының түрi = Қала бастығы |басшысы = |құрылған уақыты = 1869 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Юзовка (1924 дейін), Сталино (1961) |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 385 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 978 625 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[орыстар]], [[украиндар]], [[белорустер]], [[гректер]], [[татарлар]], [[еврейлер]], [[грузиндер]], [[армяндар]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +62 |пошта индекстері = 83000 — 83497 |автомобиль коды = AH, КН, 05 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Donetsk |сайты = http://mer.dn.ua/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} '''Донецк''' ({{lang-uk|Донецьк}}; 1869–1924 жж. Юзовка, 1924–1929 жж. Сталин, 1929–1961 жж. Сталино) — [[Украина|Украинаның]] шығысындағы [[Кальмиус өзенінің]] бойындағы индустриалды қала. Украина заңнамасына сәйкес, бұл [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] аймақтық бағыныстағы қала. 2014 жылдан бастап Ресей әскерлерінің оккупациясында болды. 2014 жылдың сәуірінен бастап оны мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы]] басқарады және оны астана ретінде қарастырады. Украинаның мәдени және экономикалық Донбас аумағының бейресми астанасы және ең ірі қаласы. Қасында орналасқан ірі Макеевка қаласы мен маңайдағы кіші аудандарымен бірге Донецк қаласы өңірдегі [[Донецк Агломерациясы|агломерацияны]] құрайды. Компаниялар мен жұмыс күшінің жоғары деңгейдегі шоғырлануы Донецкті Украинаның басты экономикалық, өндірістік және ғылыми орталығы етеді. Қаланың негізін 1869 жылы өңірдегі темір балқыту зауыты мен көмір алаптарын қалаған [[Уэлс]]тық [[Джон Юз]] салды. Қала аты алғашында бизнесменнің құрметіне Юзовка (украинша немесе орысша мәнерде) аталды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес]] заманы кезеңінде қала индустриалдық орталық ретінде дами түсті. 1924 жылы қала аты Сталино, кейін 1932 жылы Донецк облысының әкімшілік орталығына айналады. 1961 жылы қала Донецк деп өзгертілді, және қазіргі таңда Украинаның көмір шахталары мен металлургия орталығы. Ресми мәліметтер бойынша тұрғындар саны 913 323 адамға жетеді (01.01.2019)<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-2</ref>. 1 млн. 700 мыңға жуық халқы бар қалалық агломерацияны құрайды. Қала өзінің қазіргі атауын аймақ атауынан алды - Донец бассейні, шын мәнінде Донецк жотасынан, сондықтан Донец өзенінің бойында орналасқандықтан осылай аталған<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-3</ref>. Донбаста қарулы қақтығыс басталғанға дейін Донецк Украинаның ірі өнеркәсіптік-қаржылық орталығы, «тау-кен астанасы», экономикалық тұрғыдан дамыған аймақтың орталығы болған. Бұл жоғары өндірістік және ғылыми әлеует, жұмысшылар мен жоғары білікті мамандар, дамыған инфрақұрылым мен өндірістік база шоғырланған дамыған мегаполис болды. Қала экономикасы өндіріс көлемі 50 миллиард гривнадан асатын 200 өнеркәсіп кәсіпорны және 180 000 Донецк тұрғындарын жұмыспен қамтыған 20 000-нан астам шағын және орта бизнес кәсіпорындары болды. Украинаға қарсы қарулы агрессия нәтижесінде қала [[Ресей]] қолдайтын [[Донбастағы соғыс|бүлікшілердің]] бақылауына өтті. [[Верховная рада|Украинаның Жоғарғы Кеңесі]] (Верховна Рада України) бұл аймақты уақытша басып алынған аумақ (оккупацияланған) деп таныды<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-4</ref>. Елдің шығысындағы қарулы қақтығыстар кезінде украин билігі Донецк облыстық мемлекеттік әкімшілік институттарын алдымен Мариупольға<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-10</ref><ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-11</ref><ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-12</ref>, кейін 2014 жылдың қазан айында Краматорск қаласына<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-13</ref> көшірді, ол қазіргі уақытта Донецк облысының әкімшілік орталығы. 2020 жылдың 17 шілдесінен бастап әкімшілік-аумақтық реформаның нәтижесінде Донецк облысының Донецк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Қала "Тау-кен астанасы" мен "Миллиондаған раушандардың қаласы" атты ресми емес мәртебеге ие. == Қала атауы == Донецктің бұрынғы атаулары: 1917 жылға дейін — Олександривка (Олекса́ндрівка); 1917–1924 және 1941–1943 жылдары<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D1%8C%D0%BA#cite_note-5</ref> — Юзивка (Ю́зівка); 1924–1941 және 1943–1961 жылдары — Сталин (Ста́лін)<ref>http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=7563;dst=0</ref>, Сталин (Ста́ліне)<ref>https://r2u.org.ua/s?w=%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5&scope=all&highlight=on</ref>, Сталино (Ста́ліно)<ref>https://uk.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA</ref>. 1869 жылдан 1924 жылға дейін қала оның негізін қалаушы - кәсіпкер Джон Хьюздің құрметіне Юзовка деп аталды (ағылшынша John Hughes). 1924 жылы 22 сәуірде Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Юзовка қаласы Сталин деп аталды<ref>https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031095526/https://dn.archives.gov.ua/articles/stat30.htm |date=2019-10-31 }}</ref>, 1929 жылдан бастап, жергілікті саясаттың нәтижесінде Сталино болып өзгерді (алайда орыс тілінде және тілдік құжаттарда Сталин деп атала берді)<ref>https://bigenc.ru/geography/text/5731423 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415174854/https://bigenc.ru/geography/text/5731423 |date=2021-04-15 }}</ref> <ref>https://infodon.org.ua/uzovka/615 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230926150153/https://infodon.org.ua/uzovka/615 |date=2023-09-26 }}</ref>. 9 қараша 1961 жылы<ref>http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024073942/http://donbass.name/1643-9-noyabrya-pereimenovanie-stalinskoj-oblasti-v.html |date=2012-10-24 }}</ref> Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді. [[Владимир Успенский|Владимир Успенскийдің]] «Көшбасшының құпия кеңесшісі» романында 1923 жылы [[Леон Троцкий|Леон Троцкийдің]] құрметіне қала бірнеше ай бойы Троцк деп аталған<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated3-18</ref> <ref>https://www.kommersant.ru/money</ref> деген нұсқа бар, бірақ бұл оқиғаның құжаттық растауы жоқ<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-20</ref> <ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-autogenerated1-21</ref>. Тарихи жадыны сақтау мақсатында және Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 75 жылдығына байланысты ДХР басшысы Д. В. Пушилин №111 «Ұлы Отан соғысына байланысты іс-шараларды өткізген кезде Донецк атауымен бірге «Сталино қаласы» атауын қолдану туралы (23.04.2020 ж.)» жарлық шығарды. Жарлықта тиісті ұмытылмас күндер көрсетілген: Жеңіс күні (9 мамыр), Ұлы Отан соғысы басталған күн (22 маусым) және Донецкті фашистік басқыншылардан азат ету күні (8 қыркүйек)<ref>https://denis-pushilin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112021249/https://denis-pushilin.ru/ |date=2018-11-12 }}</ref>. == География == === Орналасқан жері === [[Санат:Донецк облысы қалалары]] [[Санат:Украина облыс орталықтары]] [[Санат:Украина қалалары]] Донецктің географиялық координаттары 48 ° солтүстік ендік және 37 ° 48 ′ шығыс бойлық<ref>https://travel.org.ua/sunrise/index.php Донецктің географиялық координаттары</ref>. Уақыт белдеуі - UTC+3. Донбасстағы күштерді демаркациялау сызығы қаланың солтүстік және батыс шетін бойлай өтеді<ref>https://www.unian.net/m/politics/1030774-v-seti-opublikovana-tochnaya-karta-linii-razgranicheniya-sil-na-donbasse.html www.unian.net. 7 қаңтар 2016</ref><ref>http://voicesevas.ru/maps/10280-karta-zon-otvoda-tyazhelyh-vooruzheniy-po-sostoyaniyu-na-20-fevralya-2015-ot-dragon-first-1.html Голос Севастополя</ref> ([[Екінші Минск келісімі]]). Донецктің жалпы ауданы - 358 км². Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы 38 км. Шығыстан батысқа дейінгі ұзындық - 55 км. Жақын қалалармен бірге Донецк Донецк агломерациясының құрамына кіреді - Украинадағы ірі өнеркәсіптік торап. 1,720 мың адам тұратын ірі елді мекендер жиынтығы. Бұл айырылмайтын даму аймағы - Донецк пен Макеевка арасындағы шекара көше бойымен өтеді. Қала Донбасстың орталық бөлігінде, Донецк жотасының оңтүстігінде орналасқан. Донецк далалық аймақта, Кальмиус өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан және оның айналасында шағын ормандар, төбелер, өзендер мен көлдер бар. Азов теңізі Донецктен оңтүстікке қарай 95 км жерде орналасқан. Донецкте 2 су қоймасы бар - Нижнекалмиусское су қоймасы (62 + 38 га, Кальмиус өзенінде) және Донецк көлі (138 га). Қала арқылы 4 өзен ағып өтеді: Кальмиус, Бахмутка (Скоморошина) (23 км), Асмоловка (Дурная) (13 км), Черепашкин. Донецкте 125 үйінді (террикон) бар. === Климаты === Жылдық орташа температура +9 °C құрайды. ХХІ ғасырдың басында бірнеше ерекше жылы жылдар болды, орташа жылдық температура: 2007 жылы - +10,3 °C, 2008 жылы - +9,3 °C<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=10&year=2008 Донецк климаты</ref>, 2010 жылы - +10,4 °C<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=12&year=2010</ref>. Донецктегі климат орташа континентті болып табылады. 21 ғасырдың басынан бастап экологияның нашарлауына байланысты климат өзгеріп, қысы жылы болып, жазы бұрынғыдан да ыстық бола бастады. Ауаның орташа айлық температурасы қаңтарда −4 °C, шілдеде +23 °C құрады. Ауаның абсолютті минималды температурасы −31 °C 1950 жылы 11 қаңтарда тіркелді, абсолюттік максимум 2010 жылы 10 тамызда байқалды және +39 °C құрады<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519</ref>. Қыста солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым болса, жазда - солтүстік-батыс және батыс желдері. Жауын-шашынның орташа мөлшері - жылына 493 мм. Әдетте жазы құрғақ және ауыспалы, кейде қысы суық. Жылы ауа райы сәуірдің ортасында басталып, 170-180 күнге созылады. Аязсыз кезең орта есеппен 190-200 күнді құрайды. Жазда Донецкіде ауа температурасы жоғары, құрғақшылық және ауыспалы жел бар. Алғашқы суық пен жел қарашада пайда болады, кейде аяз бен қар жауады, бірақ қар сирек бір-екі күннен аспайды. Суық мезгілде азиялық антициклон басым. Ауа-райы тұрақсыз, өйткені жазық рельеф Атлантика, Арктика және континенттік ауа массаларының еркін қозғалуына ықпал етеді. Аязды күндер көбіне қар еритін жылы кезеңдерге ауысады. Ауаның орташа температурасы қыста көбінесе 0 °C-тан -10 °C аралығында болады<ref>http://www.rospogoda.ru/city3_48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003121/http://www.rospogoda.ru/city3_48.html |date=2007-09-28 }}</ref>. Қыста Донецкте шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс желдері басым, жазда - батыс және солтүстік-батыс желдер. Бұл уақытта оңтүстік желдер сирек кездеседі. Донецктегі желдің орташа айлық жылдамдығы қазан - сәуір айларында 6,1 м/с, мамыр - қыркүйек айларында - 4,4 м/с құрайды, желдің максималды жылдамдығы (әуежайда) - 34 м/с. Қыста солтүстік және солтүстік-шығыстан соққан желдерге байланысты аймақтағы температура түнде −20 °C-тан төмен түсуі мүмкін, жазда осы бағыттардан соғатын жел суықтықа әкеледі. Шығыс пен оңтүстік-шығыстан соққан жел жазда құрғақ жел әкеледі<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86%D0%BA#cite_note-34</ref>. Донецктің қалыпты континентті климаты жыл бойына ауаның төмен ылғалдылығымен сипатталады. '''Қыс.''' Желтоқсанның ортасында климаттық қыс қалаға келеді, сол кезде ауа температурасы тұрақты түрде нөлден төмен болады. Тұрақты қар жамылғысы кейінірек қалыптасуы мүмкін. Әдетте қысы жұмсақ, қар мезгіл-мезгіл ериді және суық түседі. Қалада климаттық қыс шамамен 80-90 күнге созылады (желтоқсанның ортасынан ақпанның аяғына дейін). Қатты қыста қыс ұзаққа созылуы мүмкін, ал жылы қыста - әлдеқайда аз. Соңғы жылдары қыс айларында 0-ден + 7 °C-қа дейінгі қар еритін жылы 20-30 күн болды. 2007 жылы температура нөлден жоғары болған 74 күн болды. Ең суық айлар - қаңтар мен ақпан, орташа температурасы −3,7 және −2,3 °C. 2007 жылы қаңтар айында ауа температурасы қалыптан тыс +1,5 °C-қа дейін жетті. 2009 жылдың желтоқсанында Донецкте тосын сый жасалды, өйткені 24 сағаттан сәл астам уақыт ішінде (16 желтоқсанның кешінен бастап 17 желтоқсанның соңына дейін) жауын-шашынның көп мөлшері қар түрінде түсті, кейбір жерлерде қар жамылғысының биіктігі 1 м-ге жетті, қалада көлік қозғалысы бір аптаға жуық уақыт ішінде орныға алмады<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm</ref>. '''Көктем.''' Қалада көктем ерте келеді, әдетте ақпанның аяғы - наурыздың басында. Қар жамылғысы осы мерзімнен бұрын еруі мүмкін. Алғашқы гүлдер наурыздың ортасында пайда болады, түнгі аяздар наурыздың аяғында - сәуірдің басында жоғалады, ал ағаштардың белсенді өсуі сәуірдің ортасынан басталады. Бірақ наурыз айының соңында да нөлден төмен температура мен қар болуы мүмкін. Мамырдың ортасына қарай жаздың нағыз қызуы басталады, күндізгі температурада + 30 °С жоғары болады. Тарихтағы ең жылы сәуір 1975 жылы тіркелді. Бұл күні ауа-райы + 14,0 °C-қа тең болды. Ал ең жылы мамыр 2013 жылға келді, бұл күні +20,5 °C тіркелді<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=5&year=2013</ref>. 2012 жылдың көктемі де ерекше жылы болды. Наурыз жылы болмаса да, сәуір ( + 13,6 °С) және мамыр (+ 19,5 °C) айларының орташа температурасы бұл кезеңді барлық бақылау жылдарындағы рекордтық жылға енгізді<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=4&year=2012</ref><ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=5&year=2012</ref>. '''Жаз.''' Климаттық тұрғыдан жаз мамыр айында қалада басталады. Әдетте қалада жаз өте ыстық, құрғақ ауа-райымен сипатталады, жауын-шашын әдетте қатты және күшті найзағай түрінде түседі. Қалада максималды температура 2010 жылы +38 °C болды<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/forecast/34519.htm</ref>, +28 °C ыстық маусымнан қыркүйекке дейін болады. Жаз шамамен қыркүйектің аяғына дейін - қазан айының басына дейін созылады (130-140 күн). Алайда, ыстық жылдары жаз сәуірдің ортасынан қазан айының басына дейін алты айға созылуы мүмкін. Донецктегі ең ыстық шілде 2010 жылы +25,4 ° C болса, ең суық температура 1976 жылы +17,8 °C болды<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=7&year=2009</ref>. Ең ыстық тамыз 2010 жылға келді - +26,3 °C<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=8&year=2010</ref>. '''Күз.''' Қыркүйек - жаз айы. Қазан мен қараша күн сәулесінің аз болуымен ерекшеленеді және жылдың ең қараңғы айлары болып табылады. Бұл күннің көкжиектен төмен орналасуымен ғана емес, сонымен қатар, бұлтты ауа-райымен байланысты. Бұл Атлант мұхитынан ылғал тасымалдайтын батыс желдерінің жоғары қарқындылығымен түсіндіріледі. Алғашқы аяздар қазан айының соңында болады, алғашқы қар қарашаның басында түсуі мүмкін, бірақ сирек бір-екі күннен аспайды. Ағаштардың жапырақтары қарашаның ортасына дейін түсіп қалады. Қазан айындағы абсолютті максимум 1999 жылы 3 қазанда +21°С ширегінде тіркелді<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=10&year=2009</ref>. Ең жылы қараша 2010 жылы + 10,6 °С орташа температурамен болды<ref>http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=34519&month=11&year=2010</ref>. === Экология === Донецктің өзінде 22 көмір шахтасы жұмыс істейді, олардан шыққан үйінділер (бос жыныстардың жиынтығы) тұрғын аудандарға жақын орналасқан. Қаланың орталық бөлігінде ірі металлургиялық зауыт бар. Қалада химия (пластмасса, химиялық реагенттер өндірісі, былғары өңдеу) және кокс-химия өнеркәсіптері орналасқан. Донецк агломерациясы кәсіпорындар шығарындыларынан айтарлықтай зардап шегеді: шикізат қалдықтары тұрақты түтін құрайды, ол бүкіл мегаполисті қара күлгін тұманға жыл бойы іліп тұрады. Донецктегі ауаның жоғары ластануына байланысты ішінара жасыл желектер мен гүлзарлар саны өте көп. Қаланың жалпы аумағының жартысынан көбін жасыл желектер алып жатыр. Микроклиматты жақсартуға қала аумағында және қала маңында құрылған жалпы ауданы 600 гектардан асатын 30 тоған мен су қоймасы бар. == Қала тарихы == Қазіргі Донецк аймағындағы жерлерді қоныстандыру 17 ғасырдағы Запорожье казактарынан, 18 ғасырдың аяғында Дон казактарынан басталды. Тарихшылар мен зерттеушілер Донецктің негізі қаланған күнді 1779 жыл деп санайды, өйткені осы жылы украин казактары Екатерина II 1775 жылы Запорожье Сихты қиратқаннан кейін Олександривканы (қазіргі Донецктің маңында) құрды<ref>http://novyny.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=173:2012-06-27-12-26-09&catid=40:2012-05-14-18-39-05&Itemid=7{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1775 жылы, Запорожский Сичі жойылғаннан кейін, қазіргі Донецк құрамына енетін жерлер Изиум полковнигі, лейтенант Евдоким Шидловскийдің ұрпағына берілді. 1779 жылы Шидловский осы жерлерде Олександривка (Киев округінің солтүстік-шығыс бөлігі) және Крутояривка (Донецкінің Ворошилов ауданының көп бөлігі) елді мекендерін құрды. Біріншісі оның үлкен ұлы Александрдың есімімен, ал екіншісі - елді мекенді бөлген сайдан. Осылайша, Шидловскийдің қазіргі заманғы қала шекарасындағы иеліктері Путиливский саябағынан Донецк металлургия зауытына дейін созылды. Төртінші Бүкілресейлік санаққа сәйкес, 1782 жылы Олександривкада 206 ер адам мен 135 әйел өмір сүрген. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында қазіргі Донецк аумағында тағы бірнеше елді мекендер пайда болды: Олексиивка, Катериневка, Любимивка, Грихоривка. ХІХ ғасырдың басында қалада шағын кеніштер пайда болады. Новороссийск генерал-губернаторы Воронцов помещиктен жерді жалға алып, алғашқы шахтаны қазіргі Донецк, Олександривска аумағында салды, онда 76 жалдамалы жұмысшы жұмыс істеді. 1950 жылдардың ортасында шахта жылына 400-500 мың пуд көмір өндіретін. 1869 жылы уэльстік Джон Хьюз негізін қалаушының есімімен аталған Юзивка ауылында жұмысшылардың металлургиялық зауытын салуды бастады. Бұл жыл ауылдың құрылған уақыты болып саналады. Алайда, сол кезде бұдан да ертерек Донецк аумағында Александровск, Грихоривка және Авдотиино елді мекендері болған. 1917 жылы мамырда 70000 халқы бар Юзивка селосы қала мәртебесін алды. Ауыл тұрғындарының негізгі бөлігі Орталық Ресей мен Оңтүстік Украинадан, Азов теңізі жағалауынан көшіп келген гректер еді. Православиелік қызмет кезінде Юзивка тұрғындары, 1890 жылдардағы сурет Революцияға дейінгі Юзивка екі бөлікке бөлінді: Заводска (Зауыт маңы), Ағылшын колониясы орналасқан металлургиялық зауыттың ауданы, Ұлыбританиядан көшіп келгендердің ауданы, Новый Свит (Жаңа Әлем), шенеуніктер мен қолөнершілер тұратын аймақ. Ағылшын мәдениетінің әсері қаланың сәулеті мен жоспарлауына айтарлықтай әсер етті. 1924 жылы қала болат өнеркәсібінің құрметіне Сталин деп өзгертілді. 1932 жылы қала Сталин облысының әкімшілік орталығы болды. 1938 жылы облыс екіге бөлінді: Сталин және Ворошиловград. 1941 жылы қала халқы жарты миллион тұрғынға жетті, қала кеңестік көмірдің 7% өндірді, 5% болат өндірді. 1941 жылы 19 қазанда немістердің 1-ші панцирлік армиясы Сталиноға кірді. 20 қазанда қаланы түгелдей басып алды. 1941 жылдың 21 қазанынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін қаланы фашистік Германия биледі. 1942 жылдың ортасында Сталино қаласының Бас Комиссариатын құру және оны әскери әкімшіліктің қолбасшылығынан азаматтық билікке беру жұмыстары жүргізілді. Сталино қаласының Бас Комиссариатына төрт уездік комиссариаттар кірді: Мариуполь, Сталин, Горловский, Ворошиловоград. Алайда Қызыл Армияның алға жылжуына байланысты бұл жоспарлардан бас тартылды. 1943 жылдың тамыз - қыркүйек айларындағы Қызыл Армияның Донбасс шабуылының нәтижесінде Сталино қаласы азат етілді. Оккупация кезінде қала халқы 507 мыңнан 175 мың тұрғынға дейін азайды. 1961 жылы 9 қарашада Украин КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сталин облысы Донецк, ал Сталино қаласы Донецк болып өзгертілді<ref>http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=home#doc/ESU/24810/4294967295/0</ref>. 1970 жылы ЮНЕСКО Донецкті әлемдегі ең жасыл жоғары индустриалды қала деп таныды, сол кезде Донецк «миллион раушанның қаласы» деген мәртебе алды. Қала бұл атақты 2009–2010 жылдары қалпына келтірді<ref>https://web.archive.org/web/20120118082933/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=5104</ref><ref>http://union.makeevka.com/2010/06/16/etim-letom-donetsk-podtverdil-svoj-status-goroda-milliona-roz/{{Deadlink|date=May 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1978 жылы сәуірде Донецк халқы миллионнан астам тұрғынды құрады, бірақ 2010 жылға қарай демографиялық дағдарысқа байланысты ол аздап төмендеді. 1991 жылдан бастап - тәуелсіз Украинаның бөлігі. 2008 жылы Донецк Мәскеуде өткен «Мегаполис - 21 ғасыр» халықаралық форумында «ТМД-ның үздік қаласы» дипломына ие болды<ref>http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808044257/http://vkurse.ua/ua/society/luchshim-gorodom-sng.html |date=2014-08-08 }}</ref>. 2014 жылы наурызда ол сепаратистік қозғалыс орталықтарының біріне айналды, ал 2014 жылғы сәуір-қазан айларында халықтың көпшілігінің белсенді қарсылығына қарамастан<ref>https://blogs.pravda.com.ua/authors/ryabchin/5aa7f2b953042/</ref> Ресей әскери күштері мен олардың жалдамалы әскерлерінің бақылауына өтті. Донецк халық республикасы жарияланды. 14 қарашада Донецк Украинаның билігі уақытша басқара алмайтын, әрекетсіз тұрған елді мекендер тізіміне енгізілді<ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80#Text</ref>. == Әкімшілік бөлінуі == Донецк қаласының аумағы 9 әкімшілік бірлікке бөлінген - аудандар: Будионивский (Будьонівський), Ворошиловский (Ворошиловський), Калининский (Калінінський), Киевский (Київський), Кировский (Кіровський), Куйбишевский (Куйбишевський), Ленинский (Ленінський), Петровский (Петровський), Пролетарский (Пролетарський). == Халқы == Донецк Украинадағы [[Украина қалалары|ең ірі бес қаланың бірі]] болды. 1978-2004 жылдары Донецк тұрғындары 1 миллионнан астам болды. 2001 жылғы бүкіл украиндық санақ бойынша қалалық кеңесте 1 033 424 адам өмір сүрді, оның ішінде Донецк қаласының өзі - 1 016 194 адам. 2001-2004 жылдары халық саны шамамен 5000 адамға, ал 2004-2009 жылдары жылына 3500 адамға азайды. Ресми емес мәліметтер бойынша Донецктегі адамдардың саны шамамен 800 мың адамды құрайды (19.12.2014 ж.)<ref>https://www.radiosvoboda.org/a/26752077.html</ref>. Халықтың бірден күрт азаюы 2014 жылғы қарулы қақтығыстарға байланысты. == Экономика == Донецк облыста өнеркәсіп өндірісі бойынша екінші орында ([[Мариуполь]] қаласынан кейін) және өсімі бойынша бірінші орында тұрды. 119 мыңнан астам адам қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыспен қамтылды. Донецктегі жұмыссыздық деңгейі 0,7% құрайды<ref>https://web.archive.org/web/20100410072033/http://www.dn.cominformua.com/cgi-bin/show.pl?lang=ru</ref>. 2011 жылы сатылған өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 50,0 млрд грн, сатылған қызметтердің жалпы көлемі 10,5 млрд грн болды (2010 жылмен салыстырғанда 15 пайызға өсті)<ref>https://web.archive.org/web/20140813070819/http://www.lukyanchenko.donetsk.ua/news_echo.php?id=7117</ref>. Донецк экономикалық кешенінің тән ерекшелігі қаланың дамыған көлік-қаржы экономикасымен үйлескен өнеркәсіптің әртараптандырылған мамандандырылуы болды. Барлық салалар өнеркәсіпте ұсынылған, алайда өнеркәсіптік өнімдер құрылымында электр, газ және су (31,9%), металлургия (23,1%), тамақ өнеркәсібі (16,2%), көмір өнеркәсібі (10,5%), машина жасау (8,7%), өндіру және бөлу кәсіпорындарына көп мән беріледі<ref>http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=434&Itemid=113 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603030310/http://www.ard.dn.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=434&Itemid=113 |date=2019-06-03 }}</ref>. Қаланың ауыр өнеркәсібінің жетекші кәсіпорындарының қатарына Донецк металлургия зауыты (Украинада болат өндірісінің шамамен 9%-ы), Топаз зауыты (СРТР Колчуга әзірлеген), Донецк кокасы, қаржы-өндірістік корпорациялары, Донбасс отын-энергетикалық компаниясы, Донбасс Өнеркәсіп одағы, Altcom және Украинадағы ең заманауи арнайы техника паркі, System Capital Management (Украинадағы ең ірі компания), «DMS» жатады. Көмір өндіретін ірі кәсіпорындар - А.Ф. Засядько кеніші және О.О. Скочинский кеніші. Донецк химия өнеркәсібінің орталығы болып табылады - қалада «Химиялық реагенттер зауыты», «Донпластавтомат» сияқты ірі химия кәсіпорындары бар. Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары: Сармат сыра қайнату зауыты, АВК және Конти кондитерлік концерндері, Украинадағы кең танымал Геркулес зауыты. Ақпараттық технологиялар саласындағы кәсіпорындар арасында AMI және XITEX Software ерекшеленеді. Concern Nord - өнімнің 40 пайызға жуығы Еуропаға экспортталатын белгілі тоңазытқыштар мен газ плиталарын өндіруші<ref>http://www.holodilnik.info/vendors/?162 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011074946/http://holodilnik.info/vendors/?162 |date=2011-10-11 }}</ref>. '''Сыртқы экономикалық қызмет және инвестиция''' Донецк 2014 жылға дейін Халықаралық инвестициялық саммит - Украинаның ең ірі бизнес форумын өткізетін жер еді<ref>https://web.archive.org/web/20130730112233/http://image.ua/?p=686</ref>. Донецк әлемдегі басты іскери орталықтардың бірі болды. Украинаның ірі компанияларының негізгі кеңселері Донецкте шоғырланған - System Capital Management, DTEK, Metinvest Holding, Donbass өндірістік бірлестігі, Ukrinvest, HarvEast Holding, UMG қаржылық және өндірістік топтары, бірақ қазіргі таңда Донецк «Украинаның іскери капиталы» болудан қалды. «Форбс» беделді басылымы 2012 жылы Донецкті Украинаның азаматтардың сатып алу қабілеті, инвестициялық ахуал, экономикалық тұрақтылық, инфрақұрылым және жайлылық сияқты көрсеткіштер бойынша бизнес жүргізетін ең жақсы қала деп таныды<ref>http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120606044938/http://ru.tsn.ua/groshi/forbes-priznal-doneck-luchshim-gorodom-dlya-biznesa.html |date=2012-06-06 }}</ref>. '''Қонақ үй бизнесі''' 19 ғасырда Юзивкада үш қонақ үй болды: «Ұлыбритания», «Дон» және «Гранд Отель». ХХІ ғасырдың басында қалада 40-тан астам қонақ үй болды, оның ішінде бесеуі 5 жұлдызды. Еуро-2012-ге дайындық кезінде бірнеше ірі қонақ үйлер салынды: «Виктория» қонақ үйінің 23 қабатты ғимараты - 5 жұлдызды, 24 қабатты Пушкин қонақ үйі, «Флора» қонақ үйі, «Центральный» қонақ үйі кеңейтіліп, қайта жаңартылды. 5 жұлдызды «Донбасс Палас» қонақ үйі Украинадағы ең үздік қонақ үй деп бірнеше рет танылды. World Travel Awards рейтингі бойынша үздік 100 қонақүйге кіреді. Ол «Әлемнің ұлы қонақ үйлері» халықаралық бірлестігінің мүшесі<ref>https://web.archive.org/web/20100316222847/http://www.donbasspalace.com/ru/hotel/hotel/</ref>. '''Транспорт''' Донецкте жолаушылар ағыны 1 миллион адамды құрайтын заманауи [[Донецк әуежайы|Сергей Прокофьев атындағы халықаралық әуежайы]] болды (қазір шайқас кезінде қираған)<ref>http://economics.unian.net/rus/news/154081-passajiropotok-ukrainskih-aeroportov-za-2012-god-vozros-na-13.html</ref>. Жолаушылар тасымалы жөнінен Украинадағы үшінші ірі әуежай ([[Борисполь әуежайы|Борисполь]] мен [[Симферополь әуежайы|Симферопольдан]] кейін бүкіл украиналық әуе тасымалының 7 пайызы)<ref>http://gorod.dp.ua/news/69602</ref>. Әуежай Донецкте орналасқан және негізінен [[Батыс Еуропа|Батыс]] пен [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропаға]], [[Таяу Шығыс|Таяу Шығысқа]], Украинаның [[Днипро қаласы|Днипро]], [[Киев]], [[Одесса|Одеса]], [[Симферополь қаласы|Симферополь]], [[Харьков|Харькив]] және [[Черновцы облысы|Чернивци]] әуежайларының жұмыс істейтін ДонбассАэронының тіркеу порты ретінде қызмет атқарды<ref>https://web.archive.org/web/20121029051947/http://www.donbass.aero/m1/ru/timetable/map</ref>. 2012 жылдың басында [[Euro 2012|Euro 2012-ге]] дайындық кезінде Altcom сағатына 3,5 мың жолаушыны өткізу қабілеті бар жаңа әуежай терминалының құрылысын аяқтады. Әуежайды қайта құру және технологиялық қайта жабдықтау жобасының жалпы құны шамамен 3 миллиард грнды құрады. Донецк облысы теміржолдарының ұзындығы Украинаның теміржол желісінің жалпы ұзындығының 13% құрайды. Сонымен бірге, ол Украинадағы барлық теміржолдарындағы жүктің 47% және түсірудің 36% құрайды<ref>http://www.railway.dn.ua/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828224455/http://www.railway.dn.ua/ |date=2009-08-28 }}</ref>. Теміржол 57 000 км² аумақта орналасқан, ол Украинаның Донецк және [[Луганск облысы|Луганск]], ішінара [[Днепропетровск облысы|Днепропетровск]], [[Запорожье облысы|Запорожье]] және [[Харьков облысы|Харьков]] облыстары арқылы өтеді. Жол екі теміржол көлігі дирекциясынан және басқарудың екі ауданынан тұрады. Теміржолдың пайдалану ұзындығы 2927,6 км құрайды. Ол жыл сайын 75 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды. Жүк тасымалы Украинадағы барлық трафиктің шамамен 18% құрайды (33,4 млрд. Тонна-км). Донецк халқы автобуспен Донецк облысының барлық елді мекендеріне, Украинаның ірі орталықтарына және шетелге бағыттана алады. Оңтүстік бағыттағы аймақтық рейстердің көпшілігіне «Оңтүстік» автовокзалы қызмет көрсетті<ref>http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119172715/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_ujnyi.html |date=2012-01-19 }}</ref>, солтүстік бағыттағы аймақтық рейстерге және 2000 жылдардағы халықаралық рейстерге «Путыливский» автовокзалы қызмет етті, ол «Донецк-3» деп те аталды<ref>http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017185352/http://www.rosvokzal.ru/ukraina/doneckay_obl/doneck_3.html |date=2011-10-17 }}</ref>. 2011 жылдың сәуір айының соңында жаңа Захидный автовокзалының бірінші кезеңі Путиливский автовокзалының орнына келді. Автовокзалдың екінші кезеңінің құрылысы басталып<ref>http://www.ostro.org/news/article-178198/</ref>, оны 2012 жылға дейін аяқтау жоспарланды<ref>https://web.archive.org/web/20110306005642/http://govorit.donetsk.ua/zapadnyi-avtovokzal-budet-polnostyu-gotov-uzhe-cherez-god.html</ref>. == Донецктегі ғылым == Украинаның Ұлттық ғылым академиясының Донецк ғылыми орталығы мен Украинаның Білім және ғылым министрлігінің басшылығы Донецкте болды, оның құрамына Украина Ұлттық ғылым академиясының 10 мекемесі, физика-техникалық институты және Донецк облысының 8 университеті мен Луганск облысының 2 университеті кірді. Қалада басқа да ғылыми-зерттеу және жобалау институттары болды (атап айтқанда Автоматгирмаш, Донецк эксперттік-техникалық орталығы, Дондипрошахт, Донбасс геологиялық және экологиялық проблемалар институты, Донбасс медициналық-экологиялық проблемалар ғылыми-зерттеу институты, Сот-сараптама ғылыми-зерттеу институты, ДонВУГИ, Дондипровуглемаш, Өнеркәсіптік жұмыстар ғылыми-зерттеу институты, Травматология және ортопедия ғылыми-зерттеу институты, Дизайн-инженерлік технологиялық институт, Дондипрооргшахтобуд, Федоров атындағы тау-кен механикасы ғылыми-зерттеу институты, ПивденНДИдипрогаз. '''Білім беру''' 2011 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша Донецкте аккредиттеудің III және IV деңгейіндегі 19 жоғары оқу орны болды (31 бағыт бойынша)<ref>https://web.archive.org/web/20120505042914/http://mon.gov.ua/index.php/ua/diyalnist/osvita/vishcha/37-diyalnist/elektronnij-vstup/8894</ref>. 2006 жылы Донецктегі студенттердің жалпы саны 113 мың адамды құрады, оның 63,5 мың адам күндізгі бөлімде оқыды. Аккредиттеудің I және II деңгейіндегі жоғары оқу орындары - 20 (82 облыста). Оларда 20000-ға жуық оқушы болған. Қаланың жетекші оқу орындары: Донецк ұлттық университеті, Донецк ұлттық техникалық университеті, Донецк медициналық университеті, Донецк экономика және сауда университеті, Донецк мемлекеттік басқару университеті QS World University Ranking деректері бойынша, Донецк ұлттық университеті Киев политехникалық университетімен қатар әлемнің үздік университеттерінің тізіміне кірді<ref>https://korrespondent.net/business/career/1393889-dva-ukrainskih-vuza-voshli-v-rejting-luchshih-universitetov-planety?fb_action_ids=488281787849160&fb_action_types=og.likes&fb_source=aggregation&fb_aggregation_id=288381481237582</ref>. Жалпы орта білім беру жүйесінде оқу көп жағдайда орыс тілінде жүрді. Украин тілінде қаланың тек 34 мектебінде 21% оқушы оқытылды. Украиндар қаланың 47% құрғанымен, олардың басым көпшілігі үйде орысша сөйледі. '''Тіл мәселесі''' 1989-1991 жылдардағы [[КСРО-ның ыдырауы]] және [[Украинадағы барқыт революциясы (Оранжевая революция)|Украинадағы барқыт революциясының]] оқиғалары шеңберінде мәдени үкіметтік емес ұйымдар (Тарас Шевченко атындағы Донецк облыстық украин тілі қоғамын қоса алғанда) және Донецк облысындағы кеншілер ереуілдері украин тілін қалпына келтіруді жақтады. [[2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ|2001 жылғы Бүкіл Украиналық санақ бойынша]], Донецк облысының 24,1% тұрғыны украин тілін ана тілі деп санайды, бұл 1989 жылғы санаққа қарағанда 6,5 пайызға аз. Орыс тілін ана тілі ретінде 74,9% адам қарастырады. Соңғы санақпен салыстырғанда бұл көрсеткіш 7,2%-ға өсті<ref>http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/language/donetsk/</ref>. Донецк қалалық кеңесі 2008 жылы 20 мамырда білім беру ұйымдарында украин тілінде білім беруді шектеу туралы шешім қабылдады: украин тілінде оқытатын мектептер мен балабақшалардағы топтардың санын көбейтуге тыйым салынды. Үкіметтің келіспеген бағасынан кейін Донецк басшысы [[Александр Лукьянченко]] бұл шешімді тоқтатты. Осыдан кейін ата-аналардың тілектері негізінде балалардың сабақ оқу тілін таңдау құқығы берілді. 2014 жылғы Украинаның шығысындағы қарулы қақтығыс кезінде Донецк облысының бірқатар аудандарын мойындалмаған [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] иемденді (Донецк қаласымен қоса). 2014 жылдың 14 мамырында Донецкте соңғы қоңырауға дейін 34 мектепте украин тілінде оқытатын 750 сынып жұмыс істеді. Донецк мэрі Александр Лукьянченко 2013 жылы украин тілінде мектептерде оқитын балалардың шамамен 30 пайызы және балабақшаларда 48 пайызы туралы айтты. Украиналық мектептер мен сыныптардың барлығы дерлік үкімет ауысқанына қарамастан жұмысын жалғастырды. 2015 жылдың көктемінде украин тілінде оқуды жалғастырған балалардың барлық ата-аналары мұны болашақта да қалайтындары туралы өтініш жазуға мәжбүр болды. Ол кезде барлық мектептер орыс тіліне аударылғанына қарамастан, украин тіліндегі сыныптар сақталды. 2014–2015 оқу жылында студенттер мен оқытушылар мектеп кітапханалары мен ескі оқулықтарды пайдаланды, ал Украин тарихы мен географиясы бойынша оқулықтар беруге қатаң тыйым салынды. География мен тарихтағы барлық қарама-қайшылықты тақырыптар билік тұрғысынан туған жерге байланысты сабақтармен ауыстырылды. 2015 жылдың қыркүйегінде екі гуманитарлық колонна «ДХР» басқаратын аймаққа жаңа оқулықтарды әкелді - Ресейлік оқу жүйесімен біріккен бағдарлама бойынша. 2016 жылы, оқу жылы басталар алдында «ДХР білім министрі» Лариса Полякова «талапкерлердің жетіспеуіне» байланысты барлық украин сыныптарының жабылуы туралы хабарлады. Содан бері өзін-өзі жариялаған республикалардың барлық мектептерінде оқыту Ресейде басылған оқулықтар мен орыс оқу бағдарламалары арқылы орыс тілінде жүрді. Украин тілінің көптеген мамандары мен жергілікті мұғалімдер біліктілігін арттыру институтында сабақ беру бойынша қайта даярланды<ref>[<nowiki>https://www.google.com/url?q=https://www.svoboda.org/a/30479661.html</nowiki></ref>. == Спорт == Жоғары дамыған спорттық инфрақұрылымға ие Донецк 2014 жылға дейін Украинаның ірі спорт орталығы болды. Кезінде мұнда теннис, жеңіл атлетика және бокстан КСРО чемпионаттары өткен болатын. [[Дэвис кубогы]] мен [[УЕФА Чемпиондар лигасы|УЕФА Чемпиондар лигасының]] матчтары да Донецкте өтті. Донецк тұрғындары арасында ең танымал спорт - футбол. Қалада премьер-лигада ойнаған екі кәсіби футбол командасы болды: [[Шахтер (футбол клубы, Донецк)|«Шахтер»]] және [[Олимпик Донецк|«Олимпик»]] (қазір екі команда да Украинаның басқа қалаларында база құруға және ойнауға мәжбүр). «Шахтер» ФК - 2008-2009 жылдардағы [[УЕФА Кубогы (кубок)|УЕФА Кубогының]] жеңімпазы (оның соңғы ұтысы «Шахтер» «Вердерді» финалда 2:1 есебімен жеңген), УЕФА Чемпиондар лигасының ширек финалисті, бірнеше дүркін чемпион және Украина Кубогының иегері. IFFHS мәліметтері бойынша, «Шахтер» - ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығындағы посткеңестік кеңістіктегі ең жақсы футбол клубы. ФК Металлург - Украина чемпионатының үш дүркін қола жүлдегері және бірнеше рет УЕФА Еуропа лигасында Украинаның атынан өнер көрсетті. 2009 жылдың жазында Донецк пен Мариупольде футболдан жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионаты өтті. Финалда Англия құрамасын 2:0 есебімен жеңген Украина құрамасы жеңімпаз атанды. Донецкте футболдан Еуропа чемпионатының 5 матчы өтті, соның ішінде жартылай финалдық Испания мен Португалия матчы. ЕУРО-2012 кезінде Англия мен Франция құрамалары Донецкте болды. 2009 жылдың 29 тамызында УЕФА-ның 5 жұлдызды аккредитациясына сәйкес жобаланған және салынған Шығыс Еуропадағы алғашқы стадион - [[Донбасс Арена]] ашылды. Стадион 55000 орынға арналған. [[УЕФА]] мен [[ФИФА]] аккредитациясына сәйкес ғимарат «элиталық» сыныпқа сәйкес келді (қазір 2020 жылы стадион қараусыз қалған). Келушілердің орташа саны 35544 көрермен болды - бұл Украинадағы ең жоғары көрсеткіш<ref>https://novosti.dn.ua/news/147199-srednyaya-poseshhaemost-donbass-areny-sostavyla-35544-chelovek</ref>. Донбасс Аренадан басқа, Донецкте жоғары деңгейдегі матчтарды өткізетін үш стадион бар - «Олимпийский» РСК, «Шахтер» және «Металлург». Донбасс Хоккей клубы - "Шахтердан" кейінгі Донецктегі ең танымал спорттық клуб. Донбасс - Украина чемпионы, 2013 жылғы құрлықтық Еуропа кубогының иегері. 2012 маусымынан бастап ол ескі әлемдегі ең беделді турнир - Құрлықтық хоккей лигасында ойнады. Хоккейден жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты 2011 жылдың мамыр айында Донецкте өтті<ref>https://web.archive.org/web/20110827101125/http://www.opendonetsk.com/ru/%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%88%D0%B0/2077.html</ref>. Қазіргі уақытта Донецкте [[Кальмиус-Арена]] спорт кешенінің құрылысы жүріп жатыр, ол Донбасс ХК мен Донецк БК-ның аренасына айналады. Eurobasket 2015 финалын Донецкте өткізу жоспарланған болатын<ref>http://sport.segodnya.ua/basketball/828823.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://sport.segodnya.ua/hockey/829095.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Донецк баскетбол клубы]] - Украина Суперлигасының екі дүркін күміс жүлдегері. Бокс - Донецктегі дәстүрлі түрде дамыған спорт түрі. Донецк боксының тәрбиеленушілері - атақты боксшылар [[Виктор Мирошниченко]], [[Александр Ягубкин]], [[Владислав Засипко]]. Елисеев атындағы спорт клубы халықаралық жарыстарда сәтті өнер көрсетуімен танымал. Қазіргі WBA әлем чемпионы Вячеслав Сенченко спорт клубының базасында жаттығады (2012 жылы ол бұл атақтан айырылды). Дэвис кубогының кездесулері Донецкте үш рет өткізілді, теннистен Украина чемпионаты және Донецк APC кубогы турнирі жыл сайын өткізілетін еді. Донецк теннисшілері Еуропа кубогын жеңіп алды, Украина құрамасының көшбасшылары<ref>http://sport.segodnya.ua/tennis/826931.html{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2003 жылы "Viccourt" клубы құрылды. Американдық футбол бойынша, "Скиф" клубы - Украинаның он бір дүркін чемпионы. Регби бойынша Украина чемпионатында қаланы «Донбасс жолбарыстары» клубы ұсынады. Қалада «Донбасс Экви-Центр» атты еуропалық деңгейдегі алғашқы ат спорты кешені орналасқан. 2010 жылы 22-25 қыркүйек аралығында Донецктегі RSC Olimpiysky стадионында полиция арасында жеңіл атлетикадан XV Еуропа чемпионаты өтті. Чемпионат Халықаралық жеңіл атлетика қауымдастықтары федерациясы (IAAF) және Полицияның Еуропалық спорт одағының (USPE) ережелері бойынша өтті. Полиция арасында Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты төрт жылда бір рет өткізіледі. 2013 жылғы 8-13 шілдеде IAAF демеушілігімен Донецкте жеңіл атлетикадан жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионаты өтті. Байқауға 170 елдің өкілдері қатысты<ref>http://www.62.ua/article/64107 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814175041/http://www.62.ua/article/64107 |date=2011-08-14 }}</ref>. == Қала рәміздері == Донецк қаласының рәміздері 2004 жылғы 27 қыркүйекте Донецк қалалық кеңесінің № 13/5 шешімімен бекітілген. Шешіммен Донецк елтаңбасы мен Донецк туы таңдалды. Донецктің елтаңбасы - көлденең жолақпен екіге бөлінген бес бұрышты қалқан. Қалқанның жоғарғы жағы көк, төменгі жағы қара. Қалқанда алтын тау балғасын ұстаған алтын оң қол бейнеленген. Жоғарғы оң жақ бұрышында бес бұрышты жұлдыз бар. Екі жақтағы үлкен елтаңбаны Донбассты босатушыларға арналған ескерткіштің композициясындағы фигуралар қолдайды: сол жақта - алтын лавр бұтағы бейнесіндегі шахтер; оң жақта - емен бұтағының фонындағы жауынгер. Екі фигура да күміс түсті. Композиция қара және көк лентамен өрілген. Жоғарыда бес мұнаралы алтын тәж орналасқан, онда «1869» - қаланың іргетасы қаланған жыл бейнеленген. Қалқанның астында екі айқасқан раушанның бұтақтары жиектелген. Раушандар қызыл лентаға оралып, оған Донецк сөзі алтын әріптермен жазылған. Донецк туы<ref>http://www.vexillography.narod.ru/ukraine/towns/doneck.htm{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: ұзындығы 1,2 х 1,5 тікбұрышты панель. Туы көлденеңінен екі тең бөлікке бөлінген. Жоғарғы жиегі көк, төменгі жиегі қара. Кенептің ортасында Донецктің елтаңбасы бейнеленген, ол жалаушаның кем дегенде 0,32 аумағын алып жатыр. Елтаңбаның көгілдір өрісі тудың көк түстің жартысында, ал қара өріс қара түсте орналасқан. Елтаңбаның бейнесі кесте немесе аппликация көмегімен жасалады. Туды сырыққа бекітіп, ұшымен ұштарын жауып қояды. Донецктің ресми туынан басқа, мұндай нұсқа да бар: ақ түсті матаға Донецктің елтаңбасы орналастырылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} 3akvo6a7g3vqwrxmgr6xpo5avz9rdr2 0 197971 3639104 2531871 2026-08-04T15:01:58Z ~2026-42950-00 184164 /* */ 3639104 wikitext text/x-wiki '''Сталиндік режимнің шаруаларды қудалау саясаты'''. Ұжымдастырудың әкімшілік-зорлықшылдықсипаты кулактар мен байларды тап ретінде жою аясында белен алған сол бір қуғын-сүргін іс-шаралары арқылы орасан зор қасірет түрінде бой көрсетті. Мемлекеттің ұжымдастыру қарқынын жедел арттыруға рұқсат еткен БК(б)П ОК-нің 1930 жылғы 5 қаңтардағы халықты зар жылатқан белгілі қаулысына дейін де тәркілеуге барынша бастамалық жасағанын атап өткен жөн. Жоғарыда іс жүзінде тікелей қанауға ұқсас, яғни байлардың ірі шаруашылықтарын тәркілеу жөніндегі науқан туралы айтылды. [[Шаруа]] шаруашылықтарын кең ауқымда тәркілеу (партия құжаттарында қолданылған терминдер бойынша — «кулактарды тәркілеу») салық бұғауымен мықтап қысу (ауыл шаруашылығы салығы, дербес салық салу және т.б.) барысында да орын алды. [[Сурет:Борцям за волю України, Кропивницький.jpg|нобай|[[Кропивницкий]] қаласында 2017 жылы орнатылған саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш]] [[1929 жыл]]ғы 28 маусымда БОАК пен ХКК «Жергілікті Кеңестердің жалпы мемлекеттік тапсырмалар мен жоспарлардың орындалуына ықпал етуге қатысты құқықтарын кеңейту туралы» қаулы қабылдады.<ref>Абылхожин Ж Б., Масанов Н.Э. Оседание кочевников в доиндустриальную эпоху: реальность и миф // Всесоюзная научная сессия по итогам полевых этнографических и антропологических исследований. 1988-1989 жж. Ч. 3. А.-А., 1990, 45-6.</ref>. Соған сәйкес, ауыл жиындарында астық дайындау жоспары бойынша өзіне міндеттеме қабылдау тәртібімен жекелеген шаруашылықтар арасында тапсырманы бөліске салуға рұқсат етілді. Сөйтіп, жиынның шешімдеріне бағынбаған, астық тапсырудан жалтарған жекелеген шаруашылықтарға [[әкімшілік]] тәртіппен тапсырылмаған астықтың бес еселенген құны көлемінде айыппұл салынды, ал олардың мүлкі сатылуға жатқызылуы тиіс болды. Қаулы РФКСР КК-нін 61-бабы бойынша (басқа жерге көшіру арқылы немесе онсыз, бүкіл мүлкі немесе мүлкінің бір бөлігін тәркілеп, екі жылдык мерзімге дейін бас бостандығынан айыруға) қылмысқа тарту көзделді. КСРО OAK мен ХКК «Малды жазықсыз союға қарсы күрес шаралары туралы» қаулысының <ref>СУ РКФСР, 1929, №60. Ст. 589.</ref>. негізінде 1930 жылғы қаңтарда сот өндірісінде мал сойғаны және «ауыл шаруашылығын ұжымдастыру науқанын болдырмау және оның белен алуына кедергі келтіру мақсатымен» арандатушылықпен айналысқаны үшін айыпталған адамдарға қарсы 79-бап қабылданды. Аталған бапта «басқа жерге көшіре отырып немесе онсыз, екі жылдық мерзімге дейін бас бостандығынан айыру» түріндегі жаза көрсетілді.<ref>СЗ СССР, 1930, №6. Ст. 66.</ref>. Оның үстіне Лениннің өсиетін («Келісімге жол жоқ: кулакты помешикпен, онда да оп - оңай патшамен,поппен, тіпті олар ұрысып қалған күнде де, табыстыруға болады, ал жұмысшы табымен еш уақытта келісімге келтіре алмайсыз») <ref>УК РКФСР, М.,1932. Ст. 37.</ref>. басшылыққа ала отырып, шаруаларға қарсы қуғын-сүргіннің азапты тетігі шыбын жанды одан әрі қыса түсті. [[1929 жыл]]ғы желтоқсанның соңында аграрлық марксистер конференциясында сөйлеген сөзінде Сталин кулактарды тап ретінде жою бағыты партиялық-мемлекеттік саясатта ресми мәртебе алады деп жариялады. 1930 жылғы 11 қаңтарда жарыққа шыққан «Правда» газетінің бас мақаласында: «Кулакты тап ретінде жою мәселесі теориялық қаулылар аясынан партияның осы кездегі «практикалық жұмыс» аясына көшірілді» <ref>Ленин В.И. Полн. собр. соч. Т. 37, 40-6.</ref>. деп жазылды. БК(б)П ОК Саяси бюросының 15 қаңтардағы шешімімен В. Молотов басқарған, 21 адамнан тұратын арнаулы комиссия құрылды (оған Ф. Голощекин кірді). Ол кулактарды тәркілеу жөнінде бірқатар нақты шаралар әзірледі, 1930 жылғы 30 қаңтарда Саяси бюроның қаулысы түрінде ресми нұсқаулық күшке ие болды. ==Жалға беру заңының тоқтатылуы== Осы құжатқа сәйкес, жаппай ұжымдастырылған аудандарда өндіріс құралдарын жалға беру туралы заңның қолданылуы тоқтатылды және жұмысшы күшін жалдау-жалға беруге (бұл шараның ЖЭС кезінде ашық, жарияланғаны есімізде) тыйым салынды. Кулак шаруашылықтарынан жер, мал, шаруашылық және тұрғын-үй құрылыстары, азық-түлік, жем мен астық қорлары тәркіленуі тиіс болды. Ойластырылған [[әлеумет]]тік-таптық геноцидке большевиктік және жоспарлы сипатберу үшін құрбандыққа жатқызылғандар үш санатқа бөлінді. Бірінші санатқа (контрреволюциялық белсенділер, көтерілістер мен террорлық әрекеттерді ұйымдастырушылар) жатқызылғандарға азапты лагерьлер немесе ату жазасы белгіленді. Екінші санаттағыларға (мейлінше бай кулактар) КСРО-ның жекелеген аудандарына жер аудару жазасы қолданылды. Және, ең соңында, үшінші санаттағыларды (кулак шаруашылығының қалған бөлігі) тұрғылықты жерімен шекаралас, бірақ өз колхозынан тыс жерлерге орналастыру көзделді (ұжымдастыруды жеделдету барысында колхоздардың «теңіздей қаптауы» көп аумақты басып қалды, ал «[[колхоз]] жерінен тыс жатқан» кеңістік адам игермеген жеке алқаптарға айнала бастады, сондықтан үшінші санат іс жүзінде екінші санаттағылармен қосылып кетті).<ref>Правда, 1930, 11 қаңтар.</ref>. Тәркілеуге жатқызылған шаруа шаруашылықтарының саны оның жалпы санының 3-5%-ы шегінде белгіленді. Дегенмен КСРО ОСБ деректері бойынша 1929 жылы кулак үй-жайының үлесі 2%-дан сәл ғана асты.<ref>Ленинский кооперативный план и борьба партии за его осуществление. М., 1969, 107-6.</ref>. Тиісінше, 3% бос орын қалдырылды, ол 600-700 мың отбасылық шаруашылықтармен (яғни шамамен 3,5—5 млн адам) толықтырылуы тиіс болды. Жазалаушы акциялардың қара дүрсін жоспарланғаны сонша, тіпті не ана, не мына санатқа жатқызылуы тиіс шаруа отбасыларының нақты цифрлары анық-қанығына бармай-ақ, алдын ала көрсетілді. Жоғарыдағы партиялық нұсқауларда бұл термин «шектеулі контингентке» бөлінген деп аталды, әйтсе де соңғысына көп жағдайда «кеңейтілген» деген анықтама дәлірек келеді, өйткені олардың рұқсат етілген саны бойынша онсыз да аса ауқымдығын-сүргінге жол барынша айқара ашылды. Бірінші санаттағыларға 60 мың отбасы, екінші санаттағыларға 150 мың отбасы енгізілді.<ref>Правда, 1988, 16 қыркүйек.</ref>. Құжаттың логикасына сәйкес, «партияның ақыл-ойы» алдын ала КСРО-ның алдағы есепті жылдарында қанша контрреволюцияшыл шаруалардың болатынын, қанша терактілер ұйымдастырылып, ұжымшар ісіне қарсы қанша бүлік шығарылатынын, тиісінше қаншасының оққа байланып, азаптау лагерьлері мен итжеккенге айдалатынын алдын ала білген болып шығады. Алайда бұл тіпті де абсурд немесе ұшқары пікірдің жаңғырығы емес. Бұл арада балта мен бұғаудың: ұжымдастыру мен тәркіленудің ортасында қалып, жаппай көтерілген шаруалар қарсылығын жоюға бағытталған, әбден ойластырылған ұстаным бой көтерген болатын. Аталған қаулымен [[Қазақстан]] үшін де нұсқамалық тапсырмалар белгіленді. Бірінші санаттағылар қатарына 5-6 мың отбасы, екінші санаттағыларға 10-15 отбасы жатқызылды.<ref>Ивницкий Н.А. Коллективизация и раскулачивание. М., 1994, 64-6.</ref>. Бірінші санаттағы адамдардың істері бойынша үкім «үштік» деп аталғандардын сот отырыстарында шығарылды, «үштіктің» құрамына партиялық органдардың, ОГПУ мен прокуратураның бірінші басшылары кірді. Екінші топтағылар, кедей шаруалар мен жарлы-жақыбайлардың қатысуымен, ұжымшардын жалпы жиналысының қарауына берілді, бірақ бүкіл тізімді жергілікті органдар бекітті. Акцияны 1930 жылдың ақпан-мамыр айлары аралығында өткізу жоспарланды. «Науқанның» жедел жүргізілуін ОГПУ жүзеге асырды. Осыған байланысты ОГПУ ақпан айының басында өзінің құрылымдарына «контрреволюция агенттерін», «бірінші санаттағы өте белсенді кулак элементтерін» ұстау және тамырына балта шабу жөнінде жедел операцияларды бастауды талап еткен нұсқауларын жонелтті. Сол бойда Қазақстанда 3113 адам тұтқындалды.<ref>Архивы Кремля. Политбюро и крестьянство: высылка, спецпоселение. 1930-1940. М„ 2005, 72-6.</ref>. Ізінше жаппай жер аудару науқаны басталды. 1930 жылғы мамыр айының басында ақөлкеге 1341 отбасы немесе 7535 адам жер аударылды.<ref>Жумабеков Ж. Ленинской дорогой. А.-А., 1973, 155-6.</ref>. [[1931 жыл]]ғы наурыз айының екінші жартысында Голощекин Орталыққа Қазақстаннан тыс аймақтарға шекаралық және мақта өсіретін аудандардың 1500 отбасын бала-шағасымен көшіруге рұқсат сұрап, жеделхат жөнелтті. Бірак [[республика]] аумағының өзі «кулактардың жер аударылатын» мекені болғандықтан, Өлкелік комитет пен ОГПУ уәкілетті өкілдігіне «қоныс аудару мүмкіндігін өлкенің өз ішінен» табу ұсынылды.<ref>Ивницкий НА. Коллективизация и раскулачивание, 64-6.</ref>. 1931 жылғы 20 шілдеде БК(б)П ОК Саяси бюросы өзінің отырысында кулактардың шаруашылықтарын жаппай жер аудару негізінен аяқталды деп баяндап, оларды одан әрі жер аударуды жекелеген тәртіппен жүргізуді ұсынды. Іс жүзінде бұл «тәртіп» он мыңдаған адамдардың жаңа құрбандығымен өлшенді. Осы мәжілісте Қазақстанға кулактар мен байларды жер аударуға рұқсат етілді. Республикалық ОГПУ-ге жер аударылатындардың санын, мерзімі мен орнын белгілеу жүктелді. Көп ұзамай бұл жұмыс іске асырыла басталды, 30 тамызда Саяси бюро өлкеге 5000 отбасын бала-шағасымен [[жер]] аударуға рұқсат етті.<ref>Сонда, 171-6.</ref>. ==Жер аудару жалғасын тапты== Сөйтіп, жаппай тұтқындау, азап лагерьлеріне отырғызып, жер аудару 1930 және 1931 жылдарда одан әрі жалғасты. ОГПУ ГУЛ АГ-ының Арнайы қоныс аудару жөніндегі бөлімінің деректері бойынша тек Қазақстан аумағына осы кезеңде 6765 отбасы бала-шағасымен жер аударылды.<ref>Сонда, 181-6.</ref>. Мәліметке тек бірінші және екінші санаттардағы отбасылар, яғни арнайы қоныс аударылғандар кіргізілді. Үшінші топтағыларға келсек, «колхоз қатарынан» шығарылғандарға, ОГПУ, шамасы, онша назар аудармаған сияқты (олар тіпті алғашқы екі санаттағыларды да өте қарама-қайшы деректер беріп шатыстырған). Бірақ олардың санының айтарлықтай көп болғанын болжау қиын емес. Республикадан тыс жерлерге жер аудару да жүзеге асырылды. Қолдағы бар деректер (нақтылауды қажет ететін) бойынша, 1931 жылы Қазақстаннан 5500 отбасы жер аударылған.<ref>Земское В Н. Социологические исследования, 1991, №10.</ref>. Бұған қарап 1930 және 1931 жылдарда Қазақстанда 12 265 шаруашылық тәркіленді, яғни кем дегенде 60-70 мың адам, оның ішінде қарт адамдар, балалар мен әйелдер, азапты қуғын-сүргінге ұшырағанын байқаймыз. Солардың көпшілігі осы азаптан қайтыс болды. Өкінішке қарай, белгілі себептермен бұрынғы орталық, сондай-ақ жергілікті, ведомстволық мұрағаттар (ең алдымен партия мен чекистер мұрағаттары) жабық болғандықтан, жоғарыда келтірілген статистиканы [[ақиқат]]тың бәрін бірдей қамтыған балама ретінде қабылдауға болмайды. Айталық, барлық тәркіленген шаруашылықтардың жиынтық санын, қамауға алынған отбасыларының тағдырын, яғни қаншасының атылғанын немесе азапты лагерьлерге айдалғанын анықтауға мүмкіндігіміз болмай отыр. Дегенмен ерте ме, кеш пе құрбан болғандардың саны, дәлірек айтқанда барлық саны анықталатын болады. Ал ресми тұрғыдағы санына келетін болсақ, ол БК(б)П ОК-нің 1930 жылғы 30 қаңтардағы қаулысының өзімен анықталды (санаттарға бөлу және олардың нұсқаулық сандық бөлінісі). Жоғарыдан берілген «цифрлардың» сол бойда орындалғанына күдік келтіруге болмайды. Сталиннің «біздің жоспарларымыз болжам-жоспарлар емес, нұсқаулық-жоспарлар» <ref>Дахшлейгер Г.Ф. Маршрутом социального прогресса. А.-А., 1981, 130-6.</ref>. дегенін тағы да еске алайық. Оның үстіне, осы жоспарларды іске асырушы ретінде Голошекин әрекет етті, оның БК(б)П ОК Саяси бюросының ұжымдастыру және тәркілеу жөніндегі комиссияларының құрамына енгізілуі кездейсоқ емес. Осыған қарап, Қазақстаннан бірінші санат бойынша кем дегенде 6 мың отбасының бала-шағасымен, екінші санат бойынша 15 мың отбасынын бала-шағасымен неліктен жер аударылғанын түсінуге болады. Қуғындалғандар санының бірнеше қайтара жасырылғаны қазір белгілі болып отыр. Мұны басшылықтың өзі мойындады. БК(б)П ОК-нің 1930 жылғы 14 наурыздағы «Ұжымдастырудағы партия бағытын бұрмалаумен күрес туралы» қаулысында «кейбір аудандарда «тәркілеу» 15%-ға жетті, ал сайлау құқығынан айырылғандар 15-20%» <ref>Сталин И.В. Соч. Т. 10, 327-6.</ref>. екендігі айтылды (БК(б)ПОК 1930 жылғы 30 қаңтардағы нұсқауына сәйкес барлық шаруашылықтардың 3-5%-ы тәркілеуге жатқызылды). Мысалы, Петропавл округінің Қызыл Армия ауданында шаруашылықтардың 7%-ы (496 үй) тәркіленді, ол дербес салық салыну деректерімен анықталғаннан екі есе көп (1929 жылы оған еңбекпен қамтылмаған ауқатты шаруашылықтар жатқызылды), ал [[Қостанай]] округі Боровской ауданы селоларының бірінде бірден жер аударылатын 37 шаруашылық анықталды, ал осы деревняда қырыққа жуық кулак шаруашылығы бар дегенге сену ақылға қонбайды. Тәркілеу [[1932 жыл]]ға дейін және одан да әрі — «колхоз құрылысының жеңісіне» дейін жалғасты, өйткені ол ұжымдастырудың заңды бөлігі, оның үдемелі дамуын ынталандырушы, қоқыныш пен сақтықтың қорғанысы» ретінде қарастырылды. Таптық күрестің бақытсыз құрбандарын аузы-мұрнына дейін тола тиеген күзет эшелондары әрлі-берлі тынымсыз ағылып жатты. Бірі Қазақстаннан Кольск жарты аралының таулы жазықтығына, Қолы маңын кенді аймақтарына, [[Сібір]]дің сыңсыған ормандарына айдалып, діңкесі құрыған шаруаларды тасыса, енді біріндегілерді жолшыбай қазақтың тақыр далаларына тастап, әрі қарай ағылды. Солтүстіктің, Оралдың және Сібірдің аудандары сияқты Қазақстан аумағы да елдің басқа аудандарынан айдалған он мыңдаған шаруалар азапты күй кешетін кулактар мекені ретінде белгіленді. ОГПУ-дін бұйрығына (1930 жылғы 2 ақпан) сәйкес, бастапқыда республиканың адам тұрмайтын аудандарына 5 мың бала-шағалы отбасын айдау көзделді. Бірақ көп ұзамай өлкелік органдардың мұндай көлемдегі адамдарды орналастыруға дайын еместігі анықталды. ОГПУ 50 мыңнан астам отбасын Солтүстік өлке мен Оралға айдау жөнінде жоспар әзірледі. Онымен танысқан Сталин қарарға: «Қазақстан мен Сібір неге көшірілетін аудандар ретінде қарастырылмаған. Оларды да енгізу керек» деп жазды.<ref>Ивницкий Н.А. Коллективизация и раскулачивание, 123-124-6.</ref>. 1931 жылғы 20 ақпанда БК(б)П ОК-нің Саяси бюросы тәркіленгендерді көшіру туралы арнайы мәселе қарады. Осыған байланысты ОГПУ-ға жарты жылдың ішінде «кулактардың 200-300 бала-шағалы отбасын орналастыру үшін арнайы тағайындалған коменданттардың басқаруымен кенттер, ең алдымен Қазақстан аумағына – [[Қарағанды]] жерінде» дайындауға тапсырма берілді.<ref>КР ОММ, 247-к., 1-т., 439-іс, 15-п.</ref>. Мақсат түсінікті - Қарағандының көмір бассейнін арзан жұмыс қолымен қамтамасыз ету еді. 1931 жылғы 11 наурызда А. Андреев комиссиясының отырысында (Саяси бюроның көшіру мен орналастыру жөніндегі арнаулы жұмыс органы) бұрынғы Ақмола және Қарқаралы округтеріне 150 мың шаруашылықты көшіру туралы мәселе қойылды. Мұндай кең ауқымды акцияны өткізуге «техникалық мүмкіндік болмағандығынан» өлкеге алғашқы кезекте 56 мың отбасын көшіруге шешім қабылданды.<ref>Ивницкий Н.А. Коллективизация и раскулачивании, 168-6.</ref>. Егер 1931 жылғы 6 шілдеде Қазақстанға Орта [[Азия]]дан 80 отбасы (281 адам) көшірілген болса, енді 1932 жылғы 1 қыркүйекте мұнда 46 091 отбасы, немесе 180 015 арнайы қоныс аударғандар комендатураның есебінде тұрды.<ref>Ивницкий Н.А. Коллективизация и раскулачивании, 169-170-6.</ref>. Бұлар Төменгі және Орталық [[Еділ]]дің, Орталық Қаратопырақты және [[Мәскеу]] облыстарының, Закавказье мен Орта Азияның шаруалары еді. Тәркіленгендер өлкеге 1932 жылы да өте көп мөлшерде келді. JI. Кагановичтің Солтүстік Кавказға жазалау іс сапарынан кейін 1932-[[1933 жыл]]дағы астық дайындау барысында Солтүстік Кавказдың аудандарынан Қазақстанға 1992 шаруашылық (9442 адам) көшірілді.<ref name="Сонда">Сонда.</ref>. Сөйтіп астық дайындауда бүлік шығарып «қара тақтаға» ілінген тұтас станица жер аударылды. 1933 жылдың басында ОГПУ Саяси бюроға Қазақстанға 1 млн адам көшіру жөнінде ұсыныс жасады, олардың қатарына тек тәркіленгендерді ғана емес, төлқұжат тәртібін бұзғандарды, қалаға қашқан шаруаларды және т.б. қосу ойластырылды. Осы жазбаға Сталин былай деген ескерту жасады: «Басқаларына қоса, түрмелердегі адамдарды да қоса көшіру керек».<ref>Сонда, 169-170, 172-6.</ref>. Олардың бақытына, қаржылық және техникалық қиындықтарға орай бұл жоспар орындалмады. 1933 жылы республикаға 55 мыңнан астам адам көшірілді. Қазақстан термині «Сібір» сөзінің синониміне айналды. Арнайы қоныс аударылғандардың, яғни жер аударылған шаруалардың шоғырлануы бойынша Қазақстан ел өнірлері арасында үшінші орынды ([[Орал]] мен Сібірден кейін) иеленді. Көктемгі-жазғы науқан барысында мұнда 38 мың отбасы (182 мың адам) көшірілді. 1932 жылдың басында Солтүстік Қазақстанда 139 мың, ал 1933 жылдың басында 102 мыңнан астам арнайы қоныс аударылғандар тіркелді. Төрт жылдың ішінде (1930-1933) Қазақстанға барлығы 317 мыңға жуық адам жер аударылды.<ref>Земское В Н. Спецпоселенцы // Социологические исследования, 1990, №11, 4-6.</ref>. Тәркіденуден бас сауғалап Сібірмен шектесетін аудандардан Қазақстанға қашып келген 150-175 мың бала-шағалы отбасылар туралы да айтпауға болмайды. Кеңестік тарихнамада шаруаларды аяқ-қолын шынжырлап арнайы қоныстандыру орнына каторгаға айдау, екіжүзділікпен «еңбекпен қайта түзеу» деп танылды. Мәселен, «тарихты буржуазиялық бұрмалауға тойтарыс» берген көптеген еңбектердің бірінде ерекше шабытпен былай деп жазылды: «Кеңес мемлекеті қадам басқан сайын бұрынғы қанаушы-кулактарды социалистік қоғамның еңбекшілері қатарына қосып, оларды еңбекпен қайта тәрбиелеуде. Біздің ел өз тәжірибесімен өте ауыр әлеуметтік міндеттерді — экономиканы, сананы, психологияны, тұрмысты түбірімен қайта құрып, бұрынғы қанаушы-кулактарды социалистік құрылысқа қосуда үлгі көрсетті».<ref>Ивницкий Н.А. Коллективизация и раскулачивании, 196-6.</ref>. Тәркіленгендердің тұрмысы да тарихнамада тап осындай көлгірсіген мақамда көрсетілді. Айталық, «КСРО-да қанаушы тапты жою» атты белгілі монографиядан біз «бұрынғы кулактар мен олардың отбасыларына мәдени өмір сүруі қамтамасыз етілуі үшін қажетті барлық жағдайлардың жасалғанын» оқимыз.<ref>Сонда, 186-6.</ref>. Сол еңбекте былай деп жазылған: «Кеңес мемлекеті қоныс аударушыларды еңбекке орналастыру және қолайлы тұрмыстық жағдаймен қамтамасыз етуге байланысты ауқымды шығынды өз мойнына алды. Қоныс аударушыларға жұмсалған шығын олардан тәркіленген мүліктің құнынан айтарлықтай асып кетті».<ref>Архивы Кремля. Политбюро и крестьянство: высылка и спецпоселения. М., 2005, 386-6.</ref>. Бірден айта кетейік, соңғысына сену қиын, өйткені, біріншіден, КСРО Қаржы халық комиссариатының толық емес деректері бойынша, тек 1930 жылдың жазына (яғни жер аудару науқаны жұмыс істей бастаған алғашқы жарты жылдың ішінде ғана) кулактардан тәркіленген мүліктердін құны ел бойынша 180 млн соммен бағаланды, екіншіден, арнайы қоныс аударылғандардын тегін дерлік еңбегі (арнайы қоныс аударылғандар жалақысының 25%-ы ОГПУ қорына ұсталды) барлық шығынды бірнеше есе қайтарды, және ең соңында, үшіншіден, тіпті солай болғанның өзінде бұл бюджеттік проблема мемлекеттің таптық мұраттарының өресінде туындады. Сонымен бірге бұл жағдайда мынаны анықтаған жөн: арнайы қоныс аударылғандардың тіршілігі шынында да онша қайғылы болған жоқ па және жалпы алғанда ойдағыдай өтіп жатты ма? Қазақстанға қатысты осы мәселе бойынша дәлелді айғақтарды Д.Т. Чировтың зерттеуінен алуға болады, ол қарағандылық арнайы қоныс аударылғандардың тарихын ұзақ уақыт бойы табандылықпен зерттеді және маңдай терін төге еңбек етуі арқылы өте мол материал жинады, төменде біз сол материалдарды пайдаланып отырмыз. Ең алдымен Д.Т. Чиров жазып алған қарағандылық қоныс аударылушылардың естелігінен біраз үзінділер келтірелік. M.B. Копейкинаның естелігінен: «Мен 1925 жылы Тамбов облысынын Рассказовск ауданының Родник селосында дүниеге келдім... Родники деревнясында кедей өмір сүрдік. Менің әкем отбасында өзінің ағасымен бірге тұрды. Екеуі де қарулы, бойшаң болатын. Ал әкемнің ата-анасы мен ағалары [[1921 жыл]]ғы аштықтан қайтыс болыпты. Әкем ағам екеуі алдымен ұста дүкенін, кейін диірмен құрап алды. Сөйтіп аштық нәубетінен кейін еңселерін көтере бастады. Еңсесін көтере бастады дегеннің не екенін айтайын. Аштан өліп қалмау, жалаңаш жүрмеу үшін жанталастық. [[Жер]] жырттык, [[егін]] ектік, [[астық]] бастырдық... ==Ұжымдастырудың басталуы== 1930 жылы ұжымдастыру басталды... Менің әкем мен ағамды түрмеге жапты. Бес жасар мені және әлі үш жарым жасқа толып үлгермеген інімді арбаға отырғызып, Платоновка стансасына әкетті... Бізді станцияға әкелді, адам деген қара құрым. Әкемізді отбасымен жолығуға босатты, күзетші кетер емес, біз түрмеде отырғандай қорқумен болдық... Бәрімізді бұзау тиеген вагонға отырғызды, есікті сыртынан құлыптап жапты, қашуға мүмкіндік жоқ. Вагонның іші қайнап тұр, бәріміз — еркектер де, әйелдер де бір вагондамыз. Бір сөзбен айтқанда, бізді қылмыскер-түрмеге қамалған қылмыскерлер сияқты етіп алып жүрді. Ұзақ жүрдік, сосын қу далаға әкелді, қазір Компанейский кенті деп аталатын сол жерге заттарынмен түсіндер деп бұйырды. Бұл 1931 жылдың қыркүйегі еді, біз түскен дала сарғайып кеткен екен. Өзіміз жасаған палаткаларымызды тіге бастадық: тереңдігі жарты метрдей етіп шұңқыр қаздық, оны қадаулармен бекіттік және үстіне шөп-шалам немесе өзіміз әкелген одеялдарды жаптық. Ал кереуеттің орнына ағаш тырмаларды пайдаландық. Жақын манда су да болған жоқ, сондықтан адамдарға су әкелу үшін 20 шақырымдай дерлік жер жүруіне тура келді. Бізді немен тамақтандырды? Бірінші күндері ештеңе берген жоқ, ал кейін ұн әкеліп, әр адамға бір кружкадан үлестіре бастады. Вагонмен әкелінген адамдар көп, шалаштар мен жертолелер қаптап кетті. Адамдар аштық пен аурудан өле бастады. Іш ауруларымен, сүзекпен ауырды. Ол кезде мен сегіздемін, бірақ бәрі есімде, әлсіреген ересек адамдар, аш, аурулардың туысқандарын жерлеуге әлдері жетпеді. Өлгендерді өлік көмушілер арбаға тиеп апарып бір шұңқырға көмді. Сол кезде өте көп адам өлді, әсіресе жас балалар мен қарттар. Шым үйлерді қалай тұрғызғанымыз есімде. Бізді осындай үйлерге қыстың басында кіргізді. Және біз алғашқы қысқа, аштық пен суыққа шыдап шықтық... Ал жазда балаларға арналған аланқай ашылды, біз інім екеуміз түскі асты ішу үшін сонда баратынбыз, бізге бір үзімнен нан және бір тәрелкеден қызылша сорпасын беретін, аш болсақта ол сорпаны ішу мүмкін емес еді... Есімде, інім екеуміз осы аланқайға келе жатқанбыз, ол жылап, тамақ сұрады. Тамақ қайда? Інім болса жылай береді, сосын мен де жылаймын...». Қарағандылық арнайы қоныс аударылушылардың естелігіне назар аударайық. Прасковья Михайловна Горбунова: «1931 жылғы жазда бар болғаны бір жастағы қызым қайтыс болды, ол кезде бес-алты жастағы барлық бала дерлік іш аурудан шетінеді». Прасковья Михайловна Украинская: «Менің анам және он жасар інім қайтыс болды. Мен жеті жаста болатынмын. Бізді Осакаровкаға, төбесі жабылмаған барақтарға әрқайсысына70-80адамнан орналастырды. 1932 жылдың көктеміне әр барақтан 5-6 адамнан ғана тірі қалды». Василий Михайлович Судейкин: «1932 жылғы желтоқсанда бізді Кубаньнан Тоғызыншы кентке әкелгенде біздің отбасында алты адам болды. 1933 жылдың жазына дейін бір мен ғана аман қалдым». Петр Петрович Крылов, В.М. Судейкиннің жерлесі: «Тоғызыншы кентте 1933 жылы адамдар түгелдей отбасымен өліп жатты». Мария Ивановна Лисина: «Тоғызыншы кентке 1931 жылдың жазында 17 мың адам әкелінді, ал 1932 жылдың көктеміне содан әрі кеткенде жеті мындай адам ғана қалды. Менің көз алдымда Ломовицкийлер отбасының түгелге жуық өлгені есімде, 13 адам еді, үшеуі ғана тірі қалды. Тоғызыншыда тірі қалғандарды 1932 жылы Бесінші кентке орналастырды, онда да барақтар ашық-тесік, толық бітпеген болатын». Республиканың басқа өңірлері бойынша да біз байқаған деректер жер ауып келген бейбақтардың өмірлерінің қайғылы болғанын дәлелдейді. Оларды жиналуға бар болғаны тәулік емес, санаулы сағаттар ғана беріп, эшелонға қойша тоғытатын да, ала жөнелетін. Мұндай асығыстықта аса қажетті азын-аулақтан өзге не алып үлгересін? Ал сорлылардын өмір бойы жиған-тергендері белсенді-люмпендердің қолына көшетін. ОГПУ-дың нұсқаулығында көшірілетін әр отбасыға өзімен 30 пұт мүлік алуға рұқсат етілді. Әр вагонға 40 адамнан, бір эшелонға 1700-1800 адамнан тиелді. Әрбір тауарлы вагонда 1 пеш, 2 жактаулы терезе, 3 шелектен (2-еуі су қайнатуға, 1-еуі басқа қажеттілікке) болды. Вагонның есіктері жабық, тек эшелон қозғалған кезде 5-6 жұтым ауа кіруі үшін саңылау ғана ашылады. Стансаға жақындағанда вагон мықтап бекітіледі. Қашқан жағдайда күзетші ешқандай ескертусіз окқ атуға міндетті болды. Алайда эшелонмен жер аудару практикасында бұл нұсқау одан да қаталдандырылды. Эшелондар апталап, тіпті айлап жүрді. Жолшыбай беретін көрегі тұздалған балық, ол қаталатып шөлдетеді. Суды стансаларда ғана береді. Ауыру мен ыстықтан талай адам қайтыс болып жатады. Алайда мәйіттерді тек эшалон тоқтағанда ғана әкетеді.<ref>Гущин Н.Я., Жданов В.Н. Критика буржуазных концепций истории советской Деревни Сибири. Новосибирск, 1979, 175-6.</ref>. Бұзылған мәйіт иісі қолқаны атып, тынысты тарылтатын-ды. Бұрынғы саяси айыпкер П. Ивановская БОАК-тің төрағасы М. Калининге былай деп жазды: «[[Адам]]дардың зардап шегулерін, ары тапталып, мазақ болуларын, қудалануын және бордай тоздырған аштықты суреттеуге тіл жетпейді... Еш жерден, еш уақытта мен осыған ұқсас өзіне-өзі қол жұмсау дертін, 1930 жылдың күзінде шаруалардың бастан кешірген нәубетіндей азапты ешқашан естіген емеспін және ол қазір де жалғасуда. Аналары өздерінің балаларын дарға асып, солардың қасына өздері де асылып өлуде. Аналар балаларын тірідей жерге көміп, саусақтары қан-қан болған, есі ауысқан күйінде оларды психикалық ауруханаларға әкетуде... Әкелері ұйықтап жатқан балалары мен әйелін пышақтап өлтіріп, өздері поездың астына түсуде, өзендер мен құдықтарға құлап, тұншығып өлуде...».<ref>Трифонов И.Я. Ликвидация эксплуататорских классов в СССР. М., 1975, 382-6.</ref>. Белгіленген жерге келген арнайы қоныс аударушылар мұнда да ауыр азаптар тартты. Оларға көбіне табиғи-климаттық жағдайлары өте нашар: шөлейтті және жартылай шөлейтті, сондай-ақ өнеркәсіптік және теміржол құрылысын жүргізуге арналған жерлер бөлінді. Айталық, БК(б)П Казөлком жанындағы «үштіктің» хаттамасында (1930 жылғы 23 қаңтар) мынадай нұсқау берілді: «Көшірілетін кулак шаруашылықтары отбасыларымен бірге топ-тобымен шөлейтті аудандар телімдеріне орналастырылсын».<ref name="Сонда"/>. Мұндай жерлер ретінде, мысалы, [[Каспий]]дің жағалауындағы өте қолайсыз аумақтар (Жылойдан Өлі Қолтыққа дейін), Адай ауданы, [[Торғай]]дың оңтүстік бөлігі (Аққұм құмдары), [[Балқаш]]тың батыс жағалауы бөлінді. Жоғарыда келтірілген айғақтарды ОГПУ-дын деректері растайды, онда хабарланғандай, 1932 және 1933 жылдарда арнайы қоныс аударылғандар арасынан 55 441 адам қайтыс болған. 1933 жылы Солтүстік Қазақстанда «кулак түрмесінде» туғандардан гөрі өлгендердің саны 19 есе, ал Оңтүстік Қазақстанда 13 есе көп болды. Аштық пен суықтан жер аударылғандардың 24%-ы, яғни олардың әрбір төртіншісі қазаға ұшыраған. Бұған қосымша адамдарды іш сүзегі мен бөртпе сүзек баудай түсірді. Сонымен бірге А. Андрееваның комиссиясы жазған арнайы қоныс аударушылардың жағдайы туралы анықтамада қанағаттанарлық сезіммен: Қазақстанда қоныс аударылғандарға медициналық қызмет көрсету қанағаттанарлықтай — 8 амбулатория бар, онда 138 кереует қойылып, адамдар тұрақты емделеді деп баяндалды. Бұл 218 мың қоныс аударушы адамдарға арналған (1931 жылдың қыркүйегіне дейінгі дерек бойынша) дайындық болатын. Медицина қызметкерлері өлімнің санын тіркеуден бас көтере алмады (1931 жылдың 5 айында ғана Солтүстік Қазақстанда 12 мыңға <ref>Чиров Д. Откуда родом спецпоселенцы? Индустриальная Караганда, 1989, 29 сәуір.</ref>. жуык жер аударылғандар қайтыс болды). Тәркілеудің, өз халқына геноцид ұйымдастырудың ақиқаты, міне, осындай еді.<ref>Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы. ISBN 978-601-282-055-3, т. 4</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:КСРО саясаты]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] oe21j031d35k8fpxplucbnzdm48rd7a 0 205778 3639118 1822756 2026-08-04T15:35:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639118 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Гагер |шынайы атауы = Gager |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=54 |lat_min=18 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=41 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Мекленбург-Алдыңғы Померания |кестедегі аймақ = Мекленбург-Алдыңғы Померания |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рюген |кестедегі аудан = Рюген (аудан){{!}}Рюген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Петер Квилицш |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,69 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 3 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 409 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 038308 |пошта индексі = 18586 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RÜG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 13 0 61 010 |ортаққордағы санаты = Gager |сайты = http://www.amt-moenchgut.de |сайт тілі = de }} '''Гагер''' ({{lang-de|Gager}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Мекленбург-Алдыңғы Померания]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Рюген (аудан)|Рюген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 409 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 8,69 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''13 0 61 010''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Квилицш. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.amt-moenchgut.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220303050833/http://www.amt-moenchgut.de/ |date=2022-03-03 }} {{Мекленбург-Алдыңғы Померания аудандары}} {{Германия:Рюген ауданы:Қалалар}} {{Mecklenburg-geo-stub}} [[Санат:Мекленбург-Алдыңғы Померания елді мекендері]] 2bqdfu9l65fix90b9o7se515yygbbad 0 209909 3639236 3606144 2026-08-05T03:54:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639236 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Дикхольцен |шынайы атауы = Diekholzen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Diekholzen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=56 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдесхайм |кестедегі аудан = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Юрген Майер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 118 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6736 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05121 <br />(05064 für die Ortschaft Egenstedt) |пошта индексі = 31199 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HI |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 54 011 |ортаққордағы санаты = Diekholzen |сайты = http://www.diekholzen.de/ |сайт тілі = de }} '''Дикхольцен''' ({{lang-de|Diekholzen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6736 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 011''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Майер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.diekholzen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140212130306/http://diekholzen.de/ |date=2014-02-12 }} {{Төменгі Саксония аудандары}} {{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] efrhgstpb7lhw314oifgizo6i1itd0z 0 254677 3639282 3638372 2026-08-05T05:23:05Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Моңғол титулдары|Моңғол титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639282 wikitext text/x-wiki '''Даруға''' (көне моңғолша: ''daruγači'') — [[орта ғасырлар|ортағасырлық]] түркі және моңғол мемлекеттеріндегі ханның жеке иеліктері мен бағынышты аумақтарындағы әкімшілік өкілі, салық пен алым-салықтың жиналуын қадағалап, ханның тапсырмаларын орындаған жоғары лауазымды қызметкер.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Этимологиясы == «Даруға» термині көне моңғол тіліндегі ''daruγači'' сөзінен шыққан. Оның түбірі ''daru-'' «тұру», «үстем болу», «бағындыру», «мөр басу» деген мағыналарды білдіреді.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.wiktionary.org/wiki/daru%C4%A1a |title=daruγa |website=Wiktionary |access-date=2026-08-02}}</ref> == Қысқаша мәлімет == Даруға қызметі [[Моңғол империясы]]нда, [[Алтын Орда|Жошы ұлысында]] және кейіннен олардың негізінде құрылған мемлекеттерде болған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Mongol |title=Mongol Empire |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруға хан атынан белгілі бір аумақты басқарып, салық пен алымның жиналуын, халық санағын жүргізуді және тұрғындардың ханға адалдық антын қабылдауын қадағалады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/golden-horde |title=GOLDEN HORDE |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Оның қарамағында алым жинаушылар, хатшылар және басқа да атқарушы қызметкерлер болды.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Golden-Horde |title=Golden Horde |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> «Даруға» атауы Алтын Орда хандарының жарлықтарында бірнеше рет кездеседі. Өзбек ханның жарлығында «даңқты даруғалар», Төлек (Атюляк) ханның жарлығында «болыстық даруғалар», ал Тайдуланың митрополит Феогностқа берген жарлығында болыстық, қалалық және ауылдық даруғалар аталады.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалар [[Бұхара хандығы]] мен [[Хиуа хандығы]]нда да үлкен ықпалға ие болып, кейде әскер басқару ісіне де қатысты.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara-khanate |title=Bukhara Khanate |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Кейінірек бұл қызметті [[Мәскеу кінәздігі]]нің билеушілері де қолданды. Мысалы, [[IV Иван]] [[Сібір хандығы]]на алым жинау үшін даруға жібергені жөнінде деректер сақталған.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ivan-the-Terrible |title=Ivan IV |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-08-02}}</ref> Жазба деректерде даруғалар басқарған аумақтар: * '''болыстық даруға''' — тұтас өңірді немесе кінәздікті басқарды; * '''қалалық даруға''' — жеке қаланы басқарды; * '''ауылдық даруға''' — ауылдар мен оған қарасты қоныстарды басқарды.<ref>{{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/daruga |title=DARUGA |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2026-08-02}}</ref> == Әкімшілік-аумақтық бірлік == Кейбір зерттеушілердің пікірінше, XIV ғасырдан бастап «даруға» атауы тек лауазымды ғана емес, салық жиналатын әкімшілік-аумақтық бірлікті де білдіре бастаған.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> [[Қазан хандығы]]нда XIII ғасырдан бастап бес негізгі даруға болды: Алат, Ар, Галич, Зүрей және Ноғай даруғалары.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> 1552 жылы Қазан хандығы құлағаннан кейін Мәскеу билігі бұл әкімшілік жүйені сақтап қалып, Қазан және Уфа уездерінде даруғалар ұзақ уақыт бойы қолданылды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> Даруғалардың шекаралары нақты бекітілмеген және жерді қайта сипаттау кезінде өзгеріп отырған. XVIII ғасырдың басында губерниялық басқару жүйесі енгізілгеннен кейін де даруғаларға бөліну іс жүргізу тәжірибесінде XIX ғасырдың басына дейін сақталды.<ref>{{cite web |url=https://tatarica.org/en/razdely/istoriya/srednie-veka/daruga |title=Даруга |website=Tatar Encyclopedia (Tatarica) |access-date=2026-08-02}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Лауазымдар]] [[Санат:Моңғол титулдары]] 0710hf6ffllr44pi96cbmlvx04j61f9 4 491233 3639420 3639051 2026-08-05T09:00:53Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3639420 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35534]||623||26||18||263||28||3||34389||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2901]||274||7||6||378||8||15||2199||0||4||10||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1185]||37||0||0||12||17||0||1108||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 489]||15||0||7||44||6||1||399||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 76]||0||0||0||5||0||0||64||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] mxe1yzrl7g5m1m2lkbedxbq8tgexggp 4 492279 3639086 3638776 2026-08-04T12:01:24Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3639086 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2658}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2233}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1318}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 5 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:256}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 8 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:175}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 9 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 10 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:141}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 11 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 12 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 13 || [[User:KoishibaevaA|KoishibaevaA]] || [[Special:Contributions/KoishibaevaA|{{formatnum:116}}]] || {{Permissions|KoishibaevaA}} |- | 14 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 16 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:73}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 17 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 18 || [[User:Айжан Утепбаева|Айжан Утепбаева]] || [[Special:Contributions/Айжан Утепбаева|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Айжан Утепбаева}} |- | 19 || [[User:Алмас Нурмаш|Алмас Нурмаш]] || [[Special:Contributions/Алмас Нурмаш|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алмас Нурмаш}} |- | 20 || [[User:Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова]] || [[Special:Contributions/Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}} |- | 21 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 22 || [[User:Lucky2704|Lucky2704]] || [[Special:Contributions/Lucky2704|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Lucky2704}} |- | 23 || [[User:Нұржанар Хатимуллақызы|Нұржанар Хатимуллақызы]] || [[Special:Contributions/Нұржанар Хатимуллақызы|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Нұржанар Хатимуллақызы}} |- | 24 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 25 || [[User:Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}} |- | 26 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 27 || [[User:Орын Толғанай|Орын Толғанай]] || [[Special:Contributions/Орын Толғанай|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Орын Толғанай}} |- | 28 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 29 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 30 || [[User:Бақтыгүл|Бақтыгүл]] || [[Special:Contributions/Бақтыгүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Бақтыгүл}} |- | 31 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 32 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 33 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 34 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 35 || [[User:Aiman Tauman|Aiman Tauman]] || [[Special:Contributions/Aiman Tauman|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Aiman Tauman}} |- | 36 || [[User:Ербол Асан|Ербол Асан]] || [[Special:Contributions/Ербол Асан|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ербол Асан}} |- | 37 || [[User:Омарбек Мөлдір|Омарбек Мөлдір]] || [[Special:Contributions/Омарбек Мөлдір|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Омарбек Мөлдір}} |- | 38 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 39 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 40 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Madi Dos}} |- | 41 || [[User:Karagandanese|Karagandanese]] || [[Special:Contributions/Karagandanese|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Karagandanese}} |- | 42 || [[User:WellDone7|WellDone7]] || [[Special:Contributions/WellDone7|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|WellDone7}} |- | 43 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 44 || [[User:Садықова Ақгүл|Садықова Ақгүл]] || [[Special:Contributions/Садықова Ақгүл|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Садықова Ақгүл}} |- | 45 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} {{/end}} ep5wh7r04dhqzmowojcrguauxtmjll3 0 503049 3639257 3635253 2026-08-05T04:37:14Z Nurken 111493 3639257 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Ұлыбритания премьер-министрі |шынайы атауы = {{lang|en|Prime Minister of the United Kingdom}} |ел = Ұлыбритания |эмблема = Royal Coat of Arms of the United Kingdom (HM Government).svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = [[Энди Бёрнем]] |тағайындалған = 20 шілде 2026 |портреті = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped 3x4 large).jpg |портреттің ені = 200px |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Даунинг-стрит, 10 |ұсынылады = |тағайындалды = [[Британдық монархия|Британдық монарх]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = £142 000 |пайда болды = 4 сәуір 1721 |таратылды = |біріншісі = [[Роберт Уолпол]] |соңғысы = |сайты = {{URL|number10.gov.uk}} }} {{мағына|Ұлыбритания премьер-министрлерінің тізімі}} [[Ұлыбритания|Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия біріккен патшалығының]] премьер-министрі [[Ұлыбритания үкімет]]і басшысы болып табылады және атқару қызметінің көбісін орындайды — жоғарғы мемлекеттік лауазымды тұлғалардың комитеті. [[Үкімет басшысы]] ретінде, Ұлыбритания Премьер-Министрі, [[Британ монархиясы|Әміршісі]] атынан атқарушы функцияларын көптеген орындайды, ол [[Елбасы|мемлекет басшысы]] және атқарушы биліктің жоғарғы атқарушы мүшесі болып табылады, ол Кеңестің [[Ұлыбританияның жасырын кеңес|монархы ретінде]]. Дәстүр бойынша, және Премьер-министр, және Министрлер Кабинеті [[Ұлыбритания парламенті]]нің қазіргі мүшелерінен тұрады және оған өздерінің іс-әрекетіне жауапты болады. Аты-жөні лауазымы көрсетеді, Премьер - монархтың басты кеңесшісі. Тарихи, бірінші министр кез келген жоғары мемлекеттік лауазымдарға ие бола алады, [[Лорд Канцлері]]нің лауазымы сияқты, [[Кентербери архиепископы]], [[Лорд басқарушы]], [[Қазынашының канцлері]], Лорд сақтайтың мөрі немесе Мемлекеттік хатшы. XVIII ғасырда үкімет пайда болған кезде, Министрлер Кабинетінен тұратын, оның басшысы деп аталатын болды «Премьер-министрі» (кейде «Премьер» немесе «Бірінші министр»); Бүгінгі күні премьер-министр үнемі министрлік орындарының бірін алады (Сэр Роберт Уолпол Әдетте Қазынашылық бірінші лорд, Қазынашылық канцлері және [[Лорд қазынашысы]] қазынашылық міндеттемелерді парламенттік хатшысы бірге орындау). әдетте сөздің қазіргі заманғы мағынада бірінші Премьер-министрі ретінде қарастырылады. Премьер-Министрді Монарх тағайындайды, ол, конституциялық дәстүр бойынша адамды таңдау болып табылады, [[Қауым палатасы]]ның ең үлкен қолдауы бар (әдетте көпшіліктің қатысуымен көшбасшы). Бұл жағдайда, Егер Премьер-Министр Қауым палатасының сенімін жоғалтса (Міндеттеме туралы қаулы қабылданғанымен) ол отставкаға кетуге, не моральдық міндетті (бұл жағдайда, Әміршісі сеніміне ие басқа премьер-министрді табуға тырысады), немесе монархтан жаңа [[сайлау]]ды тағайындауды сұраңыз. Кейбір мағынада премьер-министрліктің бұрынғысынша бұрынғысынша қалады [[Де-факто]]. Премьер-Министр, негізінен, әдет-ғұрыптар, бірақ заңмен емес, Одан шықты, бұл лауазымға ие адам тағайындалуы мүмкін (Әмірші арқылы) олардың министрлер кабинетіндегі әріптестері мен корольдік прерогативтерді пайдаланады, бұл Премьер-Министрінің екі орындалуы мүмкін, және премьер-министрдің кеңесі бойынша Монархты қабылдады. Кейбір комментаторы көрсетеді, іс жүзінде премьер-министр Палатаға өте жауапты емес. == Тарихы == [[Сурет:Jean-Baptiste van Loo - Robert Walpole.jpg|нобай|солға|upright=0.8|Сэр [[Роберт Уолпол]] Потреті]] Тарихи жағынан, [[Британ монархиясы|Әмірші]] билігіне қатысты билік егемендікке жатады, Парламенттің және Партия Кеңесінің кеңестерінен жасырын алды. Министрлер кабинеті жасырын кеңестен бастап дамыды, Монарх бірнеше құпия кеңесшілермен кеңесуді бастаған кезде, бірақ барлық кеңес бірден емес. Алайда, бұл органдар заманауи министрлер кабинетіне ұқсас емес еді, олар бір адам басқарған емес, сондай-ақ, олар көбінесе келіспеушілікте әрекет етіп, парламенттік бақылаусыз монархтың еркі бойынша толығымен тағайындалды және таратылды. Британ премьер-министрлерінің тарихы заңнамалық актілерден тұрмайды, ал, керісінше, тарихшылар жорамалдар, өйткені. Терминнің шығу тегі Премьер-министр және мәселе, ол бірінші премьер-министр деп аталуы мүмкін, түсініксіз және академиялық және саяси пікірталастардың нысанасы. Сөздердің алғашқы есімі «Премьер-министрі» Ресми үкіметтік құжаттарда ол Бенджамин Дизраэли күндері болды. Содан бері атау құжаттарда, хаттарда және ауызша сөйлеуде қолданылған. 1905 жылы, Премьер-министрі лауазымына корольдік куәлікте тағайындалды, ең жоғары лауазымды тұлғалардың алдындағы тәртіпті көрсете отырып. Қызметкерлер тізімінде премьер-министр Йорк архиепископынан кейін бірден орналасты. Осы уақытқа дейін, Шамасы, атаудың заңды танылуы болды, Кейінірек 1917 жылғы заңда [[Ағылшын шашкасы|Чекерс]] мен 1937 жылғы корольдік министрлер туралы заң туралы айтылған. Көптеген дәлелдер бар, бұл лауазым «Премьер-министр» Парламент актісімен анық анықталмаған, ертен ойлап тапқан. 1741 жылы [[Жалпы Палатасы]] жарияланды, «Біздің мемлекеттік құрылымымызға сәйкес, бұл жалғыз немесе тіпті бірінші министр ресми, мемлекеттік жүйемен үйлеспейтін және кез келген үкіметтің еркіндігі үшін қауіпті». Дегенмен, бұл белгілі бір кезеңдегі партиялық бағалаулар болды. Басқа жақтан, 1803 жылы Лорд Мелвилл [[Кіші Уильям Питт]] әңгімесінде, 1803 жылы соңғы мәлімдеді, бұл «адам, әдетте бірінші министр деп аталады», үкіметтің қалыпты жұмысы үшін өте қажет болды және өз пікірін білдірді, мұндай тұлға министр болуы керек, қаржы мәселелеріне жауапты. 1806 жылы [[Жалпы Палатасы]] мәлімдеді, «мемлекеттік құрылым премьер-министрдің идеяларын қабылдамайды». Шығарылым Битсон ''Political Index of 1786'' бүгінгі күнге дейін [[Генри VIII|Генри VIII]] таққа кіргеннен кейін премьер-министрлер мен [[фаворит]] тізімін береді. 1714 жылдан бастап Битсон (Beatson) тек біреуін көрсетеді 'жалғыз министр'/'Sole Minister', [[Роберт Вальпол]] болды. Келесі кезеңде ол екі, үш немесе тіпті төрт адам тең министрлер ретінде, Корольді тыңдаған кеңеске, және сол арқылы елдің әкімшілігін басқарады. Бірінші акт [[Ұлыбритания парламенті]], жылжымайтын мүлік премьер-министрдің лауазымы, [[Чекерс]] актісі болды, ол 1917 жылғы 20 желтоқсанда Корольмен мақұлданды. Ол дүңгіршектердің үйін анықтады, Сэр Артур мен Леди Лидің ханына ұсынылған, болашақ премьер-министрлерге арналған үй ретінде қызмет ету үшін. Соңында, Корольдік министрлер туралы заң (корольдік министрлер), ол 1937 жылдың 1 шілдесінде Король мақұлдаған, премьер-министрдің лауазымына ресми түрде мойынсұнып, «Бірінші қазынашының және Премьер-Министрдің» алғашқы төленетін төлемін анықтады - екі лауазым, әдетте премьер-министрді айналдырды. Бұл акт арасындағы айырмашылықты жасады «Ережелер» («position») Премьер-Министр және «қызмет» («office») Қазынаның бірінші иесі, жағдайдың бірегей сипатын және [[Ұлыбритания үкіметінің кабинеті]] өмірін тануды) атап өтті. Дегенмен, премьер-министрдің есігінде белгі бар «Қазынашының алғашқы иесі». Премьер-Министрдің ұстанымын формальды танудың жеткіліксіздігі Ұлыбританияның тарихында премьер-министрлерді анықтауда проблемалар туғызады. Британ премьер-министрлерінің тізімі компилятор таңдалған критерийлерге байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, Министрліктерді қалыптастырудың сәтсіз әрекеттері, осындай, 1746 жылы Лорд Гренвиллдің әрекеті ретінде, жиі елемейді. Әдетте бірінші премьер-министр болып саналады [[сэр Роберт Уолпол]], ол кабинетті 1721 жылы басқарған. Оның күші өсті, өйткені [[Георг I (Ұлыбритания королі)|Георг I]] ағылшын саясатына белсенді қатыспаған, өз отбасымен айналысады [[Ганновер]]мен. Уапполь премьер-министр болып саналады, ол үкіметке әсер етіп, сонымен қатар, Ол министрлерді бірлесіп жұмыс істеуге мәжбүр етті, және өздерінің күш-жігерін арттыру үшін бір-біріне қызығушылық танытпайды. Уапполдың ұстанымы Қазыналықтың бірінші иесі үкімет басшылығымен байланысып, әрдайым премьер-министрлердің қолында болды. Уапполды бірінші премьер деп санаса да, билік басында «премьер-министр» сөзі оның саяси оппоненттері тарапынан айыптау және соттау ретінде қолданылған. Оның билігі мен билігі корольдің пайдасына негізделген, Қауым палатасының қолдауымен емес. Одан кейінгі лауазым иелері ол сияқты ықпалды емес еді, Корольдің күші басым болды. Дегенмен, корольдің билігі бірте-бірте азайып, премьер-министр өсті. Өмірінің соңғы жылдары [[Георг II (Ұлыбритания королі)|Георг II]] саясатты негізінен министрлер анықтады, мысалы [[Уильям Элдер Питт|Уильям Питт аға]]. Үкімет кезеңі [[Георг III (Ұлыбритания королі)|Георг III]], ол Георг II қайтыс болғаннан кейін 1760 жылы басталған, әсіресе премьер-министрдің қызметін дамытуда айтарлықтай. Корольдің кезінде король кейде парламенттің қысымымен министрлерді тағайындауға тура келді, ол жеке өзі ұнаған жоқ. Дегенмен, ол [[Ұлыбритания министрлер кабинеті|Кабинеті]]н құрамы бойынша бақылауды толық жоғалтпады, Кейбір жағдайларда король саясаткерлерді тағайындауға кедергі келтірді, министрлері тағайындауға Парламент, ол оны жек көрді (мысалы, Чарльза Джеймса Фокса (Charles James Fox)). Дегенмен, Монархтың ықпалы бірте-бірте азайып келеді. Бұл үрдіс [[IV Вильгельм (Ұлыбритания патшасы)|Вильгелям IV]] тұсында айтарлықтай болды, премьер-министрді Парламенттің еркі бойынша тағайындаған соңғы король. Вильгельм 1834 жылы өз еркімен бас тартуға тырысты, ол вигов Уильям Тоқтысы жұмыстан босатылған және Роберт қабығы назар тори оны ауыстырды кезде. Пил, Бірақта, Ол Коммунистер үйінің қолдауын ала алмады, онда Виги басым болды, және бірнеше айдан кейін ол отставкаға кетті. Вильгелям IV уақытынан бері монархлар парламенттің еркіне қарсы премьер-министрді тағайындауға тырыспаған (бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басында [[Уинстон Черчилль]] премьер-министр болып тағайындалды, оның партиясы сол уақытта азшылықта парламентте болған). Монархтың министрлік тапсырмаларға ықпалын төмендетуімен Қауымдастықтың рөлі өсті. XX ғасырдың басында пікір түбегейлі басталды, Премьер-Министр Қауым палатасына есеп беріп, Лордтар Палатасының алдында емес, сондықтан теңшелетін, туындаған премьер-министр өзі Палатаға мүше болуға тиіс. Соңғы премьер-министр толықтай Лордтар палатасынан Роберт Артур Талбот Гаскойне-Сесил, Лордтар палатасының алдында әдеті, Солсберидің үшінші маркизі, лауазымын атқарған. 1895-1902 жж. 1962 жылы, Премьер-Министр, Лордтар Александр Дуглас-Хьюм палатасының мүшесі болып тағайындалды, бірақ, премьер болып, ол Хьюмнің 14-ші ертегінің [[Пэрксом атағы]]нан бас тартты ({{lang-el|14th Earl of Home, ол 1951 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін киінген}}), және ол депутат ретінде қауымдар палатасына қайта сайланды (Парламент тарихында ғана осындай іс-шара). == Қызметі == Соңғы жылдары бұл премьер-министрлердің өз жұмысын жүзеге асыруға кедергі келтірмегеніне қарамастан, премьер-министрдің ресми мәртебесі біршама емес. Ол іс жүзінде Министрлер [[Ұлыбритания министрлер кабинеті|Кабинетінің]] басқа мүшелеріне қатысты заңнамалық түрде анықталған билікке ие емес, елді реттейтін барлық жұмыс теориялық министрлерінің арқылы жүзеге асырылады, оның өкілеттігі [[Ұлыбритания Парламенті|Парламенттің]] актілері бойынша анық анықталған. Премьер-Министр бір мезгілде Қазынашының Бірінші Лагерінің министрлік қызметтерін атқарады, яғни [[лорд-қазынашы]]ның міндеттерін орындау жөніндегі комитетінің басшысы, және [[Азаматтық қызмет министрі]] {{iw5|Азаматтық қызмет министрі|азаматтық қызмет министр||Minister_for_the_Civil_Service}}. еңбек өтілін мақсатында, Корольдік билікпен анықталған, Премьер-министр, Корольдік отбасының мүшелерін жоққа шығаратын болсақ, Бұл жай ғана Кентерберий архиепископы төмен болып табылады, [[Йорк Архиепископы]] және [[Лорд Канцлері]]. [[Шотландия]]ның аймақтық үкіметтерінде, [[Уэльс]], және [[Солтүстік Ирландия]] Премьер-Министрге сәйкес лауазымы бірінші министр деп аталады. (Қараңыз. [[Шотландияның бірінші министрі]], [[Уэльстің бірінші министрі]] және Солтүстік Ирландияның бірінші министрі) == Бірінші арасында тең == === Үкімет кабинетінің пайда болуы === {{See also|Вестминстер жүйесі|Ұлыбритания министрлер кабинеті}} [[Сурет:The House of Commons 1793-94 by Karl Anton Hickel.jpg|нобай|солға|''Уильям Питт кенже қауымына үндеу тастады.'' Питттің 19 жастағы премьер-министрі Лорд Ливерпулдың 15 жасында, Тори партиясын конституция туралы конвенция ретінде офисті қабылдауға алып келді.]] Премьердың заңды түрде мойындамауға қарамастан, 1780 жылдарда оған қарсы амбулелиялылық пайда болды. таққа отырған алғашқы 20 жыл ішінде. Георг III (1760–1820) Өзі болуға тырысты "Премьер-Министр" саясатты Министрлер кабинетінің сыртынан бақылау арқылы, министрлерді тағайындау және қызметтен босату, жеке министрлерімен жеке кездесу, және оларға нұсқаулар беріңіз. Бұл тәжірибелер Кабинеттің отырыстарында шатасуы мен келіспеушілігін туғызды; Король Джорджтың жеке басқарудағы эксперименті әдетте сәтсіздікке ұшырады. 1782 жылдың наурыз айында [[Фредерик Норт|Лорд]] Солтүстік министрлігінің (1770-1782 жж.) [[Тәуелсіздік соғысы АҚШ|Американдық революциялық соғыста]] Ұлыбританияның жеңіліске ұшырауына байланысты [[Вотум|парламент тарапынан сенімсіздік]] және кейіннен сенімсіздік салдарынан, [[Чарльз Уотсон-Уэнтуорт 2-ші маркиз Рокингем|Рокингхемдің]] Маркстегі премьер-министрдің Министрлер кабинетінің бақылауы қайта бекітілді. Рокингхем премьер-министрді "ерлер де, ерлер де өзгеруі керек» деген түсінікті түсінді; және жаңа министрлік корольдік келісімін талап, ол үшін бұл шаралар, олар шаралар болды, ал оппозицияда, қорғаушы еді." Ол және оның кабинеті өз саясаттарында біріктіріліп, бір-біріне қарама-қарсы тұрып, бір-біріне түседі; Олар сондай-ақ келісесіз емес, Кабинетінің ешкімді қабылдаудан бас тартты. Король Георг [[Абдикация|бас тартты]] деп қорқытты, бірақ ақыр соңында қажеттіліксіз келісті: ол үкіметке ие болуы керек еді. Осы уақыттан бастап, Премьер-Министрдің ұстанымын қабылдаудың кеңеюі болды және атағы көбінесе қолданылды, бейресми жағдайда ғана. Вигов бар бастапқыда байланысты, Торы оны қабылдауға кірісті. Лорд Солтүстік, Мысалға, ол кеңсе деп айтқан "Конституцияға белгісіз", деді ол кезде 1783 жылы өзін қайта қалпына, "Бұл елде кейбір бір адам немесе Кабинетінің сияқты ерлер кейбір дене бүкіл реттейді және әр шара тікелей тиіс." 1803 жылы, [[Уильям Питт (Кіші)]]. Сондай-ақ, тори, Досыңызға ұсынды деп "бұл адам әдетте бірінші министрді шақырды" үкіметтің жұмыс істеуі үшін абсолютті қажеттілігі болды, және ол осы адамның қаржыны басқаратын министр болуы керек деген сенімін білдірді. Торидің көтерме саудасы 1784 жылғы сайлауда Питт премьер-министр ретінде бекітілген кезде басталды. Келесі 17 жыл ішінде 1801 жылға дейін (1804 жылдан 1806 жылға дейін) Питт, және Тори, сол мағынада, бұл Уаппол министр болды, Вигов, бұрын болды. Оларды 1810 жылдан кейін нығайтты. Сол жылы, Георг III, психикалық тұрақсыздықтан мезгіл зардап шеккен кім (Қазір [[порфирия]] ретінде белгілі бір қан ауруын байланысты), тұрақты невменяемым және өз міндеттерін орындау үшін алмайтын өз өмірінің қалған 10 жыл жұмсады. [[Ханзада Регент]]аның құруының толық өкілеттіктерін пайдалана отырып, кедергі болатын. 1820 жылы Регент [[Георг IV]] болды, бірақ 10 жылдық билігі кезінде жансыз және мазасыз болды. Демек, 20 жыл бойы тақта іс жүзінде бос болмады және Тори премьер-министрлерінің басшылығымен Тори Шабинеті толығымен толтырды, іс жүзінде өздері басқаратын. Тори шамамен 50 жыл бойы билік болды, 1806-1807 жылдардағы министрлік қызметін қоспағанда. [[Роберт Банкс Дженкинсон Ливерпул|Лорд Ливерпул]] 15 жылдан бері премьер-министр болған; Ол және Питт 34 жыл бойы қызмет атқарды. олардың ұзақ сәйкес, дәйекті көшбасшылық, Үкімет кабинеті Конституцияның конвенциясына айналды. Дұрыс емес мәселелер шешілуіне қарамастан, ол 1830 жылы болды, өйткені үкімет кабинеті жүйе мәні бүгін бірдей. Осы үкімет формасы бойынша, [[Вестминстер жүйесі]] деп аталатын, Егемен мемлекет - [[Елбасы|Мемлекет басшысы]] және Мәртебелі Үкіметтің титулдық басшысы. Ол өзінің премьер-министрі ретінде Қауым палатасында жұмысшы көпшілікті басқаруға қабілетті адам, және үкімет қалыптастыру оны шақырады. [[Үкімет басшысы]] ретінде, Премьер-министр өз кабинетін таңдап, парламент мүшелерінің ішінен өздерінің мүшелерін таңдап алған немесе оның әдеттегі саясатымен келіседі. Кабинет үкімет жасайды кез келген үшін ұжымдық жауапты болып табылады. Егеменді саясаты туралы жеке мүшелерімен қамтамасыз етпесе, Кабинет отырыстарына қатысуға емес. Нақты басқаруға қатысты, монархтың тек үш конституциялық құқығы бар: хабардар болуы керек, кеңес беру және ескерту. Практикада бұл Үкіметтің мемлекеттік құжаттарды қарап, премьер-министрмен үнемі кездесіп отыратындығын, әдетте апта сайын, ол оны немесе оның Оның Үкіметінің ұсынылған шешімдері мен әрекеттеріне қатысты кеңес және ескертуге мүмкін болған кезде.<ref>[[#Marriott|Marriott]], pp 78–83. Marriott enumerates five characteristics of modern Cabinet Government: 1. exclusion of the Sovereign, 2. close correspondence of party affiliation between the Cabinet and the majority in Parliament, 3. homogeneity of the Cabinet, 4. collective responsibility, and 5. ascendency of the Prime Minister.</ref> == Адал Оппозиция == Қазіргі заманғы британдық жүйе көпшілік партия құрған үкімет ғана емес қамтиды (немесе тараптардың коалициясы) Қауымдар палатасының, сонымен қатар басқарушы партияның мүшесі болып табылмайтын адамдарға қалыптастырған ұйымдасқан және ашық оппозициялық. Ұлы Мәртебелі ең адал Оппозиция деп аталатын, олар спикердің сол жағына орындықтар алады. Фронтқа отырғызылған, тікелей Қазынашылық қабырғасынан министрлерінің арқылы, оппозициялық нысаны А басшылары, "Көлеңкелі үкімет", бір жалдамалы толық "Көлеңкелі премьер-министр", Оппозиция көшбасшысы, егер үкімет келесі сайлауды жоғалтса немесе жоғалтса, офисті қабылдауға дайын. [[Сурет:House of Commons Microcosm.jpg|нобай|солға|''19 ғасырдың басындағы қауымдар палатасы.'' Әділдік оппозиция спикердің сол жағына орындықтар алады. Алдыңғы жағында отырды, оппозициялық нысаны А басшылары "Көлеңкелі үкімет", бір жалдамалы толық "Көлеңкелі премьер-министр" егер үкімет келесі сайлауды жоғалтса немесе жоғалтса, офисті қабылдауға дайын.]] Қарама-қарсы Король үкіметі жұрдай болып саналған, тіпті қулықсыз, XVII ғасырдың соңында. XVIII ғасырда бұл идея құлдырап, ақырында екі партиялық жүйе дамығандықтан жоғалып кетті. білдіру соны "Ұлы Мәртебелінің Оппозиция" [[Джон Хобхаус, 1-ші Барон Бротон]]. 1826 жылы, Бротон, а вигов, Коммонада ол Биллдің есебіне қарсы екенін жариялады. Әзіліс ретінде, ол айтты, "Бұл ұсынысы қарсылықтарын көтеруге Ұлы Мәртебелінің министрлерінің өте қиын деп еді. Өз тарапымнан, Менің ойымша, бұл осы курсты қабылдауға мәжбүр үшін Аса Мәртебелі оппозициялық қатты әлдеқайда деп ойлаймын." Содан бері қолданылған және қолданылған фраза. Кейде ретінде көрсетіледі "Адал Оппозиция", ол екі партиялық жүйенің заңды болуын мойындайды, және конституциялық маңызды тұжырымдаманы сипаттайды: үкіметке қарсылық білдірмеу - бұл шіркеу емес; ақылға қонымды ерлер адал өз саясатын қарсы және әлі күнге дейін егеменді және ұлт адал болуы мүмкін. Бейресми түрде ғасырдан астам уақыттан бері Конституция туралы конвенция ретінде танылған, оппозиция көшбасшысының позициясы 1937 жылы Корольдік актілер министрлерінің заңмен мойындалуы болды. == Ұлы реформаторлық акт және Премьер == Британ премьер-министрлері ешқашан тікелей қоғаммен сайланған емес. Премьер-министр партиялық көшбасшы болмауы керек; [[Дэвид Ллойд Джордж]] Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде премьер-министр ретінде қызмет еткен кезде партиялық көшбасшы емес, және 1931 жылдан 1935 жылға дейін Рамсай МакДональд болды<ref name="blake1993">{{cite book | title=Churchill | publisher=Clarendon Press | author=Blake, Robert | year=1993 | location=Oxford | pages=262–263 | chapter = How Churchill Became Prime Minister |editor1=Blake, Robert B. |editor2=Louis, William Roger | isbn=0-19-820626-7}}</ref>. Премьер-министрлер Коммерситет немесе Лордтың мүшелері болғандықтан, және жалпыға бірдей сайлауда оппозицияға қарағанда көпшілікті мұраға қалдырды немесе көп орын алды. [[Сурет:Charles Grey - 2nd Earl Grey - atop the Grey Momument - Newcastle upon Tyne - England - 140804.jpg|нобай|солға|[[Чарльз Грэй, 2-ші ерте сұр|Лорд Грэй]], жиі бірінші қазіргі премьер-министр деп аталады]] [[Сурет:Inscription Grey Monument.jpg|нобай|солға|Жазу [[Грей ескерткіші]], Ньюкасл - Тайн, Англия (ұлғайту үшін суретті басыңыз,)]] [[Сурет:PunchDizzyReformBill.png|нобай|солға|upright=0.8|''Дизраэли мен Гладстонның жарысы реформа туралы заң жобасын қабылдауға арналған, Соққы, 1867'' Дизраэли мен Гладстон арасындағы бәсекелестік премьер-министрдің ұстанымын нақты тұлғалармен анықтауға көмектесті. (Дизраэльи Гладстондағы өз иығына қарап отыр.)]] 1722 жылдан бастап, Көптеген премьер-министрлер Коммоның мүшелері болды; 1902 жылдан бастап,<ref group=note>Қоспағанда [[Алекс Дуглас-Хьюм|Лорд Хьюм]], ол премьер-министр болғаннан кейін көп ұзамай сайлауда тұруға өз әріптестерінен бас тартты</ref> Басқа мүшелер сияқты, олар бастапқыда тек сайлау округі болып табылады. Бұрынғы министр, [[Тони Блэр]], Мысалға, ұсынылған [[Sedgefield (Ұлыбритания парламенті сайлау округі)|Sedgefield]] 1983 жылдан 2007 жылға дейін Дюрем графтығында. Ол премьер-министр болды, себебі 1994 жылы ол партияның лидері болып сайланды, содан кейін партияны жеңіске жеткізді [[Біріккен Корольдіктің жалпы сайлауы, 1997|1997 жалпы сайлау]], Консерваторлар үшін 165-ке қарағанда 418 орынды иеленіп, Қауіпсіздік Палатасында көпшілікке ие болды. Егемен де, [[Лордтар үйі]] 1997 жылы Коммоның кімге сайланғанына немесе Блэрдің премьер-министр бола алатынын немесе шешілмейтінін шешуге қандай да бір маңызды әсер етті. Олардың сайлау процесіне қатысуы мен премьер-министрді іріктеуі Конституцияның 200 жылға жуық конвенциясы болды. XIX ғасырға дейін, алайда, олар елеулі ықпал, олардың басым көпшілігінің азаматтардың санатына жатқызылмағанын және Коммонада орын алмаудың тең дәрежеде бөлінбеу фактісін пайдаланды. Қорғаныс арқылы, жемқорлық пен парақорлық, Кроу және Лорд "меншік иесі" орындықтардың шамамен 30% -ы (шақырылды "Покер" немесе "шірік қалалар") оларға Мүшелерге және Премьер-Министрді іріктеуге айтарлықтай ықпалын тигізді<ref>[[#Smith|Smith]], pp. 37–38</ref><ref>[[#Marriott|Marriott]], pp. 219–222</ref>. 1830 жылы, [[Чарльз Грэй, 2-ші Эрл Грей|Чарльз Грэй]], 2-ші [[Эрль Грей]], және өмір бойы Вигов, премьер-министр болды және сайлау жүйесін реформалауға шешім қабылдады. Екі жыл бойы, ол және оның кабинеті ретінде танымал болған нәрсені өту үшін шайқасты [[1832 жылғы реформа туралы заң|1832 жылғы Ұлы реформаторлық заң]]<ref>[[#Pike|Pike]], pp. 188–194</ref><ref>Minney, p. 216. Contemporaries seemed to sense from the beginning that history was being made. Lord Creevey, for example, recorded in his diary, "I dined in Downing Street with Lady Grey.... After dinner the private secretary to the Prime Minister and myself being alone, I ascertained that although Lord Grey was gone to Brighton ostensibly to prick for Sheriffs for the year, his great object was to put his plan of reform before the King, previous... to its being proposed to the House of Commons. A ticklish operation, this! to propose to a Sovereign a plan for reducing his own power and patronage. However, there is the plan all cut and dry, and the Cabinet unanimous upon it.... Grey is determined to fight it out to a dissolution of Parliament, if his plan is beat in the Commons. My eye, what a crisis!"</ref> The greatness of the Great Reform Bill lay less in substance than in symbolism. As John Bright, a liberal statesman of the next generation, said, "It was not a good Bill, but it was a great Bill when it passed."<ref>Trevelyan, p.272</ref> Substantively, it increased the franchise by 65% to 717,000; with the [[middle class]] receiving most of the new votes. The representation of 56 rotten boroughs was eliminated completely, together with half the representation of 30 others; the freed up seats were distributed to boroughs created for previously disenfranchised areas. However, many rotten boroughs remained and it still excluded millions of working class men and all women.<ref>[[#Marriott|Marriott]], pp. 222–223</ref><ref>[[#Smith|Smith]], pp. 437–444</ref> Символдық, алайда, реформалар туралы заң күткеннен асып түсті. Ол қазір бар орында тұр [[Ұлы хартияның вольностейі]] және [[1689 жылғы құқықтар туралы заң]] Британдық конституциялық дәстүрдің ең маңызды құжаттарының бірі ретінде. Біріншіден, Заң егемендікті сайлау үдерісінен және Премьер-Министрді таңдаудан алып тастады. Баяу дамып келе жатқан 100 жыл, бұл конвенция Заңның қабылдануынан екі жыл өткен соң бекітілді. 1834 жыл, Король [[IV Вильгельм (Ұлыбритания патшасы)|IV Вильгельм]] Мельбурн премьер-министр лауазымынан босатылды, бірақ [[Роберт Пиль]] кезде, Корольдің таңдауы, жұмысшы көпшілікті құра алмады. Сол уақыттан бері, Егемен ешкім Парламенттің Премьер-Министрін таңуға тырысты. Екіншіден, Билл лордтардың күшін төмендетіп, көптеген қалта қалаларын жойып, оларға әсер етпейтін жаңа қалаларды құрды. Әлсіз, олар 1867 жылы көп кешенді сайлау реформалар өтуін болдырмау үшін алмады, 1884 жыл, 1918 және 1928 жылдары жалпыға бірдей сайлау құқығы орнатылды.<ref>[[#Marriott|Marriott]], pp. 222–223</ref><ref>[[#Smith|Smith]], pp. 437–444</ref> Сайып келгенде, биліктің бұл эрозиясы 1911 жылғы Парламент заңына алып келді, ол заң шығару процесінде Лордтардың рөлін маргиналандырды және өткен ғасырда қалыптасқан конвенцияға одан әрі салмақ берді премьер-министр Лордтар палатасында отыра алмайды. [[Роберт Гаскойн-Сесил]], Салисберидің 3-маркесі, 1895 жылдан 1902 жылға дейін. XIX ғасыр бойы, Лордтардан басқарылатын үкіметтер Коммунистердің сиқыршыларымен бірге жиі қиындықтарға тап болды. Сұр оның мұрагерлері үшін мысал мен прецедент қойды. Ол болды «бірінші арасында тең» (бірінші кезекте тең), Bagehot премьер-министрдің мәртебесі туралы 1867 жылы айтқан. Оның Вигов жеңісін реформаның мандаты ретінде қолдану арқылы, Сұр осы мақсатқа ұмтылған тынымсыз болды, оған қол жеткізу үшін әрбір парламенттік құрылғыны пайдалану. Корольге құрметпен қараса да, ол өзінің конституциялық міндеті халық пен Парламенттің еркіне сай болу екенін түсіндірді. Әділдік оппозициясы келісімге келді. Кейбір наразылық білдірген Тори, олар көпшілікті қайта алған соң, заңның күшін жоймақ деп мәлімдеді. Бірақ 1834 жылы, [[Роберт Пил]], жаңа Консервативтік көшбасшы, ол өзінің Тамворт манифестесінде Билл екенін айтқан кезде осы қауіпті жойды "бұл елдің бейбітшілігі мен әл-ауқатына ешкімнің кедергі жасамайтын үлкен конституциялық мәселені түпкілікті және қайтарымсыз шешуге"<ref>[[#Pike|Pike]], p. 219</ref>. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.number-10.gov.uk/output/Page123.asp 10 Downing Street. (2004). Official Website.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051208105814/http://www.number-10.gov.uk/output/Page123.asp |date=2005-12-08 }} * Farnborough, Thomas Erskine, 1st Baron. (1896). ''Constitutional History of England since the Accession of George the Third,'' 11th ed. London: Longmans, Green and Co. * [http://www.parliament.uk/ Parliament of the United Kingdom. (2004). Official Website.] * [http://www.pe-a.ru/UK/UK-ru.php Ұлыбритания премьер-министрлері Саяси атласта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017173048/http://www.pe-a.ru/UK/UK-ru.php |date=2010-10-17 }} * [http://www.archontology.org/nations/uk/bpm/ Principal Ministers of the Crown: 1730—2006] == Қосымша ақпарат == <references group="note"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері| ]] 1nkduqyf0mry9l3yf4k5nfiy4rvmpei 0 505540 3639255 3462518 2026-08-05T04:17:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639255 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы=Диспрозий |нөмірі=66 |символ=Dy |асты=[[Калифорний|Cf]] |тип= |топ=ІІІ |период=6 |блок=f |сурет=Dy chips.jpg |атомдық масса=162.500(1) |конфигурация= [Xe] 4f¹⁰ 6s² |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 28, 8, 2 |фаза=Қатты дене |тығыздық=8,55 |балқу температурасы= 1685 K (+1411°C) |қайнау температурасы= 2835 K (+2561°C) |қб қысымы 1=1378 |қб қысымы 10=1523 |қб қысымы 100=(1704) |қб қысымы 1 k=(1954) |қб қысымы 10 k=(2304) |қб қысымы 100 k=(2831) |электртерістілігі= |иондалу энергиясы 1=573.0(5,88) |иондалу энергиясы 2=1130 |атом радиусы=178 |ковалентті радиус= 192±7 |жылуөткізгіштік=10,7 |CAS тіркелу нөмірі=7429-91-6 |тотығу дәрежелері=0, +1, +2, +3, +4|Виккерс қаттылығы=410–550|Пуассон коэффициенті=α формасы: 0.247|жылжу модульі=α формасы: 24.7|Юнг модульі=α формасы: 61,4|жылусыйымдылығы=28,16|булану жылуы=291|тор параметрлері=a=3,593 c=5,654|иондалу энергиясы 3=2200|c/a қатынас=1,574|Тор құрылымы=алтыбұрышты|тор құрылымы=алтыбұрышты|Электродты потенциал=Dy←Dy³⁺ -2,29В <br>Dy←Dy²⁺ -2,2В|электродты потенциал=Dy←Dy³⁺ -2,29В <br>Dy←Dy²⁺ -2,2В|ион радиусы=(+3e) 90,8|сыртқы түрі=күміс ақ металл|Бринеллий қаттылығы=500–1050}} [[Сурет:Dysprosium.svg|thumb|left|100px| Диспрозий <br /> Dysprosium (Dy)]] '''Диспрозий''' ({{lang-grc|δυσπρόσιτος}}; [[Латын тілі|лат]]. ''Dysprosium''; '''Dy''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің лантаноидтар тобындағы [[химиялық элементтер|химиялық элемент]]. Реттік нөмірі - 66, атомдық массасы - 162,5 г/моль. Жеті тұрақты изотоптары бар. Диспрозийді 1886 ж. француз химигі П. Э. Лекок де Буабодран спектроскоп жәрдемімен гольмий тұздарының ерітіндісінен тапқан. Диспрозий жер қыртысында 4,5*40⁻⁴%, басқа лантаноидтермен аралас кездеседі. == Физикалық қасиеттері == Диспрозий — күміс түсті сұр металл. Балқу температурасы - 1685 К, қайнау температурасы - 2835 К. [[Сурет:Dysprosium.jpg|thumb|left|200px| Диспрозий]] 2008 жылы әлемде 1 кг таза (99—99,9 %) диспрозийдің бағасы - 180—250 доллар болған. == Химиялық қасиеттері == Ауада өте баяу тотығады, 100 °C-тан биік температурада - тез. Қыздырғанда галогендермен, азотпен, сутекпен әрекеттеседі. Қышқылдармен (HF-тан басқа) әрекеттескенде Dy (III) тұздары түзеледі. (׀׀׀), не взаимодействует с растворами щелочей. == Қолдануы == Металлургияда, электроникада, ядролық энергетикада қолданады. Химияда - катализатор ретінде пайдаланады. == Тағы қараңыз == * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] * [[Қоспалар]] * [[Шикізат]] == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Dysprosium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Dy/key.html Диспрозий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509100700/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Dy/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb066.htm Диспрозий в Популярной библиотеке химических элементов] == Дереккөздер == * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 0436qthhnmahtl8ga5buc89sbesia0m 0 505646 3639158 2952065 2026-08-05T01:33:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639158 wikitext text/x-wiki {{Химиялық элемент |атауы= Дармштадтий/ Darmstadtium(Ds) |нөмірі= 110 |символ=Ds |үсті=[[Платина|Pt]] |асты=(Uhq) |тип=[[Ауыр металдар]] |топ=10 |период= 7 |блок=d |атомдық масса= [281] |конфигурация=болжам <nowiki>[</nowiki>[[радон|Rn]]<nowiki>]</nowiki> 5[[f-орбиталь|f]]¹⁴ 6d⁹ 7[[s-орбиталь|s]]¹<br /> |электрондық қабықшасы=2, 8, 18, 32, 32, 16, 2 |фаза=Қатты дене |тығыздық=болжам 34.8 |иондалу энергиясы 1=955,2 (960) |иондалу энергиясы 2=1890 |атом радиусы=132 |ковалентті радиус=128 |CAS тіркелу нөмірі=54083-77-1 |тотығу дәрежелері=(0), (+2), (+4), (+6), (+8)|иондалу энергиясы 3=3030}} [[Сурет:Darmstadtium.svg|thumb|left|145x145px|Дармштадтий <br />Darmstadtium (Ds)]] '''Дармштадтий''' ([[Латын тілі|лат]]. ''Darmstadtium''; '''Ds''') — [[Менделеев]]тің [[Периодтық кесте]]сінің 10 топ, жетінші периодтың [[химиялық элементтер|химиялық элементі]]. Реттік нөмірі – 110, [[атомдық масса]]сы – 281. Тұрақсыз радиоактивті<ref name="nudat">[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.5]</ref> элемент. Лабораторияда жасанда синтезделген. ^267—273Ds санды изотоптар үшін жартылай ыдырау мерзімі - бірнеше миллисекунд. Ең ауыр ²⁸¹Ds изотопының жартылай ыдырау мерзімі 10 секундатан аспайды. Элементтің атын ашылған орнының (Германиядағы Дармштадт қаласы) құрметіне қойды. Алғашқы рет 1994 ж. Дармштадттағы Ауыр иондларды щерттеу орталығында синтезделген. Осы орталықта бұның алдында 1981-1984 жылдар аралығында 3 элемент ашылған: 107 (борий), 108 (хассий) және 109 (мейтнерий). Дармштадтий ашылғаннан кейін тағы 2 элемент синтезделген: 111 ([[рентгений]]) мен 112 ([[коперниций]]). == Алынуы == Дармштадтий келесі изотоптары ядролық реакциялар нәтижесінде алынған: <math>\,^{208}_{82}\mathrm{Pb} + \,^{62}_{28}\mathrm{Ni} \, \to \,{}^{269}_{110}\mathrm{Ds} + \,^1_0\mathrm{n} \; </math> <math>\,^{208}_{82}\mathrm{Pb} + \,^{64}_{28}\mathrm{Ni} \, \to \,{}^{271}_{110}\mathrm{Ds} + \,^1_0\mathrm{n} \; </math> <math>\,^{244}_{94}\mathrm{Pu} + \,^{34}_{16}\mathrm{S} \, \to \,{}^{273}_{110}\mathrm{Ds} + 5 \; ^1_0\mathrm{n} \; </math> Және Коперницийдың изотоптарының ²⁸³Cn және ²⁸⁵Cn α-ыдырауының нәтижесінде. == Белгілі изотоптары == {| class="standard" |- ! Изотоп ! Массасы ! Жартылай ыдырау мерзімі<ref name="nudat" /> ! Ыдырау түрі |- | ²⁶⁷Ds | 267 | 2,8 мкс | α-ыдырауаспад в ²⁶³Hs |- | ²⁶⁹Ds | 269 | 179 мкс | α-ыдырау ²⁶⁵Hs |- | ²⁷⁰Ds | 270 | 0,10 мс | α-ыдырау ²⁶⁶Hs |- | ²⁷¹Ds | 271 | 1,63 мс | α-ыдырау ²⁶⁷Hs |- | ²⁷³Ds | 273 | 0,17 мс | α-ыдырау ²⁶⁹Hs |- | ²⁷⁹Ds | 279 | 0,18 с | спонтанды бөліну (90 %), α-ыдырау²⁷⁵Hs (10 %) |- | ²⁸¹Ds | 281 | 9,6 с | спонтанды бөліну (94 %), α-ыдырау ²⁷⁷Hs (6 %) |} == Дереккөздер == <references/> * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 == Тағы қараңыз == * [[Химиялық элементтер тізімі]] * [[Химиялық элементтер]] == Сыртқы сілтемелер == {{commons|Darmstadtium}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html Дармштадтий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509142509/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html |date=2008-05-09 }} * [http://www.iupac.org/news/archives/2003/aboutDs.html Darmstadtium: Questions and Answers (IUPAC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815174441/http://iupac.org/news/archives/2003/aboutDs.html |date=2007-08-15 }} {{Менделеевтің периодтық кестесі}} [[Санат:Химиялық элементтер]] 4i0wzwrorlvqy53sgfxggkm4036w2no 0 528319 3639427 3619107 2026-08-05T09:46:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639427 wikitext text/x-wiki {{Телесериал |Қазақша атауы = Езел |Шынайы атауы = {{lang-tr|Ezel}} |суреті = Ezel Logo.png |тақырыбы = |жанры = [[мелодрама]]</br/>криминалды |ұзақтығы = 70 мин. |авторы = |продюсері = [[Керем Чатай]] |режиссёрі = [[Улуч Байрактар]] |операторы = [[Вейсел Тексахин]] |сценарист = [[Пынар Булут]] |композиторы = [[Тойгар Ышыклы]] |ролдерде = [[Кенан Имирзалыоғлы]] |бет басы = |Ұраны = |мемлекет = {{TUR}} |Тілі = [[түрік тілі]] |форматы = |дыбысы = |телеарна = |телеарналар жүйесі = |көрсете бастады = 2012 Хабар {{KAZ}} |соңғы рет көрсетілді = |маусымдар = |саны = 71 |сериялардың тізімі = |сайты = www.ezel.tv |статусы = аяқталған |imdb_id = 1534360 |tv_com = }} '''Езел''' ({{lang-tr|Ezel}}) — продюсерлігін [[Ay Yapim]] компаниясы жүзеге асырған, режиссері Улуч Байрактар, көмекші режиссері Мерт Акбаш болған, сценарийін Керем Дерен мен Пынар Булут жазған түрік [[атыс-шабыс фильм|экшн-драма]] телехикаясы. Сериалдың көрсетілімі [[2009 жыл]]ғы 28 қыркүйекте Show TV арнасында басталып, [[2011 жыл]]ғы 20 маусымда atv арнасында көрсетілген 71-бөлімімен аяқталды. Барлығы 2 маусымнан тұратын бұл сериал француз жазушысы [[Александр Дюма]]ның [[1844 жыл]]ы аяқтаған тарихи-шытырман оқиғалы «Монте-Кристо графы» романының желісі бойынша түсірілген. Сериал өмірі бір сәтте түнекке айналған жан жайлы. Фильмде басты рөлді танымал актер [[Кенан Имирзалыоғлы]] сомдады. == Маусымдардың қысқаша мазмұны == === 1-маусым (2009–2010) === Өмер Учар (Исмаил Филиз) автожөндеу шеберханасында шәкірт болып жұмыс істейді және отбасымен бірге қарапайым өмір сүреді. Оның әкесі Мүмтаз бей (Беязыт Гүлержан) — ағаш ұстасы, отбасы абыройын бәрінен жоғары қоятын әрі адал өмір сүруді өмірлік қағидасына айналдырған адам. Анасы Мелиха ханым (Ипек Билгин) көзі көрмейтін болса да, түйсігі өте күшті әйел. Өмер айналасындағы адамдарға тез сенетін әрі оларға оңай сенім артатын жан. Шеберханадағы өзіне аға тұтатын, «Қысқыш» лақап атымен танымал Әли (Барыш Фалай) және балалық шағынан бергі досы Женгиз ([[Йигит Өзшенер]]) — оның ең жақын достары. Сонымен қатар оның жанын беруге дайын, шын жүректен сүйетін қызы — Эйшан (Жансу Дере) бар. Бір күні осы үш жақын адамы Өмерге опасыздық жасап, сатқындық жасайды. Соның салдарынан Өмер түрмеге түседі. Сол жерде ол «Рамиз ағай» (Түнжел Күртіз) деген лақап атпен белгілі жұмбақ адаммен танысады. === 2-маусым (2010–2011) === Езел ([[Кенан Имирзалыоғлы]]) бірінші маусымның соңында бұрынғы достарын жеткілікті дәрежеде жазаладым деп есептеп, өзінің шынайы кім екенін жариялайды. Алайда осыдан кейін екінші негізгі оқиға желісі алдыңғысымен астаса өрбіп, алдыңғы қатарға шыға бастайды. Рамиз Караескиден (Түнжел Күртіз) де күшті қарсылас — Кенан Биркан (Халук Билгинер) пайда болады. Сонымен қатар Рамиз бен Кенанның осыдан 30 жыл бұрын ең жақын достар болғаны, бірақ екеуі де ғашық болған Селма Хүнелге (Нурхан Өзенен) байланысты аралары біржола бұзылғаны белгілі болады. Рамиз ағай Езелді өз ұлындай жақсы көргенімен, оны тәрбиелеуінің тағы бір себебі болған. Ол Кенанмен болатын күресте өзіне көмектесетін сенімді әрі қабілетті оң қол дайындағысы келген еді. Екінші әрі соңғы маусымда оқиғалар шешуші түйінге қарай бет алып, сюжет өте қарқынды дамиды. == Түсірілімдер == Сериал эпизодтарының басым бөлігі [[Ыстанбұл]] қаласында түсірілген. Сонымен қатар кейбір бөлімдері Солтүстік Кипр Түрік Республикасында, [[Хорватия]]да және [[Англия]]да түсірілген. Ал түрме көріністері [[Анкара]] қаласындағы Улужанлар түрмесінде түсірілген.<ref>[https://www.hurriyet.com.tr/ulucanlar-artik-dizi-seti-oldu-12652051|başlık=Ulucanlar artık dizi seti oldu]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160725082713/http://www.hurriyet.com.tr/ulucanlar-artik-dizi-seti-oldu-12652051 Сериал жайлы мәліметтер]</ref> == Актерлік құрам == {| class="wikitable" |- ! Ойыншы ! Кейіпкер ! Түсініктеме |- | [[Кенан Имирзалыоғлы]] || [[Езел Байрақтар]] || Өмердің бет-әлпетін өзгерткендегі жаңа тұлғасы. |- | [[Джансу Дере]] || [[Ейшан Тезжан]] || Өмердің ғашығы, Дженгиздің әйелі, Жанның анасы. |- | [[Йигит Өзшенер]] || [[Дженгиз Атай]] || Өмердің бауыр тұтқан досы, кейін қарсыласы. |- | [[Барыш Фалай]] || [[Әли Қырғыз]] || Лақабы Әли Қысқыш, Өмердің аға тұтқан, кейін сатып кеткен адамы. |- | [[Бурчин Терзиоғлы]] || Азат Қараески || Рамиздің қызы. |- | [[Тунжел Куртиз]] || Рамиз Қараески || Өмердің ақылшысы, Ағасы. |- | [[Нұрхан Өзенен]] || Селма Хүнел || Рамиз Қараескидің сүйікті әйелі. |- | [[Халүк Бильгинер]] || Кенан Биркан || Рамиздің Стамбұлға келгендегі досы, кейін қарсыласы. |- | [[Сарп Аккая]] || Тефик Заим || Ағаның бас адамы. |- | [[Баде Ишчиль]] || Шебнем Сертуна || Езелдің көмекшісі. |- | [[Седеф Авжи]] || Бахар Тезжан || Ейшанның сіңлісі. |- | [[Салих Калион]] || Сердар Тезжан || Ейшанның әкесі. |- | [[Беррак Түзүнатач]] || Баде Уйсал || Езелдің досы, Ейшаннан кейінгі сүйіктісі. |- | [[Риза Коджаоғлы]] || Темуз Коджаоғлы || Кенан Бирканның бас көмекшісі. |- | [[Кыванч Татлытұғ]] || Секиз || Рамиздің немересі. |- |} == Әлемдегі таратылымы == {| class="wikitable" ! Ел !! Арна !! Мерзім |- |{{ALB}} || RTV Klan || 2011-2012 |- |{{ARG}} || [[Telefe]] || 11 мамыр 2015- |- |{{BIH}} || [[Bosna-Hersek Radyo Televizyonu|BHRT]] || 2011 |- |{{BRA}} || Rede Bandeirantes || 2016 |- |{{BGD}} || Deepto TV || 13 қараша 2018- |- |{{CHI}} || Mega || 2014 |- |{{CRO}} || RTL Televizija || 2011-2012 |- |{{COL}} || Caracol Televisión || 2015 |- |{{CZE}} || Prima Love || rowspan="2" | 2011 |- |{{HUN}} || RTL Klub |- |{{IRN}} || [[GEM TV|Gem TV]]/Gem Classic || 2010/2011 |- |{{KAZ}} || Хабар || 2011 |- |{{PAK}} || Geo Kahani || 2013 |- |{{PER}} || Latina || 2015 |- |{{ROM}} || Kanal D Romania || 2010-2011 |- |{{SAU}} || MBC4 || 2012 |- |{{IRQ}} || Kurdsat || 2016-2017 |- |{{SVK}} || [[TV Doma]] || rowspan="2" | 2012 |- |{{SRB}} || Prva |- |{{UAE}} || Abu Dhabi Al Oula || 2010 |- |{{GRE}} || ANT1 TV || 2011 |- |{{KOS}} || RTV21 || 2013 |- |{{ISR}} || Viva Plus || - |- |{{LKA}} || Swarnavahini || rowspan="3" | 2018 |- |{{ESP}} || Nova |- |{{USA}} || [[Netflix]] |- |{{UZB}} || Zoʻr TV || rowspan="2" | 2020 |- |{{AZE}} || ARB TV |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://ezel.markiza.sk/ Official Website in Slovakia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150104195843/http://ezel.markiza.sk/ |date=2015-01-04 }} * [http://www.navidiku.rs/video/ezel Ezel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103225855/http://www.navidiku.rs/video/ezel |date=2015-01-03 }} * [http://www.se7li.com/vb/forumdisplay.php?f=273 ezel_mdblej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526184956/http://www.se7li.com/vb/forumdisplay.php?f=273 |date=2011-05-26 }} * [http://www.top5ives.com/index.php/categories/entertainment-top-5/66-top-5-turkish-series-including-ezel-gumus-and-more/ Ezel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120713014042/http://www.top5ives.com/index.php/categories/entertainment-top-5/66-top-5-turkish-series-including-ezel-gumus-and-more |date=2012-07-13 }} * [http://vidzonline.com/category/geo-kahani/mohabbat Ezel (Urdu Translation Episodes)-Mohabbat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221221718/http://vidzonline.com/category/geo-kahani/mohabbat |date=2014-02-21 }} [[Санат:Түркия телесериалдары]] [[tr:Ezel (dizi)]] ap08ueiem7ew26xiz4iyo7sjrticqea 0 528978 3639417 3634870 2026-08-05T08:06:59Z ~2026-42998-58 184184 /* */ Камила Талғатова 3639417 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Музыкалық топ |Топ атауы = КешYOU |Жанры = эстрада |Белсенділік жылдары = 2006 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Қайдан = Алматы |Құрамы = Диана Қожагелдина<br />Сагдиана Бұхарбаева<br />Камила Талғатова |Лейблі = BM production }} '''КешYOU''' — [[Қазақстан]]дық әнші қыздардан құрылған музыкалық топ. 2004 жылы Алуа Қонарованың продюсерлігі кезінде топтың атауы «SAF» болып құрылды. 2006 жылдың 10 сәуір күні белгілі продюсер, тележүргізуші, актриса, әнші [[Баян Мақсатқызы Алагөзова|Баян Мақсатқызы]] трионы өзінің қол астына алып, топ атауын «КешYOU» деп өзгертті. «КешYOU» тобы продюсер Баян Мақсатқызының ең табысты жобаларының бірі<ref>http://forbes.kz/news/2014/08/04/newsid_64991/</ref>. Топтың музыкалық продюсері Мухитденова Бағым Мақсатқызы. Топтың қазіргі менеджері Ләззат Баубек. Уақыт өте келе топтың құрамы мен стилі өзгерді, репертуарындағы әндері көбейді. 2016 жылы 24 мамыр топтың 10 жылдығына арналған мерейтойлық концерт Алматы қаласындағы Республика сарайында өтті. Ол концертте 7 солистка «Қазақ қыздары» әнін бірге орындады. 2019 жылы «КешYOU» тобының 13 жылдық мерекесіне арналған 13 солистка қатысқан бейнебаян шықты. 2021 жылы «Qazaq TV» арнасында «КешYOU» тобының 15 жылдығына арналған мерекелік концерті көрсетілді. 15 жылдық концертте 11 солистка «Қазақ қыздары» әнін жаңа нұсқада бірге орындады. 2024 жылы 5 наурыз Алматы театрында Баян Мақсатқызының бірінші «Queen» шоуында КешYOU және экс-солисткалар өнер көрсетті. 2025 жылы 12-наурыз Астана балет театрында өткен Баян Мақсатқызының екінші «Queen» шоуында КешYOU 9 солисткасы «Әдемі қыз» әнін жаңа нұсқада бірге орындады. Топтың мерейтолық іс-шараларына әрқашан экс-солисткалар қатысады. == «КешYOU» тобының қазіргі құрамы == 2024 жылдың сәуірінен бастап топта Ләззат Сұлтанова, Диана Қожагелдина, Сагдиана Бұхарбаева ән айтады. Топқа жаңадан келген Диана Қожагелдина, Сагдиана Бұхарбаева 2024 жылдың қаңтар айынан резервте дайындалған. Бұл құрам 2024 жылдың мамырында Лос-Анджелес қаласында әлемге әйгілі рэпер Снуп Доггпен бірге бейнебаян түсірді. 2024 жылдың маусымында Милуоки қаласында КешYOU тобы Снуп Доггпен бірге концертте ән айтты. 26.07.2024 Снуп Доггпен бірге түсірген «Forever sunday» бейнебаяны шықты. == Топтың тарихы == КешYOU заманауи поп, патриоттық, қазақи ұлттық, лирика, рэп, рок, той, ретро, регги бағыттарында ән айтады. Әртүрлі жанрларда ән айтатын музыкалық топ [[Қазақстан|Қазақстандағы]] «Ең үздік қыздар тобы» болып саналады. «КешYOU» тобында басынан ұзақ уақыт жұмыс жасаған, ардагер мүшелері: Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова. «КешYOU» тобы тек Қазақстанда емес, Түркия, Ресей, Қытай, Франция, Германия, АҚШ, Қырғызстан, Әзербайжан елдерінде де өнер көрсеткен. КешYOU көп рет Қазақстан Республикасы президенті қатысуымен өткен салтанатты концерттерде ән айтқан. Топтың бұрынғы директорлары: Әділжан Юсупов, Назым Басқынбаева, Досым Басқынбаев. Назым Басқынбаеваның топқа өте көп еңбегі сіңген. Топқа сахналық образ киімдерін Аида Кауменова, Назым Қарпықова, Наиль Байкучуков, Леонид Жеребцов, Берік Ысмайылов, Ая Бапани, Арзубек Вонама, Айпери Обозова, Рафаэль Ромен, Жұмабек Елеуов, Жанайдар Женисбеков және т.б. дизайнерлер дайындаған. * 2006-2008 2006-2007 жылдары КешYOU(Әнел, Зумрад, Мөлдір) орыс тіліндегі әндерді орындайтын. Топтың фотосессия суреттері Баян Мақсатқызының «Shine magazine» журналында жарияланатын. Кейін Зумрад Гараеваның келісімшарты аяқталып, ол топтан кетті. 2008 жылы жаңа солистка Аида Смағұлова келгеннен кейін топ қазақ тіліндегі алғашқы бейнебаян шығарды. «Арман-ай» әнін Баян Мақсатқызының әкесі Мақсат Байлы жазған. Әнел, Мөлдір, Аида құрамы өте аз уақыт болды. * 2008-2011 Аида Смағұлованың орнына 2008 жылдың мамыр айында топқа Наиля Заитова келді. 2010 жылдың маусым айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Наиля) Түркияның Денизли қаласында болған «Türkçevizyon-2010» ән фестивалінде «Сүгірдің термесі» әнін түрік тілінде айтты. Одан кейін Наиля Заитова топтан кетіп, орнына Кәмшат Жолдыбаева келді. 2010 жылдың тамыз айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Кәмшат) Шәмші Қалдаяқовтың 80-жылдығына арналған халықаралық «Менің Қазақстаным!» ән фестиваліне қатысты. 2010 жылдың қыркүйек айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Кәмшат) Қырымдағы 42 ел қатысқан «Шығыс базары-2010» халықаралық ән байқауын жеңді. 2011 жылы наурызда Баян Мақсатқызы ұйымдастырған республикалық алғашқы «Қазақ аруы-2011» сұлулық байқауын КешYOU(Әнел, Мөлдір, Кәмшат) «Гәкку» әнімен шымылдығын ашты. Кейін Кәмшат Жолдыбаева топтан кетіп, орнына Айдана Меденова келді. 2011 жылы топтың солисткасы Мөлдір Әуелбекова продюсері Баян Мақсатқызымен бірге «Ғашық жүрек или Коктейль для звезды» фильмінде басты рөлде ойнады. 2011 жылы КешYOU(Әнел, Мөлдір, Айдана) Қытайда «Сүгірдің термесі» әнін айтты. 2011 жылдың желтоқсан айында КешYOU(Әнел, Мөлдір, Айдана) «Ел арна» ұйымдастырған республикалық «Саз әлемі-2011» байқауының финалына жетіп, «Үздік қыздар тобы» атағын жеңді. Баян Мақсатқызының «Ғашық жүрек-2 или Коктейль для звезды-2» фильмінен кейін 2012 жылы ақпан айында Мөлдір Әуелбекова, Әнел Әрінова топтан кетіп, Кәмшат Жолдыбаева қайтып келді және жаңадан Жанар Дұғалова қосылды. * 2012-2014 '''Топтың алтын құрамы''': Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова, Жанар Дұғалова. 2012-2014 жылдары болған алтын құрамның хит әндері өте көп. Бұл құрамның 4 хит әнінің музыкасының авторы Жанар Дұғалова. 2012 жылдың мамыр айында «КТК» телеарнасы ұйымдастырған «Mamma mia» бағдарламасының Түркияда өткен финалында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар) өнер көрсетті. 2012 жылдың маусым айында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар) Париж қаласында болған «Қазақстанның Франциядағы мәдениет күндері» концертіне қатысты. 2012 жылы алтын құрам Қазақстан мен Германия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас орнағанының 20-жылдығына арналған концертіне қатысты. 2012 жылы алтын құрам АҚШ-тағы Флорида университетінде ән айтқан. Топта болған кезде үш солистка да 2012 жылы «Ел арна» телеарнасында шыққан Баян Мақсатқызының «Ғашық жүрек» телехикаясына түскен. Алтын құрам Ресей әншілерімен бірге «Добрый вечер, Казахстан!» бағдарламасына қатысқан. 2013 жылы маусым айында Айдана Меденованың ауырып қалуына байланысты уақытша құрам (Кәмшат, Жанар, Әнел) Атырау, Ақтау қалаларында өнер көрсеткен, ал Айдана Меденова денсаулығы жақсарғаннан кейін қайта оралды. Кәмшат Жолдыбаева топта болған кезде 2013 жылы «Ел арна» телеарнасында шыққан Баян Мақсатқызының «Тракторшының махаббаты» телехикаясында басты рөл сомдады. Алтын құрам көптеген отандық премияларды жеңген. 2014 жылы «Айгөлек» балалар байқауында алтын құрам топтың болашақ солисткасы Ләззат Сұлтановамен бірге «Ризамын» әнін орындаған. 2014 жылы шілде айында Жанар Дұғалова жеке солоға кетіп, топқа Мөлдір Әуелбекова қайтып келді, бірақ бұл құрам 3 ай ғана жұмыс жасады. 2014 жылы қыркүйек айында Мөлдір Әуелбекова топтан екінші рет кетті. 2014 жылы күзде топқа жаңадан Жұлдыз Өмірғали қосылды. Бұл құрам 4 ай ғана болды. 2015 жылы Айдана Меденова Алишер Нуржановқа тұрмысқа шықты, ал Кәмшат Жолдыбаева жеке шығармашылығын бастады. * 2015-2016 2015 жылы ақпан айында Баян Мақсатқызы жаңа құрамды(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) көрсетті. Алдыңғы экс-солисткалармен салыстырғанда бұл құрамдағы қыздардың жасы кіші болды. 2015 жылдың наурыз айында Жаңаөзен қаласындағы тойда уақытша құрам(Жұлдыз, Балжан, Кәмшат) ән айтқан. Қытайлық «Showbiz» журналы 2015 жылы Азияның үздік ТОП-50 girls band тізімінің 42-орнына КешYOU тобын орналастырды. Бұл тізімге Қазақстаннан және Орталық Азия елдерінен тек КешYOU ғана енген. Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан құрамы отандық премияларда жеңген және топтың 10 жылдығы концертінде барлық әндерді осы құрам орындады. Топта жүрген кезде Ақбота-Нұр Сейтмағамбет 2016 жылы Дәурен Айдарқұловпен бірге «Гламур для дур» фильмінде басты рөл ойнады. Жұлдыз Өмірғали топта болған кезде «Хабар» телеарнасында шыққан Баян Мақсатқызының «Қазақ аруы» телехикаясында басты кейіпкердің қарсыласы рөлін ойнады. 2016 жылдың желтоқсан айында «КТК» телеарнасы көрсеткен «Наша правда» бағдарламасының жаңа жылдық шығарылымында Ақбота-Нұр Сейтмағамбет болмады. Ол шығарылымға тек Жұлдыз Өмірғали және Балжан Бидаш екеуі ғана қатысты. Ақбота-Нұр Сейтмағамбет Дәурен Айдарқұловқа тұрмысқа шығуына байланысты 2016 жылдың соңында топтан кетті. * 2017-2018 2017 жылы қаңтар айында топты «Shaanxi TV» телеарнасы Қытайға Жаңа жыл фестиваліне шақырды. Сиань қаласындағы фестивальде уақытша құрам(Жұлдыз, Балжан, Элизат) «Ризамын» әнін және қытай тіліндегі әнді орындаған. Осыдан кейін Айқын Төлепбергенге тұрмысқа шығуына байланысты Жұлдыз Өмірғали топтан кетеді, бірақ алдағы уақытта ол екі рет уақытша оралады. Топқа Жұлдыз Өмірғали орнына Сара Амангелді және Назым Әбілдина келді. Осылай топ триодан квартетке айналды. 2017 жылдың ақпан айында Баян Мақсатқызы квартетті(Балжан, Элизат, Сара, Назым) көрсетті. Бұл құрам Санкт-Петербургтегі қазақтардың Наурыз мерекесі концертінде өнер көрсеткен және Ресей әншілерімен бірге «Добрый вечер, Казахстан!» бағдарламасына қатысқан. Квартет Қырғызстан елінде де ән айтқан. Квартет құрам 8 ай ғана болды. 2017 жылдың қыркүйек соңында Сара Амангелді өз еркімен топтан жеке солоға кетті. Бұдан кейін 2017 жылы тамыз айында түсіріліп қойылған «Махаббат баяны» бейнебаянынан Сара Амангелдінің дауысы және ол бар кадрлар алынып тасталды. Бұл бейнебаян Сара Амангелдісіз 2017 жылдың 1 қарашасында шықты. Топ квартеттен қайта триоға айналды, бірақ бұл құрам 8 ай ғана болады. Элизат Берікова топта болған кезде Баян Мақсатқызының «Сиситай» фильмінде ойнады. 2018 жылы КешYOU(Балжан, Элизат, Назым) рэпер Baller-мен бірге көп өнер көрсетті. 2018 жылы шыққан YouTube желісіндегі «Swala La La» бейнебаяны топ тарихында ең көп қаралым жинады. 2018 жылдың сәуір айының соңында Элизат Берікова тұрмысқа шығуына байланысты топтан кетті. Жұлдыз Өмірғали топқа уақытша қайтып келеді. Уақытша құрам(Балжан, Назым, Жұлдыз) Аққайнар ауылындағы концертте, Қарағанды қаласындағы тойда ән айтты. 2018 жылдың мамыр айында топқа «Қазақ аруы-2018» байқауында Айдана Меденовамен дуэтте ән айтқан Ақбота Құрманғали келді. Назым Әбілдина топта жүрген кезде 2018 жылы «КТК» телеарнасы көрсеткен Баян Мақсатқызының «Оралу. Сау бол, Америка» телехикаясында басты рөл сомдады. Бұл телехикаяда уақытша құрам(Балжан Бидаш, Ақбота Құрманғали, Жұлдыз Өмірғали) ауылда концерт берді. 2018 жылдың соңында топтың «Swala La La» бейнебаяны Қазақстан бойынша қаралымы ең көп ТОП-5 бейнебаян қатарына енді. Осыдан кейін үш солистка да топтан кетті. Балжан, Назым, Ақбота құрамы 8 ай ғана болды. Балжан Бидаш пен Назым Әбілдина жеке шығармашылығын бастады, ал Ақбота Құрманғали Садриддин Ахмедовке тұрмысқа шықты. * 2019-2024 '''Топтың бриллиант құрамы''': Ләззат Сұлтанова, Балауса Ерғалина, Наргиз Алтайбай. Топтың жаңа құрамына кастинг 2018 жылы жазда өтті. Ол кастингтен Ләззат Сұлтанова және Балауса Ерғалина өтіп, сахнаға дайындықты сол кезде топта ән айтып жүрген Ақбота Құрманғалимен бастайды. 2018 жылдың күзінде «Хабар» телеарнасында болған «Топжарған» музыкалық байқауының қатысушысы Наргиз Алтайбай Бағым Мухитденованың көзіне түседі. Осылай Ләззат, Балауса, Наргиз жаңа құрам ретінде резервте ұзақ дайындалды. Жаңа құрамның «Ұят емес» әніне бейнебаян екі рет түсірілді. Біріншісін 2018 жылдың желтоқсан айы соңында режиссер Дамир Тастембеков түсіреді, ал екіншісін 2019 жылдың қаңтар айында режиссер Эрнест Зиядинов түсіреді. 2019 жылдың ақпан айында «45, Баянка ягодка опять!» кешінде Баян Мақсатқызы жаңа құрамды көрсетті. Бұл құрамның вокалы өте мықты және көптеген отандық премияларда жеңді. Қырғызстандық дизайнер Арзубек Вонаманың шақыртуымен осы құрам екі рет Қырғызстанда сән көрсетілімінде ән айтқан. 2021 жылы бұл құрам Мәскеу қаласында «Добрый вечер, Казахстан!» бағдарламасына қатысқан. Топта жүрген кезде Наргиз Алтайбай 2021 жылы «Хабар» телеарнасы көрсеткен Баян Мақсатқызының «Рауза. Сакураның гүлдеуі» телехикаясында ойнады. Топ тарихында алғаш рет 2023 жылы осы құрам ағылшын тілінде бейнебаян шығарды. 2023 жылдың желтоқсан айында бриллиант құрам(Ләззат, Балауса, Наргиз) Баку қаласында «Қазақстанның Әзербайжандағы мәдениет күндері» концертінде «Сүгірдің термесі» әнін жанды дауыста орындады. 5 жыл(2019-2024) болған бриллиант құрам топ тарихындағы «Ең ұзақ жұмыс жасаған құрам» болып есептелінеді. Продюсер Баян Мақсатқызы осы бриллиант құраммен 2024 жылы қаңтар айында өзінің туған күнінде «Бриллианты» әнін айтты. 2024 жылғы Баян Мақсатқызының бірінші «Queen» шоуындағы әндердің көбісін бриллиант құрам(Ләззат, Балауса, Наргиз) орындады. Бұл құрам соңғы рет 2024 жылдың Наурыз мерекесінде өнер көрсетті. Бес жылдық келісімшарт аяқталғаннан кейін Наргиз Алтайбай, Балауса Ерғалина топтан кетті, ал Ләззат Сұлтанова әрі қарай келісімшарт мерзімін созды. 2025 жылы 12 наурызда Баян Мақсатқызының екінші «Queen» шоуында бриллиант құрам қайта бірігіп, «Сүйіктім» әнін орындады. == Топтың барлық құрамдары == {| class="wikitable" !Құрам !Жыл !Топ солисткалары !Әндері |- |0 («SAF» тобы) |2004-2006 |Әнел Әрінова, Зумрад Гараева, Маржан Мендібаева |Жасыл ел |- |1 (2006 жылы топ атауы «КешYOU» болып өзгертілді) |2006-2007 |Әнел Әрінова, Зумрад Гараева, Мөлдір Әуелбекова |Мама; Пленник; Сто дней любви; Caruso; Прошлые дела; Два часа; Ангел неба; Ты верни любовь |- |2 |2008 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Аида Смағұлова |Арман-ай |- |3 |2008-2010 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Наиля Заитова |Сүгірдің термесі; Персона; Әлия; Домбыра туралы баллада; Жағадағы ару қыз; Маңмаңгер, Нұртуғанның термесі; В Намангане яблоки |- |4 |2010-2011 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Кәмшат Жолдыбаева |Әдемі қыз; Ақерке-Ақжайық; Мұңайма; Құстар әні; Гәкку; Көктем вальсі |- |5 |2011-2012 |Әнел Әрінова, Мөлдір Әуелбекова, Айдана Меденова |Ойлама сен |- |6 (Алтын құрам) |2012-2014 |Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова, Жанар Дұғалова |Асықпа; Қазақ қыздары; Туған жер; Ризамын; Махаббат; The Rhythm Is Magic; Vogue; Сәлем саған, туған ел; Жайлаукөл кештері; Tombe la neige; Ғашықпын; Жан ана; Шоқ қыздар; Қайдасың?; Сағындым сені; Жаңа жыл; Қияли қыз; Гололёд; Песня про Одиссея; Всё равно ты будешь мой; Арыс жағасында; Crazy; La Isla Bonita; Бақ мекенім-Астанам |- |7 |2014 |Мөлдір Әуелбекова, Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова |Survivor |- |8 |2014-2015 |Кәмшат Жолдыбаева, Айдана Меденова, Жұлдыз Өмірғали |Келші жаныма; Сағым жылдар; Көз жасың көмектеспейді |- |9 |2015-2016 |Жұлдыз Өмірғали, Ақбота-Нұр Сейтмағамбет, Балжан Бидаш |Қайтар жүрегімді; Армандаймын; Қуыршақтар; Туған жер-тағдырым; Рухты ару; Алтын құмдағы тебіреніс; Күміс құман-ай; Смуглянка; Первым делом самолёты; Катюша; Welcome to Kazakhstan; Кетсең де шалғай; Asereje |- |10 |2017 |Балжан Бидаш, Элизат Берікова, Сара Амангелді, Назым Әбілдина |Қалай ғана?; Неге?; Аралдан ұшқан аққулар; Ғажап ертегі; Әсем ән; Жаса, туған жерім; Город мой; Аяджан |- |11 |2017-2018 |Балжан Бидаш, Элизат Берікова, Назым Әбілдина |Махаббат баяны; Қаракөз; Swala La La |- |12 |2018 |Балжан Бидаш, Назым Әбілдина, Ақбота Құрманғали |Алматы-Астана |- |13 (Бриллиант құрам) |2019-2024 |Ләззат Сұлтанова, Балауса Ерғалина, Наргиз Алтайбай |Ұят емес; Есіңе мені алғайсың; Мұның бәрі; Көзіңнің мөлдірін-ай; Келші айым; Сары дала; Наурызнама; 13; Қош енді; Bang Bang; Mamma Mia; Sunny; Елім-ай; Сертің қайда?; Күрең күз; Керек; Өзгертпе кейпіңді; Керім-ау айдай; Қыз жүрегі; Между нами любовь; Балаларға; Первое утро столицы; Ғашықтар әні; Бағынбаймын; Тыңда; Арман; Жаса, қазақ арулары; Көктем шуағы; Намалюю тобі зорі; Maxi чай; Кешіктің сен; Ренжітсем кешір; Ai dai; Махаббат алауы; Теряла; Қазақстаным; Take my love; Hula Hoop; Лаула; Асылым; Жаңа жыл; Last Christmas; Бриллианты; Әдемі-ау; Кең дала; Сүйіктім |- |14 |2024-2026 |Ләззат Сұлтанова, Диана Қожагелдина, Сагдиана Бұхарбаева |Я красива; Қалай ғана? (ремейк); Forever sunday; Таспа; Сүйген жүрек; Атамекен; Жабайы; I should be so lucky; Жаңа жыл; Алғашқы махаббат; Наурыз; Тарам-тарам; Be with me; Мұның бәрі (ремейк); Махаббатым Маған қара Сен мұңың ды бер маған Абьюз |} == Топтың жетістіктері == * Естелік статуэтка ''(«Türkçе Vizyon-2010»)'' * «I орын» сыйлығы ''(«Восточный базар-2010»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Саз әлемі-2011»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2012»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Астана жұлдызы-2013»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2013»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Астана жұлдызы-2014»)'' * «Ең үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Алтын микрофон-2014»)'' * «Top Hits Girls» сыйлығы ''(«Top Hits Award-2015»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2015»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Elle Style Awards Kazakhstan-2016»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2016»)'' * «Жыл таңдауы» сыйлығы ''(«Жыл таңдауы-2016»)'' * Естелік статуэтка ''(«Star of Asia-2018»)'' * «Ең үздік дуэт» сыйлығы ''(«EMA-2018»)'' * «Жыл таңдауы» сыйлығы ''(«Жыл таңдауы-2018»)'' * Қазақстандағы ең танымал ТОП5 бейнебаян ''(«YouTube Rewind 2018»)'' * Естелік статуэтка ''(«Star of Asia-2019»)'' * Естелік жүлделер ''(«Voice of Nur-Sultan-2019»)'' * «Жыл таңдауы» сыйлығы ''(«Жыл таңдауы-2019»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«EMA-2019»)'' * «Үздік қыздар тобы» сыйлығы ''(«Qazaq Music Awards-2019»)'' == Әндерінің авторлары == {| class="wikitable" |+ !№ !Ән атауы !Музыкасының авторы !Сөзінің авторы !Жыл |- |1 |Мама |Эдуард Бергалиев |Эдуард Бергалиев |2006 |- |2 |Пленник |Д. Базикова |Д. Базикова |2006 |- |3 |Ты верни любовь |Эдуард Бергалиев |Эдуард Бергалиев |2007 |- |4 |Арман-ай |Родион Тен |Мақсат Байлы |2008 |- |5 |Персона |Эльдар Кенжебаев |Алишер Юлдашев |2009 |- |6 |Асықпа |Жанар Дұғалова |Сержан Бақытжан |2012 |- |7 |Қазақ қыздары |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2012 |- |8 |Туған жер |Арман Дүйсенов |Ринат Зайытов |2013 |- |9 |Ризамын |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2013 |- |10 |Махаббат |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2014 |- |11 |Қазағымның арулары-ай |Арман Дүйсенов |Ринат Зайытов |2014 |- |12 |Келші жаныма |Арман Дүйсенов |Ринат Зайытов |2014 |- |13 |Қайтар жүрегімді |Жанар Дұғалова |Ринат Зайытов |2015 |- |14 |Армандаймын |Э. Кенжебаев |Асқар Дүйсенбі |2015 |- |15 |Қуыршақтар |Арман Дүйсенов |Арман Дүйсенов |2015 |- |16 |Туған жер - тағдырым |Арман Дүйсенов |Қалқаман Сарин |2016 |- |17 |Рухты ару |Мархаба Сәби |Мархаба Сәби |2016 |- |18 |Неге? |Бауыржан Бимахан |Ринат Зайытов |2016 |- |19 |Қалай ғана? |Шоқан Уәлихан |Асқар Дүйсенбі, Әл-Насыр |2017 |- |20 |Ғажап ертегі |Д. Сыздықов |И. Сапарбай |2017 |- |21 |Әсем ән |Румын әуені |Б. Арыстан |2017 |- |22 |Жаса, туған жерім |Гагаш |Асқар Дүйсенбі |2017 |- |23 |Махаббат баяны |Арман Дүйсенов |Асқар Дүйсенбі |2017 |- |24 |Swala la la |Ербол Салықбаев |Шыңғысхан Көпбаев |2018 |- |25 |Алматы-Астана |Ербол Салықбаев |Асқар Дүйсенбі |2018 |- |26 |Ұят емес |Ербол Салықбаев |Әл-Насыр, Назым Басқынбаева |2019 |- |27 |Мұның бәрі |Ғазизхан Шекербек |Қуаныш Жаманқұлов |2019 |- |28 |Қош енді |Шоқан Уәлихан |Асқар Дүйсенбі, Берік Керімбек |2019 |- |29 |Наурызнама |Мұрат Құсайынов |Серік Тұрғынбеков |2019 |- |30 |13 |Мархаба Сәби |Мархаба Сәби, Назым Басқынбаева, Макс Jeti |2019 |- |31 |Сертің қайда? |Арман Дүйсенов |Арман Дүйсенов, Дидар Кәден |2019 |- |32 |Керек |Ербол Салықбаев |Таир Сахиев, Берік Керімбек |2020 |- |33 |Өзгертпе кейпіңді |Марат Балмырза, Жасұлан Нұрғазиев |Марат Балмырза |2020 |- |34 |Қыз жүрегі |Әлішер Юлдашев |Назгүл Сарыбаева |2020 |- |35 |Между нами любовь |Бауыржан Бимахан |Дидар Кәден |2020 |- |36 |Бағынбаймын |Жасұлан Бекенов |Марат Балмырза |2021 |- |37 |Тыңда |Бауыржан Бимахан |Мархаба Сәби |2021 |- |38 |Арман |Эдуард Бергалиев |Сержан Бақытжан |2021 |- |39 |Жаса, қазақ арулары |Арман Дүйсенов |Манарбек Сатыбалдин |2021 |- |40 |Көктем шуағы |Хамит Шанғалиев |Еркебұлан Қайназаров |2022 |- |41 |Кешіктің сен |Нұрболат Қанай |Дулат Құйқас |2022 |- |42 |Ренжітсем кешір |Нұрболат Қанай |Дулат Құйқас |2022 |- |43 |Ai dai |Нұрболат Қанай |Дулат Құйқас |2023 |- |44 |Махаббат алауы |Эдуард Бергалиев |Ринат Зайытов |2023 |- |45 |Қазақстаным |Манарбек Жұматай |Саят Рахымжан |2023 |- |46 |Take my love |Роман Бугров |Роман Бугров |2023 |- |47 |Hula Hoop |Роман Бугров |Роман Бугров |2023 |- |48 |Жаңа жыл |Диана Исмаил |Ерболат Қарақойшы |2023 |- |49 |Я красива |Шыңғысхан Көпбаев |Джордан Аракелян, Айбек Жанысбаев |2024 |- |50 |Forever sunday |Мархаба Сәби, Бағым Мұхитденова, Calvin Broadus |Мархаба Сәби, Айбек Жанысбаев, Calvin Broadus |2024 |- |51 |Тарам-тарам |Қуат Әбілов |Нұржан Асхатұлы |2025 |- |52 |Махаббатым |Еркеш Хасен |Рахымжан Рамазан |2025 |- |53 |MAG'AN QARA |Жанар Дугалова |Ne1tron |2025 |- |54 |Абьюз |М. Алинуров |Б. Қарасаев |2026 |} ==Топ солисткалары== * Әнел Әрінова - 1981 жылы 4 мамыр Талдықорған қаласында туылған. * [[Мөлдір Әуелбекова]] - 1986 жылы 10 тамыз Тараз қаласында туылған. * Аида Смағұлова - 1988 жылы 13 наурыз Павлодар қаласында туылған. * [[Кәмшат Жолдыбаева]] - 1988 жылы 28 қаңтар Ақтау қаласында туылған. * Айдана Меденова - 1991 жылы 28 қыркүйек Семей қаласында туылған. * [[Жанар Дұғалова]] - 1987 жылы 18 қаңтар Қызылорда қаласында туылған. * Жұлдыз Өмірғали - 1995 жылы 10 наурыз Алматы облысының Ұзынағаш ауылында туылған. * Ақбота-Нұр Сейтмағамбет - 1996 жылы 22 қазан Кентау қаласында туылған. * Балжан Бидаш - 1995 жылы 31 шілде Қызылорда облысының Келінтөбе ауылында туылған. * Элизат Берікова - 1994 жылы 7 мамыр Жамбыл облысының Меркі ауданында туылған. * Сара Амангелді - 1996 жылы 19 қаңтар Алматы қаласында туылған. * Назым Әбілдина - 1999 жылы 6 қаңтар Алматы қаласында туылған. * Ақбота Құрманғали - 2000 жылы 21 желтоқсан Қаскелең қаласында туылған. * Ләззат Сұлтанова - 2000 жылы 18 қыркүйек Форт-Шевченко қаласында туылған. * Балауса Ерғалина - 1998 жылы 22 мамыр Алматы қаласында туылған. * Наргиз Алтайбай - 1997 жылы 1 маусым Қызылорда қаласында туылған. * Диана Қожагелдина 2002 жылы 17 ақпан Ақтөбе қаласында туылған * Сагдиана Бухарбаева - 2002 жылы 24 шілде күні Қарағанды облысының Абай қаласында дүниеге келген == Коллаборациялары == 2009 жылы «Сағындырған әндер-ай» концертінде КешYOU(Әнел, Мөлдір, Наиля) «Домбыра туралы баллада» әнін Бүркітпен бірге дуэтте орындады. 2010 жылы КешYOU(Әнел, Мөлдір, Наиля) Айжан Нұрмағамбетовамен бірге дуэтте «Маңмаңгер» әнін айтты. КешYOU Баян Мақсатқызының «Қазақ аруы» байқауында әр жылдағы қатысушы қыздармен бірге ән айтқан. Алтын құрам(Кәмшат, Айдана, Жанар) 2012 жылы «Жігіттер» тобымен бірге «Сәлем саған, туған ел» әніне бейнебаян шығарды. 2013 жылы КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар) Бейбіт Қорғанмен бірге дуэтте «Шоқ қыздар» әнін «Ел арна» телеарнасында орындады. 2013 жылы «КТК» телеарнасында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар), Аша Матай, Әнел Әрінова бірге «Сұлу бойжеткен» мюзиклінде «Қайдасың?» әнін айтты. 2014 жылдың шілде айында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жанар), Жандос Әбілдинов, Аманкелді Жақау бірге «Бақ мекенім-Астанам» әніне бейнебаян шығарды. 2014 жылы КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жұлдыз) Қайрат Нұртаспен бірге дуэтте «Көз жасың көмектеспейді» әнін айтты. 2015 жылдың қаңтар айында КешYOU(Кәмшат, Айдана, Жұлдыз) Серік Ибрагимовпен бірге «Қияли қыз» әнін дуэтте айтқан. 2015 жылы жазда «Хабар» телеарнасының «Арман жолы» мюзиклінде КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан), Луина, «Лашын» тобы бірге «Күміс құман-ай» әнін орындаған. 2015 жылы күзде КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) тобы Бүркіт пен Айшаның «Мемлекетім» бейнебаянына қатысты. 2016 жылдың мамырындағы топтың мерейтойлық концертінде КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) Баян Мақсатқызының «Алау» тобымен «Welcome to Kazakhstan» әнін орындаған. Бұл концертте КешYOU Мақпал Жүнісовамен бірге дуэтте «Кетсең де шалғай» әнін айтты. Экс-солисткалармен бірге концертті «Қазақ қыздары» әнімен аяқтады. 2016 жылдың қыркүйек айында «EMA-2016 Muzzone» премиясында КешYOU(Жұлдыз, Ақбота-Нұр, Балжан) және рэпер BikaBreezy «Неге?» әнінің премьерасын жасады. 2017 жылы шілде айында КешYOU(Балжан, Элизат, Сара, Назым) «Rin'go» тобымен бірге Астана қаласында «Город мой» әнін айтты. 2018 жылы ақпан айында КешYOU(Балжан, Элизат, Назым) және рэпер Baller бірге «Swala La La» әніне бейнебаян шығарды. 2018 жылы маусым айында Төлеген Мұхамеджановтың концертінде КешYOU(Балжан, Назым, Ақбота) «На-На» тобымен бірге «Город мой» әнін айтты. 2018 жылы маусым айында КешYOU(Балжан, Назым, Ақбота) «Алау» тобымен бірге «Алматы-Астана» әніне бейнебаян шығарды. 2018 жылы желтоқсан айында «Жаңа жылдық кездесу» концертінде КешYOU(Балжан, Назым, Ақбота) Оралхан Алтынбековпен бірге дуэтте «Қуыршақтар» әнін жаңа нұсқада айтты. 2019 жылы наурыз айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және «Дос-Мұқасан» тобы бірге «Наурызнама» әніне бейнебаян шығарды. 2019 жылы мамыр айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) экс-солисткалармен бірге «13» әніне бейнебаян шығарды. 2020 жылы ақпан айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз), B.Jigga, Jaman T бірге «Керек» әніне бейнебаян шығарды. 2021 жылы мамыр айында «Qazaq golden hits» бағдарламасында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз), экс-солисткалар бірге «13» әнін орындады. 2022 жылы Алматы қаласындағы Наурыз мерекесінде КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және Айқын Төлепберген «Көктем шуағы» әнін бірге айтты. 2023 жылдың шілде айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және Bellezzo «Hula Hoop» әніне бейнебаян шығарды. 2024 жылы қаңтар айында КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз) және Баян Мақсатқызы «Бриллианты» әнін бірге дуэтте айтты. 2024 жылы Алматы қаласындағы Наурыз мерекесінде КешYOU(Ләззат, Балауса, Наргиз), Ардақ Балажанова, «Асыл» тобы «Кең дала» әнін бірге айтты. 2024 жылы жаңа құрам(Ләззат, Диана, Сагдиана) Снуп Доггпен бірге «Forever sunday» әнін шығарды. 2024 жылы қарашада «Хабар» телеарнасында КешYOU(Ләззат, Диана, Сагдиана), Еркеш Хасен, Bytanat, Amalyat «Атамекен» әніне бірге бейнебаян шығарды. 2024 жылы желтоқсанда «Хабар» телеарнасында КешYOU(Ләззат, Диана, Сагдиана), MuzArt Life «Жаңа жыл» әнін бірге орындады. 2025 жылы Алматы қаласындағы Наурыз мерекесінде КешYOU(Ләззат, Диана, Сагдиана), Dinaya «Наурыз» әнін бірге айтты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Instagram|keshyou_official}} * [https://www.youtube.com/@BMPRODUCTIONKZ «BM production» ресми youtube арнасы] [[Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары]] [[Санат:2006 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] ctzejsotc6r5fxolsfyu1m3gx149vns 0 533972 3639350 3622766 2026-08-05T06:13:21Z 1nter pares 146705 3639350 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Фархадбек Ырысметов |толық аты = |лақап аты = Фара |сурет = Farkhadbek Irismetov 2008.JPG |сурет ені = 200px |атауы = |туған күні = 10.08.1981 |туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}} |азаматтығы = {{KAZ}} |бойы = 178 см |салмағы = 76 кг |позиция = сол қапталдағы қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] |қызметі = бапкер көмекшісі |клубтары = {{футбол карьерасы |1999—2001|{{flagicon|Russia}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо-2]]| |2001|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|10 (0) |2002-2004|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|87 (12) |2005-2006|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|37 (1) |2007—2010|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|93 (0) |2011—2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|36 (0) |2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]|7 (0) |2013—2014|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|19 (0) |2014|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|13 (0) |2015|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|23 (0) |2016—2017|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|8 (0) |2018|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]|0 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2011|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]]|34 (0) }}|бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2019|{{ту|Қазақстан}} [[Қыран (футбол клубы)|Қыран]]| |2020—|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|асс }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = }} '''Фархадбек Равшанұлы Ырысметов''' (10 тамыз 1981<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/44954 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Шымкент]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == === Клубтық === Фархадбектің ұлты өзбек, Шымкентте дүниеге келген. Жастық шағында Ташкентте де тұрған, 1998 жылы "[[Томирис (футбол клубы)|Достық/Синтез]]" клубында доп тепті. 1999 жылы карьерасын мәскеулік "[[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]" клубында бастады. Екі маусым клуб футболшысы атанғанымен, негізгі құрамда ойнай алмады, тек фрам-клуб сапында алаңға шықты. 2001 жылы жазда "[[Каспий (футбол клубы)|Маңқыстау]]" клубына ауысты. Маусым соңында клубтан кетті. 2002 жылы "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]" футболшысы атанды. Жаңа клубы сапында екі рет Қазақстан чемпионы атанды. 2005 жылы "Қайратқа" ауысты. 2005 жылы клуб сапында Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері атанды, ал клуб Қазақстан кубогы финалында сүрінді. 2007 жылы [[Дмитрий Алексеевич Огай|Дмитрий Огайдың]] шақыруымен "[[Тобыл]]" футболшысы атанды. "Тобылға" барған алғашқы маусымда [[Интертото кубогы 2007|Интертото кубогы]] иегері атанды, ал 2010 жылы үшінші рет Қазақстан чемпиондығына қол жеткізді. Бірақ бұл кезде Огай бапкерліктен кетіп қалған болатын. 2010 жылы "[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасыға]]" ауысты. Шымкенттік клуб сапында Қазақстан суперкубогы иегері атанды. 2012 жылы бірінші лигадағы "[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]" қатарын толықтырды. 2013 жылы "Ордабасыға" қайта оралып, екі маусым ойнады. 2014 жылғы маусымды тағы да [[Тобыл (футбол клубы)|"Тобыл"]] сапында, ал 2015 жылды "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсарда]]" өткізді. 2016-17 жылдары тағы да "Ордабасы" сапында доп тепті. 2018 жылы "[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]" клубына ауысып, бірден команда капитаны боп тағайындалды. Сол жылы карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрамада === Ұлттық құрамаға ресейлік [[Леонид Александрович Пахомов|Леонид Пахомов]] бас бапкер болып тұрған жылдары шақырту алған. Пахомов бапкер «Ертісте» өнер көрсетіп жүрген қорғаушыны [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанмен]] өткен жолдастық кездесуде алаңға шығарады. Одан кейін [[Сергей Анатольевич Тимофеев|Сергей Тимофеев]], [[Арно Пайперс]] секілді бапкерлер де ұлттық құрама жиынына тұрақты түрде қатыстырып тұрды. Бас команда сапында жалпы 35 ойын өткізген. === Бапкерлік === 2019 жылы бапкерлік жолын бастап, Шымкенттің "Қыран" клубын жаттықтырды. 2020 жылы [[Атырау (футбол клубы)|"Атырауда]]" бас бапкер көмекшісі боп қызметке тағайындалды. ==Жетістіктері== *Қазақстан чемпионатының жеңімпазы: 2002, 2003, 2010 жылдары *Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2004, 2007, 2008 жылдары *Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2005 жылы *Қазақстан кубогының иегері: 2007, 2011 жылдары *Қазақстан суперкубогының иегері: 2012 жылы *Интертото кубогының иегері: 2007 жылы ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.national-football-teams.com/player/3528.html Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Каспий ФК ойыншылары]] [[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]] [[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]] [[Санат:Сұңқар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]] [[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]] [[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Қыран ФК жаттықтырушылары]] 9j5hckjf9o5d77uneclqt1gfd5mgqgz 4 537752 3639267 3638976 2026-08-05T05:00:34Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3639267 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96567" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 567] | data-sort-value="1106" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1106] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="86109" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 86 109] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84039" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 039] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55564" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 564] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48975" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 975] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="33297" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 33 297] | data-sort-value="55" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 55] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="22848" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 22 848] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="22727" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 22 727] | data-sort-value="222" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 222] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="19754" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 19 754] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17255" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 255] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16072" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 072] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13765" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 765] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11339" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 339] | data-sort-value="59" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 59] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10144" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 144] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8337" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8337] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8202" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8202] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7952" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7952] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7488" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7488] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7420" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7420] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4515" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4515] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4433" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4433] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3746" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3746] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3295" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3295] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3136" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3136] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2912" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2912] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2136" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2136] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1611" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1611] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1540] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1174" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1174] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1082" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1082] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="920" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 920] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="729" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 729] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="619" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 619] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="617" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="594" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 594] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="558" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 8ignot6utmjt8atxyyhn6tvqkvvcv9c 0 547953 3639149 3477682 2026-08-04T19:56:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639149 wikitext text/x-wiki {{Машиналық аударма|}} {{Тұлға |Есімі = Гордей Колесов |Шынайы есімі = Колесов Гордей Евгеньевич |Сурет = |Сурет атауы = Қытайда Дарындылар шоуында өнер көрсетуде, CCTV-1, 2015 |Туған күні = 18.8.2008 |Туған жері = [[Мәскеу]] |Азаматтығы = [[Ресей]] }} '''Гордей Евгеньевич Колесов''' ([[18 тамыз]] [[2008 жыл]], [[Мәскеу]]) — жас шахматшы, вундеркинд<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2729493 Гордей Колесов, вундеркинд. Коммерсантъ 08.06.2015]</ref>. Қытайда 2015 жылы (жасы 6 жыл 5 ай) қытайдың орталық CCTV-1 телеарнасында дарындылар шоуының жеңімпазы, [[шахмат]] жарыстарының жеңімпазы<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC2014--2.png/220px-%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC2014--2.png Ноябрь 2014 г — серебряный призёр первенства Гуанчжоу по шахматам.]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA.jpg/220px-%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%BA.jpg Апрель 2015 г — победитель квалификационного турнира по шахматам в Шэньчжэне ]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, шығармашылық байқаулардың лауреаты<ref name="конкурс1">[http://www.sems.cc/msg/sszt/2015/0207/143674.html Панда. Международный детский конкурс живописи и каллиграфии 07.02.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626235918/http://www.sems.cc/msg/sszt/2015/0207/143674.html |date=2015-06-26 }}</ref><ref name="конкурс2">[http://russian.people.com.cn/n/2015/0204/c31516-8846001.html В Пекине прошла церемония награждения победителей первого Конкурса китайской каллиграфии твердой ручкой. russian.people.com.cn 4.02.2015]</ref>, 5 тілді меңгерген ([[Орыс тілі|орыс]], [[Қытай тілі|қытай]], [[Испан тілі|испан]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]]), қытайдың 555 идиомасын жатқа біледі<ref>[http://www.fontanka.ru/2015/02/25/140/ Папа русского вундеркинда, покорившего Китай: «Каждый ребёнок — гений». Фонтанка 25.02.2015 ]</ref>. Халықаралық шахмат федерациясының Президенті ([[ФИДЕ]]) Кирсан Илюмжинов Гордейді «Шахмат әлемінің кішкентай [[Будда|Буддасы]]<nowiki/>» деп атаған.<ref>[http://kirsan.today/kolonka-ilyumzhinova/item/30-druzhba-s-putinym-khoroshij-ton.html Дружба с Путиным — хороший тон. Информационный портал kirsan.today 16.06.2015]</ref> Гордейдің 3 кішкентай қарындастары бар — Милана, Агата және Есения. == Өмірбаяны == Гордей Евгеньевич Колесов [[2008 жыл|2008 жылдың]] [[18 тамыз]] күні [[Мәскеу|Мәскеу қаласында]] дүниеге келген. Екі айлық кезінде ата-анасы оны Қытайдың тауарлар мен жабдықтар жеткізуге маманданып отырған Optim Consult компаниясын басқарып келе жатқан, әрі елде 15 жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеп жүрген әкесі Евгений Колесовқа, яғни [[Гуанчжоу]] қаласына алып барады<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/02/gordey/ Шестилетний россиянин победил на шоу талантов в Китае. Лента. Ру 3.06.2015 ]</ref>. Ағылшынша жазылатын есімі: Gordey Kolesov, қытайша: 叶伟国, (пиньинь: Yè Wěi Guó — қытай тілінен аударғанда «Е Ұлы ел»<ref>[http://www.cntv.ru/2015/02/04/ARTI1423014460813899.shtml В Пекине объявлены итоги первого Конкурса китайской каллиграфии твердой ручкой. Центральное телевидение Китая 04.02.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923222308/http://www.cntv.ru/2015/02/04/ARTI1423014460813899.shtml |date=2015-09-23 }}</ref> немесе «Е Ұлы мемлекет»).<ref>[http://snob.ru/profile/24420/blog/93821 Е Вэйго: русский ребёнок, который покорил Китай. Сноб 12.06.15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150728170320/http://snob.ru/profile/24420/blog/93821 |date=2015-07-28 }}</ref> Гордейдің теледидарға алғаш шығуы 2014 жылдың сәуір айында, Алексей Лысенковтың «Сам себе режиссер» атты бағдарламасында басталды, Россия 1. Гордей қытайлық иероглифтерді білімін паш етіп, әрі қытай тіліндегі әнді қарындасы Миланамен бірге орындап беріп, «Слабо» айдарының екі мәрте жеңімпазы атанды. 2014 жылдың қыркүйек айында Гордей ҚХР-дағы Ресей Елшілігінің (Бейжің қаласы) жанындағы шет (ағылшын) тілін тереңдетіп оқытуға арналған жалпы білім беру орта мектебінің экстернатына оқуға түсті.<ref>[http://russian.china.org.cn/exclusive/txt/2015-06/10/content_35788408.htm Гордей Колесов: история самого известного русского ребёнка в КНР. Портал russian.china.org.cn 06.10.2015]</ref> Сонымен бірге оның шахматпен де әуестенуі басталады. 2015 жылдың қаңтар айында Гордей қытайдың орталық теледидарында CCTV-1, дарындылар Шоуына қатысып, оның жеңімпазы атанады. Қытайдың бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ) Гордей әкесімен бірге танымал жүргізуші Чжудан мадаммен қалайша қалжыңдасқаны туралы таңырқап тұрып жазды. Олар сол жүргізушіден қытайлық идиоманың мәнін түсіндіріп беру жайында сауал қойып, оны тығырыққа тіреген.<ref>[http://ent.163.com/15/0114/14/AFU5FMBK00031GVS.html 俄罗斯神童老爸挑衅朱丹：你知道这个成语么？Портал ent.163.com 14.01.2015]</ref><ref>[http://roll.sohu.com/20150114/n407788415.shtml 俄罗斯神童老爸挑衅评委朱丹:你知道这个成语么？(图) Портал roll.sohu.com 14.01.2015]</ref> Гордей осыншама табысқа жете білген шетелдіктердің арасындағы бірінші адам болды<ref>[http://www.vesti.ru/videos/show/vid/647069/cid/1/ Русский мальчик Гордей Колесов покорил Китай. Вести 14.06.2015]</ref><ref>[https://youtube.com/watch?v=tdWrvLt5GNY Шестилетний россиянин победил в китайском конкурсе талантов. Вести 3.05.2015]</ref><ref>[http://www.rosbalt.ru/federal/2015/06/03/1404809.html Шестилетний россиянин сенсационно победил на шоу талантов в Китае. Росбалт 03.06.2015]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://vistanews.ru/world/8039-shestiletniy-rossiyanin-gordey-kolesov-stal-pobeditelem-kitayskogo-talant-shou.html Ребенок-гений Гордей Колесов стал победителем китайского шоу талантов. vistanews.ru 3.06.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205533/http://vistanews.ru/world/8039-shestiletniy-rossiyanin-gordey-kolesov-stal-pobeditelem-kitayskogo-talant-shou.html |date=2016-03-03 }}</ref>. Орысша субтитрлері жазылған роликті Қытай арнасындағы Youtube<ref>[https://www.youtube.com/user/kolesovevgeny Канал Евгения Колесова на youtube]</ref> желісінде Евгений Колесов 2015 жылдың ақпан айының соңында жариялады да, бір ғана аптаның ішінде 1 млн көрермендер жинап үлгерді. Кейбір комментаторлардың пікірінше, жас ресейлік азамат ресей-қытай достастығына дипломаттарға қарағанда көбірек үлес қосқан<ref name=autogenerated2>[http://www.dni.ru/society/2015/2/11/294627.html Шестилетний россиянин покорил Китай. Дни.ру 11.02.2015]</ref><ref>[http://ent.qq.com/a/20150317/043949.htm 家庭幽默大赛》神童火了 俄媒赞其更胜外交官 17.03.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007214037/http://ent.qq.com/a/20150317/043949.htm |date=2015-10-07 }}</ref>, ол әлі келешекте дипломат болады-ау деп топшылап та отырғандар бар<ref>[http://www.topnews.ru/news_id_78464.html ШЕСТИЛЕТНИЙ ВУНДЕРКИНД ИЗ РОССИИ ПОБЕДИЛ НА ШОУ ТАЛАНТОВ В КИТАЕ. topnews.ru 4.06.2015]</ref><ref>[http://www.spletnik.ru/blogs/kruto/105481_gordey-kolesov Гордей Колесов. spletnik.ru 17.02.2015]</ref>. Қытайлық БАҚ ұлының дарындарын тәрбиелеуде әкесінің қосқан үлесі зор деп танып отыр.<ref>[http://news.139life.com/zixun/ent/20150114/48945829.shtml 俄罗斯神童老爸挑衅朱丹：你知道这个成语么？news.139life.com 14.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151006161805/http://news.139life.com/zixun/ent/20150114/48945829.shtml |date=2015-10-06 }}</ref> Кішкентай дарындылар Шоуында жеңіске жеткен соң, кішкентай Колесовты 15 миллион адамы бар Гуанчжоу мегаполисіндегі жоғарғы шенеуніктер мен генералдардың балалары оқып, білім алатын жабыр артықшылықты мектепке тегін оқуға шақырды. Бір жылдық оқуға төлемақысы 20 мың АҚШ долларынан астам ақшаны құрайды <ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/02/gordey/ Шестилетний россиянин победил на шоу талантов в Китае. 3.06.2015]</ref><ref>[http://www.dni.ru/culture/2015/6/3/305267.html 6-летний Гордей выиграл шоу талантов в Китае. Дни.ру 03.06.2015]</ref>. Гордейдің ата-анасының атына да Гордейді түсірілімдерге қатыстыру үшін қытайлық телеарналардан ондаған шақырулар келіп түсіп жатады. 2015 жылдың ақпан айында ресей-қытай достастық жылдарының және жастар алмасуының аясында өткізілген «Қытай-Ресей. Достық көпірі» атты ресейлік-қытайлық балалар мен жасөспірімдердің көркемөнер шығармашылығы байқауында да (2014—2015 жылдар) Гордей өзінің салған суретімен күміс медальді иеленді<ref name="конкурс1"></ref>. Сол айдың ішінде оған қытай каллиграфиясын қатты қаламсаппен жазу-2014 бастапқы байқауында оқырмандар сүйіспеншілігі жүлдесі берілді<ref>[http://boyko.ru/2015/02/06/shestiletnij-rossiyanin-gordej-stal-geroem-konkursa-kitajskoj-kalligrafii-v-pekine/ Шестилетний россиянин Гордей стал героем конкурса китайской каллиграфии в Пекине. Boyko.ru 06.02.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015213334/http://boyko.ru/2015/02/06/shestiletnij-rossiyanin-gordej-stal-geroem-konkursa-kitajskoj-kalligrafii-v-pekine/ |date=2015-10-15 }}</ref>. Байқауға Гордей өзінің каллиграфиялық дарындары туралы әңгімелеп берген видеосы <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=cAe_uR0QHbY Подготовка Гордея Колесова к конкурсу каллиграфии. Youtube 3.11.2014]</ref> жіберілді. Гордейден үлгі алу керектігін айтып, жас дарынның (байқаудағы ең жас қатысушы) табыстарын таңырқай бағалаған ШОС бас хатшысы Дмитрий Мезенцев Гордейге жүлдені өз қолынан табыс етті <ref name=autogenerated2></ref>. «Церемония рәсімі кезінде дарынды ресейлік бала баршаға Су Шидің (қытайлық Сунь әулетінің ақыны. — Еск. ред.) өлеңін айтып беріп, көрермендердің ұзақ шапалағына бөленді»<ref name="конкурс2"></ref>. Гордейдің табыстары жайлы тіпті Қытайдың басты ақпараттық агенттігі «Синьхуа» жариялап жазды<ref>[http://russian.news.cn/culture/2015-02/03/c_133967725_5.htm В Пекине объявлены итоги первого Конкурса китайской каллиграфии вердой ручкой. Russian.news.cn 3.02.2015]</ref>,<ref>[http://news.xinhuanet.com/world/2015-02/04/c_1114241749.htm 首届“俄罗斯中文硬笔书法大赛”结果揭晓 news.xinhuanet.com 4.02.2015]</ref>. 2015 жылдың сәуір айында Гордей мен оның әкесі Евгенийді «Пусть говорят»<ref>[http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5685/fi37079 Праздничный выпуск программы «Пусть говорят», посвященный 20-летию Первого канала. Сайт 1 канала 01.04.2015 Аффтар жжёт]</ref> бағдарламасының арнайы түсіріліміне шақырылды. Сол уақытта роликті қарағандардың саны 4 млн асып кеткен<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Ri9_lb0z7oE Пусть говорят. Аффтар жжот 6. Youtube 01.04.2015]</ref> 2015 жылдың 1 маусымы күні Интернет желісінде қытайдың орталық теледидарында CCTV-1, дарындылар Шоуының гала-концертіндегі ролигі жарияланды. Гордей XVI ғасырдағы қытайдың классикалық «Батысқа сапар» романының кейіпкері, Мешіндердің патшасы Сунь Укунның жасын есептеп айтып беріп, әділ-қазылар мен қытайлық көрермендерді таң қалдырды, танымал қытайлық тележүргізуші Лю Ивэй, орыс баласының монологын тыңдап, диваннан сырғып түсті<ref>[http://www.wday.ru/stil-zhizny/kultura/russkiy-malchik-vyiigral-shou-talantov-na-kitayskom-tv/ Русский мальчик выиграл шоу талантов на китайском ТВ. wday.ru 5.06.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150826010514/http://www.wday.ru/stil-zhizny/kultura/russkiy-malchik-vyiigral-shou-talantov-na-kitayskom-tv/ |date=2015-08-26 }}</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.rg.ru/2015/06/03/gordey-site-anons.html Вундеркинд из России победил на шоу талантов в Китае. Российская газета 03.06.2015]</ref>. Видеоны жариялағаннан кейінгі 3 күннен соң қараушылардың саны жарты миллионнан асып түсті. БАҚ Гордейді вундеркинд деп атады<ref>[http://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/06/03/n_7255150.shtml Ролик о победе шестилетнего россиянина на конкурсе талантов в КНР стал интернет-хитом. gazeta.ru 03.06.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720062058/http://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/06/03/n_7255150.shtml |date=2015-07-20 }}</ref><ref>[http://mir24.tv/news/world/12697452 В Китае шестилетний россиянин выиграл шоу талантов. mir24.tv 3.06.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709014349/http://mir24.tv/news/world/12697452 |date=2015-07-09 }}</ref><ref>[http://www.aif.ru/society/shestiletniy_rossiyanin_stal_pobeditelem_kitayskogo_shou_talantov Шестилетний россиянин стал победителем китайского шоу талантов. aif.ru 3.06.2015]</ref>. Гордей Колесовтың әкесі Евгений НТВ арнасына берген сұхбатында, өз ұлын вундеркинд деп атамау керектігін мәлімдеді, оның пікірінше, «Гордей — көпшілік жақсы көретін бала, ол бар болғаны сонша тәртіпті, әрі оқығаннан ләззат алады»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/1419679 Шестилетний вундеркинд из России победил на шоу талантов в Китае. ntv.ru 05.06.2015]</ref>. Гордейдің роликтерін сонымен қатар, бұл баланың тіл бойынша қабілеттері жайлы мақтап айтатын, РФ ҚМ әскери аудармашылары институтының студенттері мен МГИМО оқитын болашақ дипломаттар қарап жүреді.<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/02/gordey/ Шестилетний россиянин победил на шоу талантов в Китае. Лента.ру 2.06.2015]</ref>. Ресейдің еңбек сіңірген әртісі, театр және кино актёрі Михаил Ефремов, 4 маусымдағы «Ұлттық жаңалықтар қызмет» ақпараттық агенттігіне арнап Топ-5 басты жаңалықтарды дайындап отырып, Гордей жайлы былай деп жазған: «Алты жастағы ресейлік вундеркинд Гордей Колесов Қытайдың орталық телеарнасында трансляцияланған таланттар шоуының жеңімпазы бола білді. Гордей бес тілде сөйлей алады, оның шахмат бойынша бірінші разряды бар және ол осы спорт түрінен Ресейдің құрамасының мүшесі болып табылады. Гордей, сен — біздің болашағымызсың, саған бүкіл ел теңескісі келеді!»<ref>[http://nsn.fm/hots/mikhail-efremov-pozdravil-andzhelinu-dzholi-s-dnyem-rozhdeniya.php Михаил Ефремов: У России есть выбор — Крым или футбол. nsn.fm 4.05.2015]</ref> Интернетте Гордей түскен роликтер зор танымалдылыққа ие болып отыр, солардың ішіндегі ең көп қаралғандары: «6-жастағы Гордей Колесов Қытайдың орталық ТД-да, ССTV-1»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RpxS10ZWsks 6-ти летний Гордей Колесов на центральном ТВ Китая, CCTV-1]</ref>, «Гордей Колесов Қытайдың орталық ТД-да дарындылар шоуын жеңіп алды»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QWywrw2ty4s 6-летний Гордей Колесов выиграл шоу талантов на центральном ТВ Китая.]</ref>, «[[Шэньчжэнь|Шэньчжэндегі]] шахмат бойынша І орын»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=F-Yq6w-_r8s 6-летний Гордей Колесов: I место по шахматам в Шэньчжэне!]</ref>, «Гордей Колесов гитарамен орындаған қытайлық ән»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=8E4slFENW1Q Китайская песня под гитару от Гордея Колесова]</ref>, «Қытай. Шахмат жаттығуы»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=a5v0Fpb-VA8 Китай. Шахматная тренировка Гордея Колесова.]</ref>, «В. В. Маяковский. Қытайға нота»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lApHNgNWHx8 В. В. Маяковский. «Нота Китаю» рассказывает Гордей Колесов]</ref>, «Қытайдың 475 идиомалары»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ajSEBf8bZRs 475 китайских идиом рассказывает 6-летний Гордей Колесов]</ref>, сондай-ақ ол әкесімен бірге: Сергей Есениннің қытай тіліндегі «Гой, ты, Русь моя Родная» <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UO1D9CmSB_c Есенин на китайском. Рассказывают Гордей и Евгений Колесовы]</ref> және [[Мау Зыдоң|Мао Цзэдунның]] қытай және орыс тілдеріндегі <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KxHFyqLiBm8 Стихи Мао Цзэдуна на китайском и русском языках.]</ref> өлеңдерін оқып тұрған роликтер. Гордей Колесов әлемде [[Рубик текшесі|Рубик текшесін]] тез келтіру бойынша ең жас шеберлердің бірі болып табылады.<ref>[http://russkievesti.ru/novosti/obshhestvo/shestiletnij-rossiyanin-stal-pobeditelem-kitajskogo-shou-talantov-video.html Шестилетний россиянин стал победителем китайского шоу талантов. Русские вести 5.06.2015]</ref> 2015 жылдың көктемінде Қытайдың екі орталық арналары Гордей жайлы әрі оның отбасы жайлы 2 деректі фильм түсірді.<ref>[http://www.utro.ru/articles/2015/06/03/1245788.shtml Шестилетний Гордей Колесов выиграл шоу талантов в Китае.]</ref> == Шахматпен әуестену == Гордей шахматпен 2014 жылдың жазынан бастап әуестене бастады, ал сол жылдың қараша айында ол Гуанчжоудың шахмат бойынша біріншілігінде қатысып, күміс жүлдегер ретінде танылады. 2015 жылғы қаңтар айының соңынан бастап, Гордеймен арнайы жаттығулармен сабақ беру үшін [[Гуанчжоу|Гуанчжоуға]] көшіп барған Андрей Ободчуктің<ref>[http://www.vm.ru/news/2015/06/05/shestiletnij-malchik-stal-lyubimtsem-kitaya-288481.html Шестилетний мальчик стал любимцем Китая. Вечерняя Москва 5.06.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810130629/http://vm.ru/news/2015/06/05/shestiletnij-malchik-stal-lyubimtsem-kitaya-288481.html |date=2015-08-10 }}</ref> басшылығымен ол шахматтар бойынша жүйелі оқытуын бастайды. 2014 жылдың қарашасынан бастап 2015 жылдың сәуіріне дейінгі кезеңде Гордей шахмат бойынша бірнеше біліктілік турнирлерінде қатысып үлгерді. 2015 жылдың сәуір айында Гордей Шэньчжэнде шахмат бойынша өткізілген біліктілік турнирінде жеңімпаз атанады да шахмат бойынша бірінші разрядты орындап береді. Чемпион кубогын Гордей қытайлық гроссмейстер, қытайлық әлем чемпиондарының, соның ішінде әйелдер арасындағы үш дүркін әлем чемпионының (2010, 2011, 2013) жаттықтырушысы Е Цзянчуаньның, және де ең жас әйел гроссмейстер Хоу Ифаньның қолынан алды. [[Тайланд|Таиландта]] (Паттайя) 2015 жылдың 05-15 мамырында мектеп оқушыларының арасында өткізілген әлем чемпионатында Гордей өзінің жастық санатында жас ресейліктердің арасында үздік нәтиже көрсетіп, ең мықты ондыққа кірді.<ref>[http://www.chess-results.com/tnr169476.aspx?lan=11&art=1&rd=9&turdet=YES&flag=30&wi=984 FIDE World Schools Championships 2015 - OU7]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:18 тамызда туғандар]] [[Санат:Музыканттар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша шахматшылар]] [[Санат:Ресей шахматшылары]] 0fia321mgga6er5hmf8670jgd3ccu8t 0 556071 3639418 3412807 2026-08-05T08:11:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639418 wikitext text/x-wiki {{Көрме | Қазақша атауы = Expo 2015 | Шынайы атауы = | Сурет = Expo 2015 Logo.svg | Сурет атауы = | Ел = {{ITA}} | Ауданы = 200 [[Гектар|Га]] | Орналасуы = [[Милан]] | Көрме түрі = [[Дүниежүзілік көрме]] | Статусы = Жабылды | Ашылды = 2015 | Өткізіледі = | Өткізілу уақыты = [[1 мамыр]] — [[31 қазан]] | Ұйымдастырушы = Expo 2015 (azienda) | Саласы = | Қатысушылар саны = 137 ел, 22 ұймы, 23 компания | Келушілер саны = | Сайты = http://www.expo2015.org/it | Ортаққор = Expo 2015 }} '''Экспо 2015''' — [[2015 жыл]]дың [[1 мамыр]]ынан бастап [[31 қазан]]ға дейін [[Италия]]ның қаласы [[Милан]] қаласында [[Халықаралық көрмелер бюросы]]мен (ХКБ) ұйымдастырылатын [[ЭКСПО|Халықаралық көрме]]. Көрме ұйымдастырушылары таңдаған тақырып «Ғаламшарды қоректендіру. Өмір үшін энергия». ({{lang-it|Nutrire il Pianeta, Energia per la Vita}}) === Жалпы ақпараттар === Экспо 2015 шарасының Миландағы басшысы Джузеппе Сала. 2013 жылдың 6 мамырында оны премьер-министр Энрико Летта Экспо ұйымдастырылуының билік комиссары етіп сайлады. 2011 жылы Итальян үкіметі ООН-ның бар мүшелерін көрмеге шақырған болатын. Экспо 2015 жобасына барлығы 144 мемлекет пен 3 халықаралық ұйым және 11 үкіметке бағынбайтын ұйымдар қатысуы тиіс еді. == Тарихы == Экспо 2015 иесі [[2008 жыл]]дың 31 наурызда [[Франция]]ның астанасы [[Париж]] қаласында ХКБ-нің EXPO халықаралық бюросы Бас ассамблеясының дауыс беруімен белгіленді. Миланның жалғыз қарсыласы Түркиялық Измир қаласы болды.Бастапқы айналымдарда Милан көп дауыс жинап،алға суырылып шыққан жоқ.Бірақ،кейіннен ХКБ-нің шешімі бойынша Милан Измирді 86-да 65 дауыспен жеңіп шықты. {| class="wikitable" style="margin:auto; margin-left:.5em; width:40%; float:left;" |- !colspan="4" style="background:#BDDBEA;"| Дауыс беру нәтижесі |- !Қала !Ел ! style="background:silver;" | '''Дауыс саны''' |- | [[Милан]] || {{ITA}} || style="text-align:center;"| 86 |- | [[Измир]] || {{TUR}} || style="text-align:center;"| 65 |- |} == Жұмыс барысы == 2015 жылы 1 мамыр күні Италияның премьер-министрі '''Маттео Ренци''' 1-мамыр күні болатын көрмені “''Oggi inizia il domani''” dell’Italia («Италияның ертеңгі күні бүгіннен басталады») деген ұранмен бастады. Ашылымға Италияның бұрынғы президенті Италии Джорджо Наполитано әйелімен бірге, Романо Проди, Массимо Д’Алема, Грациано Дельрио, сонымен қатар Джорджо Армани, Карла Фраччи, Хавьер Санетти. Папа Римский Франциск қатысты. == Қатысушы елдер == Көрмеге 145 ел қатысты.Оның ішінде өз павильонын салдырған елдер де ،салдырмаған елдер де болды. Қатысқан 145 ел: * {{AFG}}<ref name="nigeria" /> * {{EGY}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/egitto.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: EGITTO| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{ALB}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/albania.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: ALBANIA| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{DZA}}<ref name="50part" /> * {{AGO}}<ref name="nigeria" /> * {{GNQ}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/expo-taglia-il-traguardo-delle-128-adesioni |title=Expo taglia il traguardo delle 128 adesioni &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-09-24 |language=italienisch}}</ref> * {{ARG}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-323.html|language=italienisch|title=Con l'adesione dell'Argentina si tocca quota 40| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{ARM}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/armenia.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: ARMENIA| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{AZE}}<ref name="flagpage">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/sites/default/files/images/expomilano2015participants.jpg|accessdate=2013-10-19|title=expomilando2015participants.jpg}}</ref> * {{ETH}}<ref>{{cite web|title=The number of official participants to EXPO Milano 2015 rises to 98|url=http://en.expo2015.org/news/number-official-participants-expo-milano-2015-rises-98|accessdate=2012-10-03|date=2012-09-20|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{BHR}}<ref name="flagpage" /> * {{BGD}}<ref>{{cite web|url=http://www.ilgiornale.it/milano/approvata_riduzione_300_milioni_piano_investimenti/05-11-2011/articolo-id=555401-page=0-comments=1|language=italienisch|title=Approvata una riduzione da 300 milioni del piano investimenti| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{BEL}}<ref name="50part" /> * {{BEN}}<ref name="TheNineAndFive">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/press-area/press-releases/ipm-nine-countries-and-five-civil-society-organisations-sign-contracts-par|accessdate=2014-02-02|title=PM: nine countries and five civil society organisations sign contracts of participation &#124; Expo Milano 2015}}</ref> * {{BOL}}<ref name="geobol">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-317.html|language=italienisch|title=Con la Bolivia salgono a 36 i Paesi partecipanti| accessdate=2014-03-22| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713153209/http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-317.html| archivedate=2011-07-13}}</ref> * {{BIH}}<ref>[http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/bosnia-e-polonia-expo-milano-2015-tocca-quota-141-adesioni Con Bosnia e Polonia Expo Milano 2015 tocca quota 141 adesioni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111060114/http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/bosnia-e-polonia-expo-milano-2015-tocca-quota-141-adesioni |date=2014-01-11 }}</ref> * {{BRA}}<ref>{{cite web|url=http://www.governo.it/Presidente/Comunicati/dettaglio.asp?d=70612 |title=Governo Italiano – Il Presidente del Consiglio dei Ministri |publisher=Governo.it |date= |accessdate=2013-09-24 |language=italienisch}}</ref> * {{BHR}} <ref name="incremento" /> * {{BGR}}<ref>{{cite web|title=With Bulgaria, the number of official participants to Expo Milano 2015 rises to 99|url=http://en.expo2015.org/news/bulgaria-number-official-participants-expo-milano-2015-rises-99|accessdate=2012-10-03|date=2012-09-27|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{BDI}}<ref name="expo2015.org">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/obiettivo-raggiunto-131-adesioni |title=Obiettivo raggiunto: 131 adesioni &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-09-24 |language=italienisch}}</ref>, * {{CHL}}<ref>{{cite web|url=http://www.asca.it/regioni-EXPO_2015__FORMIGONI__ADERISCE_ANCHE_IL_CILE__E__IL_55MO_PAESE-640618--.html|language=italienisch|title=Expo 2015: Aderisce anche il Cile| accessdate=2014-03-22| archiveurl=https://web.archive.org/web/20111016014456/http://www.asca.it/regioni-EXPO_2015__FORMIGONI__ADERISCE_ANCHE_IL_CILE__E__IL_55MO_PAESE-640618--.html| archivedate=2011-10-16}}</ref> * {{CHN|2=China, Volksrepublik}}<ref>{{cite web|url=http://www.ansa.it/web/notizie/regioni/lombardia/2011/09/30/visualizza_new.html_696526482.html|language=italienisch|title=Anche la Cina partecipera' all'Expo di Milano 2015| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{CRI}}<ref name="ericri" /> * {{DEU}}<ref name="germania">{{cite web|url=http://news.worldexpo2015.it/news/files/637ab57cb1fb88ba409b858f24453f22-584.php|language=italienisch|title=Expo 2015: Germania e Russia aderiscono a Esposizione universale Milano| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{DMA}}<ref name="50part" /> * {{DOM}}<ref name="dommol">{{cite web|url=http://www.agi.it/milano/notizie/201111081838-eco-rmi0061-expo_arrivano_rep_dominicana_e_moldavia_60_partecipanti|language=italienisch|title=Expo: arrivano Rep.Dominicana e Moldavia, 60 partecipanti| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{ECU}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news/dettaglio_notizie-articolo-349.html|language=italienisch|title=Con la Cina salgono a 54 le adesioni all'Expo Milano 2015| accessdate=2014-03-22| archiveurl=https://web.archive.org/web/20111002214130/http://www.expo2015.org/ht/it/news/dettaglio_notizie-articolo-349.html| archivedate=2011-10-02}}</ref> * {{CIV}}<ref name="nigeria" /> * {{SLV}}<ref name="nigeria" /> * {{ERI}}<ref name="ericri">{{cite web|url=http://www.adnkronos.com/IGN/News/Economia/Expo-2015-aderiscono-Eritrea-e-Costa-Rica_313262708859.html|language=italienisch|title=Expo 2015: aderiscono Eritrea e Costa Rica| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{FRA}}<ref>{{cite web|url=http://www.ilgiorno.it/milano/cronaca/2011/12/15/637990-expo_2015_aderisce_francia_arriva_paesi.shtml|title= Expo 2015, aderisce la Francia: si arriva a 67 Paesi|language=italienisch| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{GAB}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/gabon.html|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: GABON|language=italienisch| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{GMB}}<ref>{{cite web|title=The number of Official Participants to Expo Milano 2015 rises to 96|url=http://en.expo2015.org/news/number-official-participants-expo-milano-2015-rises-96|accessdate=2012-10-03|date=2012-09-12|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{GEO}}<ref name="geobol" /> * {{GHA}}<ref>{{cite web|title=The number of Official Participants to Expo Milano 2015 rises to 95|url=http://en.expo2015.org/news/number-official-participants-expo-milano-2015-rises-95|accessdate=2012-10-03|date=2012-09-06|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{GRC}}<ref name="expo2015.org" /> * {{GTM}} * {{GIN}}<ref name="incremento">{{cite web|title=The number of adhesions to Expo Milan 2015 continues to rise. With Guinea-Conakry and Brunei the number of official participants rises to 87|url=http://en.expo2015.org/news/number-adhesions-expo-milan-2015-continues-rise-guinea-conakry-and-brunei-number-official-parti|accessdate=2012-10-03|date=2012-06-11|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{GNB}}<ref>{{cite web|url=http://www.agi.it/milano/notizie/201112221259-eco-rmi0014-expo_2015_partnership_con_cisco_investira_40_mln_per_internet|language=italienisch|title=Expo 2015: partnership con Cisco, investirà 40 mln per internet| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{HTI}}<ref>{{cite web|url=http://www.asca.it/newsregioni-Expo_2015__si__anche_da_Haiti__adesioni_a_quota_76-1136161-.html|language=italienisch|title=Expo 2015: si' anche da Haiti, adesioni a quota 76| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{HND}}<ref name="honmon">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-276.html|language=italienisch|title=Honduras e Principato di Monaco partecipano a Expo Milano 2015| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{IND}}<ref name="10giugno" /> * {{IDN}}<ref>{{cite web|title=With Indonesia, achieved the aim of 100 adhesions. The Italian Prime Minister, Mario Monti: „This goal demonstrates the great interest in Expo Milano 2015“.|url=http://en.expo2015.org/news/indonesia-achieved-aim-100-adhesions-italian-prime-minister-mario-monti-goal-demonstrates-great|accessdate=2012-10-03|date=2012-09-28|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{IRQ}}<ref name="nigeria" /> * {{IRN}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/iran.html|language=italienisch|title=Paesi Partecipanti| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{IRL}}<ref name="ireland">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/press-area/press-releases/ireland-expo-milano-2015-reaches-total-142-participants|accessdate=2014-01-14||title=With Ireland, Expo Milano 2015 reaches a total of 142 participants &#124; Expo Milano 2015}}</ref> * {{ISR}}<ref name="IsrKuw">{{cite web|url=http://www.ilgiornale.it/milano/expo_domani_via_libera_bilancio_e_sabato_festa_citta/28-04-2011/articolo-id=519784-page=0-comments=1|language=italienisch|title=Expo, domani via libera al bilancio e sabato festa per la città| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * '''{{ITA}}''' (Gastgeber) * {{JPN}}<ref>{{cite web|url=http://www.ansa.it/web/notizie/rubriche/associata/2012/03/28/visualizza_new.html_157884944.html|language=italienisch|title=Expo: 78 paesi aderiscono; Monti, bene anche Giappone| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{YEM}}<ref name="flagpage" /> * {{JOR}}<ref name="flagpage" /> * {{KHM}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/press-area/press-releases/anche-la-cambogia-aderisce-expo-milano-2015|language=italienisch|title=Anche la Cambogia aderisce a Expo 2015| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{CMR}}<ref>{{cite web|url=http://www.asca.it/newsregioni-Expo_2015__Formigoni_a_simposio_con_Ombama__poi_incontra_Bono-1156307-.html|language=italienisch|title=Expo 2015: Formigoni a simposio con Ombama, poi incontra Bono| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{CPV}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/expo-milano-2015-ha-raggiunto-quota-133-adesioni-ufficiali |title=Expo Milano 2015&nbsp;ha raggiunto quota 133 adesioni ufficiali &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-09-24 |language=italienisch}}</ref> * {{KAZ}}<ref name="50part" /> * {{QAT}}<ref name="QatTha">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/news/procede-passo-deciso-l-avventura-expo-milano-2015|language=italienisch|title=Procede a passo deciso l’avventura di Expo Milano 2015| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{KEN}}<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/notizie-ultima-ora/Economia/Expo-2015-Bracco-confermata-presidente-entra-Verme/07-05-2012/1-A_001526609.shtml|language=italienisch|title=Expo 2015: Bracco confermata presidente, entra Dal Verme| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{KGZ}}<ref>{{cite web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/923655/Expo-2015-quota-71-adesione-con-Kirghizistan.html|language=italienisch|title=Expo 2015: quota 71 adesioni con il Kirghizistan| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{COL}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/colombia.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: COLOMBIA| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{COM}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/expo-milano-2015-raggiunge-quota-130-ladesione-dellunione-delle-comore |title=Expo Milano 2015 raggiunge quota 129 con l'adesione dell'Unione delle Comore &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-09-24 |language=italienisch}}</ref> * {{COD}}<ref name="flagpage" /> * {{COG}}<ref name="conucr">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-332.html|language=italienisch|title=Ucraina e Congo: salgono a 43 le adesioni a Expo 2015| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{HRV}}<ref name="flagpage" /> * {{CUB}}<ref name="nigeria">[http://en.expo2015.org/news/nigeria-number-official-participants-expo-milano-2015-rises-113 With Nigeria the number of Official Participants to Expo Milano 2015 rises to 113] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121218020703/http://en.expo2015.org/news/nigeria-number-official-participants-expo-milano-2015-rises-113 |date=2012-12-18 }}</ref> * {{KWT}}<ref name="IsrKuw" /> * {{LAO}}<ref name="flagpage" /> * {{LVA}}<ref name="50part">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-334.html|language=italienisch|title=Raggiunto l'obiettivo di 50 partecipanti internazionali all'Esposizione Universale del 2015| accessdate=2014-03-22| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110924081916/http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-334.html| archivedate=2011-09-24}}</ref> * {{LBN}}<ref name="LST">{{cite web|url=http://it.notizie.yahoo.com/expo-2015-si-anche-da-libano-slovacchia-e-151700337.html|language=italienisch|title=Expo 2015: Sì anche da Libano, Slovacchia e Tajikistan. Adesioni a 66.| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{LBY}}<ref name="libya">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/sites/default/files/images/expomilano2015participants.jpg|accessdate=2013-11-29|title=expomilando2015participants.jpg}}</ref> * {{LTU}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/press-area/press-releases/aderisce-la-lituania-expo-2015-quota-quarantuno|language=italienisch|title=Aderisce la Lituania: Expo 2015 a quota quarantuno| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{MYS}}<ref name="nigeria" /> * {{MLI}}<ref name="50part" /> * {{MDV}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/arriva-dalle-maldive-la-132esima-adesione-expo-milano-2015 |title=Adesioni, con le Maldive 132 Partecipanti Ufficiali &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-09-24 |language=italienisch}}</ref> * {{MLT}} * {{MRT}}<ref name="mauslo">{{cite web|url=http://news.worldexpo2015.it/news/files/2f724d821e8537baa2e105842a5961ca-632.php|language=italienisch|title=Expo 2015/ Con Mauritania e Slovenia salgono a 16 le adesioni| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{MEX}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.cronica.com.mx/notas/2013/744588.html |title=La Crónica de Hoy &#124; Confirma México su participación en Expo 2015 de Milán |publisher=Cronica.com.mx |date=2013-04-12 |accessdate=2013-09-24}}</ref> * {{FSM}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/micronesia.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: MICRONESIA| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{MDA}}<ref name="dommol" /> * {{MCO}}<ref name="honmon" /> * {{MNG}}<ref name="10giugno" /> * {{MNE}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-246.html|language=italienisch|title=Visita ieri e oggi a Milano del segretario generale del Bie Vicente Loscertales| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{MOZ}}<ref name="UAEMOZ" /> * {{MMR}}<ref name="nigeria" /> * {{NPL}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/press-area/press-releases/siamo-61-adesioni|language=italienisch|title=Siamo a 61 partecipazioni| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{NER}}<ref name="flagpage" /> * {{NGA}}<ref name="nigeria" /> * {{OMN}}<ref>{{cite web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/906957/Expo-2015-firmato-protocollo-per-regolarita--e-sicurezza-nei-cantieri-2.html|language=italienisch|title=Expo 2015: firmato protocollo per regolarita' e sicurezza nei cantieri| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{AUT}}<ref name="AUTKSA" /> * {{PAK}}<ref>{{cite web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/941266/Expo-2015-Loscertales-incontro-molto-interessante-e-positivo-2.html|language=italienisch|title=Expo 2015: Loscertales, incontro molto interessante e positivo| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{PLW}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/palau.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: PALAU| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{PSE}}<ref>{{cite web|url=http://affaritaliani.libero.it/milano/expo-l-adesione-palestinese080412.html?refresh_ce|language=italienisch|title=Expo, "l'adesione palestinese dà fiducia"| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{PAN}}<ref>{{cite web|title=Panama’s confirmation raises the number of official participants in Expo Milan 2015 to 88|url=http://en.expo2015.org/news/panama-s-confirmation-raises-number-official-participants-expo-milan-2015-88|accessdate=2012-10-03|date=2012-06-20}}</ref> * {{PRY}}<ref name="nigeria" /> * {{PER}}<ref name="germania" /> * {{PHI}} * {{POL}}<ref>{{cite web|url=http://www.asca.it/news-Expo_2015__Letta__soddisfatto_per_adesione_della_Polonia-1343967-POL.html |title=Expo 2015: Letta, soddisfatto per adesione della Polonia |publisher=ASCA.it |date= |accessdate=2013-12-06}}</ref> * {{RWA}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/expo-milano-2015-quota-134-adesioni |title=Expo Milano 2015 a quota 134 adesioni &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date=2013-09-30 |accessdate=2013-12-06}}</ref> * {{ROU}}<ref name="Turchia" /><ref name="Romsigns">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/press-area/press-releases/romania-signs-contract-join-expo-milano-2015|accessdate=2013-12-13|title=Romania signs the contract to join Expo Milano 2015 &#124; Expan Milano 2015}}</ref> * {{RUS}}<ref>{{cite web|url=http://www.mi-lorenteggio.com/news/11338|language=italienisch|title=Expo 2015, parteciperà anche la Russia| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{SMR}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.sanmarinortv.sm/economia/default.asp?id=33&id_n=54633|language=italienisch|title=Bit Milano: San Marino conferma presenza ad Expò| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{STP}}<ref name="ReferenceA" /> * {{ZMB}}<ref name="flagpage" /> * {{SAU}}<ref name="AUTKSA">{{cite web|url=http://www.ilgiorno.it/milano/cronaca/2012/04/17/698803-milano-expo-arabia-austria-adesione.shtml|language=italienisch|title=Expo 2015, 81 adesioni con Austria e Arabia| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{CHE}}<ref>{{cite web|url=http://www.agi.it/rubriche/ultime-notizie-page/201101262250-pol-rom0134-expo_2015_moratti_arriva_dalla_svizzera_la_prima_adesione|language=italienisch|title=Expo 2015: Moratti, arriva dalla Svizzera la prima adesione| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wallstreetitalia.com/article/1077854/expo-2015-svizzera-primo-paese-a-confermare-presenza.aspx|language=italienisch|title=Expo 2015: Svizzera primo Paese a confermare presenza.| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{SEN}}<ref>{{cite web|url=http://www.ilgiornale.it/milano/expo_aderisce_anche_senegal/eventi-eventi_milano-expo/18-05-2011/articolo-id=524011-page=0-comments=1|language=italienisch|title=Expo, aderisce anche il Senegal| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{SRB}}<ref name="flagpage" /> * {{SYC}}<ref>{{cite web|url=http://www.milanotoday.it/cronaca/expo-2015/seychelles-partecipano-24-maggio-2011.html|language=italienisch|title=Expo 2015, anche le Seychelles parteciperanno| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{SLE}}<ref name="10giugno">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/ht/it/news_ed_eventi/dettaglio_notizie-articolo-306.html|language=italienisch|title=Anche l'India e la Mongolia parteciperanno a Expo 2015| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{ZWE}}<ref name="flagpage" /> * {{SVK}}<ref name="LST" /> * {{SVN}}<ref name="mauslo" /> * {{ESP}}<ref>{{cite web|url=http://www.agi.it/iphone/notizie/201104211213-eco-rom0042-expo_arriva_adesione_spagna_e_ventesimo_paese|language=italienisch|title=Expo:arriva adesione Spagna, è ventesimo Paese| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref><ref name="spainsigns">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/press-area/press-releases/spain-signs-contract-take-part-expo-milano-2015|accessdate=2014-31-01|title=Spain signs the contract to take part in Expo Milano 2015 &#124; Expo Milano 2015}}</ref> * {{LKA}}<ref name="50part" /> * {{LCA}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/saint_lucia.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: SAINT LUCIA| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{VCT}}<ref>{{cite web|url=http://www.agi.it/milano/notizie/201203151811-eco-rmi0062-expo_tocca_soglia_75_adesioni_con_saint_vincent_e_grenadines|language=italienisch|title=Expo: tocca soglia 75 adesioni con Saint Vincent e Grenadines| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{KOR}}<ref>{{cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2012-01-23/expo-2015-aderisce-anche-170509.shtml?uuid=Aa8NeehE |language=italienisch|title=Expo 2015, aderisce anche la Corea del sud. I paesi partecipanti sono 70| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{ту|Сирия|1980}} [[Баастық Сирия|Сирия]]<ref>{{cite web|url=http://www.worldexpo2015.it/info/info/partecipanti/siria.html|language=italienisch|title=I Paesi partecipanti ad EXPO 2015: SIRIA| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{TJK}}<ref name="LST" /> * {{TZA}}<ref>{{cite web|title=The number of Official Participants rises to 97|url=http://en.expo2015.org/news/number-official-participants-rises-97|accessdate=2012-10-03|date=2012-09-14|publisher=Expo 2015 S.p.A}}</ref> * {{THA}}<ref name="QatTha" /> * {{TGO}}<ref name="germania" /> * {{CZE}}<ref name="flagpage" /> * {{TUN}}<ref name="50part" /> * {{TUR}}<ref name="Turchia">{{cite web|url=http://www.expo2015.org/press-area/press-releases/anche-la-turchia-aderisce-expo-milano-2015|language=italienisch|title=Anche la Turchia aderisce a Expo Milano 2015| accessdate=2014-03-22}}</ref> * {{TKM}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/arriva-dal-turkmenistan-l-adesione-numero-137-expo-milano-2015 |title=Arriva dal Turkmenistan l’adesione numero 137 a Expo Milano 2015 &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-12-06}}</ref> * {{UGA}}<ref>{{cite web|url=http://www.ilgiornale.it/milano/con_luganda_gia_77_paesi_iscritti_expo/27-03-2012/articolo-id=579705-page=0-comments=1|language=italienisch|title=Con l’Uganda già 77 Paesi „iscritti“ a Expo| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{UKR}}<ref name="conucr" /> * {{HUN}}<ref name="flagpage" /> * {{URY}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.agi.it/milano/notizie/201103151550-eco-rmi0052-expo_uruguay_13esimo_paese_ad_aderire_ufficialmente|language=italienisch|title=Expo: Uruguay 13esimo Paese ad aderire ufficialmente| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{UZB}}<ref>{{cite web|url=http://rassegna.governo.it/testo.asp?d=59114676|language=italienisch|title=Terreni Expo,via libera dal BIE. Sala:Ora il contratto per le aree| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{VUT}}<ref name="nigeria" /> * {{VAT}}<ref name="nigeria" /> * {{UAE}}<ref name="UAEMOZ">{{cite web|url=http://www.agi.it/economia/notizie/201110101801-eco-rt10181-expo_57_adesioni_arrivano_anche_emirati_arabi_e_mozambico|language=italienisch|title=Expo:57 adesioni, arrivano anche Emirati Arabi e Mozambico| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{GBR}}<ref>{{cite web|url=http://www.expo2015.org/area-stampa/comunicati-stampa/anche-il-regno-unito-expo-milano-2015-raggiunta-quota-135-adesioni |title=Anche il Regno Unito a Expo Milano 2015: raggiunta quota 135 adesioni &#124; Expo Milano 2015 |publisher=Expo2015.org |date= |accessdate=2013-12-06}}</ref> * {{USA}}<ref>{{cite web|url=http://english.peopledaily.com.cn/90777/8433164.html |title=United States set to sign up for Expo Milano 2015 – People's Daily Online |publisher=English.peopledaily.com.cn |date=2013-10-22 |accessdate=2013-12-06}}</ref><ref name="expo2015usa">{{cite web|url=http://en.expo2015.org/press-area/press-releases/un-signs-participation-contract-expo-milano-2015|accessdate=2013-11-22|title=UN signs the participation contract for Expo Milano 2015}}</ref> * {{VNM}}<ref name="TheNineAndFive" /><ref>{{cite web|url=http://www.agi.it/milano/notizie/201203091821-pol-rmi0045-expo_2015_pisapia_74_stati_esteri_hanno_gia_aderito|language=italienisch|title=EXPO 2015: Pisapia, 74 stati esteri hanno già aderito| accessdate=2014-03-22| offline=}}</ref> * {{BLR}}<ref name="50part" /> == Қазақстанның қатысуы == Қазақстанның өз павильоны болды.Онда еліміздің ұлттық сусындары ішкізіліп،еліміздің салт-дәстүрлері презентация ретінде көрсетілді.Бейресми деректерге сенсек Қазақстан мұндай көріністі істеу үшін 200 ғалымдарды жіберіпті.Туристтердің айтуыншкөзге түсетін،ең әдемі павильон Қазақ елініңкі болыпты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://italia-ru.com/forums/vse-ob-italii/putevye-zametki-ob-italii/ekspo-2015-milane-pavilon-kazakhstana-fotoreportazh-1 Италиядағы Қазақстан.]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://yvision.kz/post/498360 Италиядағы Қазақстан.Деректер] * {{cite web|url=http://www.bie-paris.org/site/en/feeding-the-planet-energy-for-life|title= 2015 FEEDING THE PLANET, ENERGY FOR LIFE|publisher=Official Site of the Bureau International des Expositions|work=|author=|lang = en|date=|accessdate=2014-05-10}} * {{cite web|url=http://www.palazzochigi.it/GovernoInforma/Dossier/EXPO_2015_DICA/index.html|title= Expo Milano 2015: Nutrire il pianeta, energia per la vita|publisher=Governo Italiano|work=|author=|lang = it|date=|accessdate=2014-05-10}} * {{cite web|url=http://www.expoclub.ru/db/exhibition/view/8454/|title= EXPO-2015 - Всемирная выставка|publisher=ExpoClub|work=|author=|lang = |date=|accessdate=2014-05-11}} {{Халықаралық көрмелер}} [[Санат:Дүниежүзілік көрмелер]] l7de5ysazzzm0yghhy1jsml2jkbifuu 0 558060 3639416 3627186 2026-08-05T08:06:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639416 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Димаш Құдайберген |Атауы = |Сурет =Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Димаш Құдайберген 2019 жылы жаңа толқында |Фон = |Туылған кездегі есімі = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген |Толық аты = Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген |Туған күні = 24.05.1994 |Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = [[2014 жыл]]дан бастап – қазіргі күнге шейін |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}} |Дауыс түрі = [[Контратенор]] |Аспаптары = [[домбыра]], фортепиано, соқпалы аспаптар |Жанрлары = [[Эстрада]], [[опера]], [[фолк]] |Лақап аттары = Димаш |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{(!}} {{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} {{!)}} 17 TopCheniseMusic Awards — «Best International Artist»; 24 Top China's Music Awards - «Best Asian Singer»; Top Global Chinese Music - «Жыл әншісі» |Сайты =[https://dimashnews.com/ dimashnews.com] }} '''Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайберген''' немесе '''Димаш''' ([[24 мамыр]] [[1994 жыл]], [[Ақтөбе]]) — Қазақстандық әнші. Витебск қаласында өткен XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған, «Халық сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты<ref>{{Cite news|url = http://www.inform.kz/rus/article/2865435|author = |title =''«Геннадий Головкин, Нуртас Адамбай и Димаш Кудайберген стали „Народными любимцами“»''|work =МИА «Казинформ» |date =2016-01-30 |accessdate=2016-02-24}}</ref>, «Қазақстан халқының бірлігін нығайтуға лайықты үлес қосқаны үшін» [[Қазақстан Республикасының Президенті]] Құрмет грамотасымен марапатталған, [[Азия-Тынық мұхит телевизиялық ән фестивалі 2015|«ABU TV song»]] халықаралық фестивалінің қатысушысы<ref name="ABU">{{Cite news|title =''«Димаш Кудайберген представил Казахстан на международном фестивале»''|author =Ержан Жүнис, Седат Денли |url = http://24.kz/ru/news/culture/item/89722-dimash|work =www.24.kz |date =2015-10-29|accessdate=2016-02-24}}</ref>. == Отбасы == [[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руының [[Қырғыз руы|қырғыз]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.sputnik.kz/live/20210206/16224649/kazakh-kyrgyz-dimash-kudaybergen-semia.html|title=Казах или кыргыз: отец Димаша Кудайбергена рассказал историю происхождения его семьи|website=Sputnik Казахстан|accessdate=2021-02-09}}</ref> Димаштың ата-анасы танымал әншілер [[Қанат Айтбаев]] және [[Светлана Айтбаева]]. Димаштың әкесі Қанат Айтбаев - облыстық филармонияның басшысы, анасы Светлана Айтбаева – облыстық маслихат депутаты. Димаштың ата-әжелері де музыка адамдары. Бірі домбырада ойнаса, екіншісінің ән айтуға бейімі мол. Димаштың Раушан атты қарындасы, Мансұр атты інісі бар. Димаш Құдайберген 24 мамыр 1994 жылы Ақтөбе қаласында Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткерлері Қанат Құдайбергенұлы мен Светлана Айтбаева отбасында дүниеге келген. Ең алғаш рет спектакльде ойнауымен таныла бастады. Бес жасында музыкалық колледж сахнасында алғаш әнші ретінде ән салған. Алты жасында “Айналайын” Республикалық байқауының “Фортепиано” номинациясында жеңімпаз атанған. 2010 жылы "Байқонырдың Әсем дауыстары" Халықаралық фестивалінің І жүлде лауреаты атанды. 2012 жылы “Жас Қанат” Республикалық жас ән орындаушылар байқауының Гран-при жүлдесіне ие болды. 2012 жылы “Восточный базар” Халықаралық байқауында І жүлде лауреаты атағына ие болды. Бір жылдан соң, “Мейкин Азия” І Халықаралық фестивалінің жеңімпазы болып атанды. 2014 жылы Ақтөбе қаласында А.Жұбанов атындағы Музыкалық колледжінде “академиялық ән орындау” факультетін бітіріп, Қазақ Ұлттық өнер университетінің “эстрада өнері” факультетіне түсті. Нағыз танымалдық Витебск қаласында XXIV Халықаралық эстрадалық ән орындаушылар «Славян базары-2015» байқауында Гран-при жеңіп алған соң келген. Екі күн ішінде, жас әнші 175 ұпай жинаған. Бірінші күні ол Константин Меладзе композиторінің «Опять метель» әнін, ал екінші күні Француз әншісі Грегори Лемаршаль репертуарынан алынған «Sos dun terien un detresse» әнін орындады. 2015 жылы 28 қазан күні Ыстамбұлдада Димаш Құдайбергенов “Abu TV” Халықаралық Азия-Тынық мұхит фестивалінде Қазақстан Республикасының атынан алғаш рет қатысты. 27 наурызда 2017 Қазақстанның сүйікті әншісі Димаш Құдайбергенов "Top Chinese Music Awards" номинацияның жеңімпазы атанды. Әншінің PR-директоры Алпамыс Шаримовтың айтуы бойынша, біздің әнші "Азиядағы ең атақты әнші" номинациясын жеңіп алды. Марапаттау церемониясы кезінде Димаш SOS d'un terrien en d&eacute;tresse әнін орындады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-kudaibergenov-china-grammy|title = Димаш Құдайбергенов "Қытайдағы Грэмми" жеңіп алды| author = |work = |date =2017-03-27 |publisher = |lang=kk}}</ref> 15 сәуір 2017 Димаш Құдайбергенов Қытайдағы "[[Singer 2017]]" жобасында екінші орын алды. Димаш өзінің ақтық сынағында Қытайдың әншісі Шан Венжемен дуэт құрып ән айтады. Ақтық сынақта ол Майкл Джексонның: Dangerous, Billie Jean, The Way You Make Me Feel және Earth song атты әндерін айтып шығады. Ал бірінші орынды болса Қытай қызы Sandy Lam жеңіп алады.<ref>{{Cite web|url = http://sazalem.com/kk/news/dimash-i-am-a-singer-ekinshi-oryn|title = Димаш Құдайбергенов "I am a Singer" жобасында екінші орын алды| author = |work = |date =2017-04-16 |publisher = |lang=kk}}</ref> == Шығармашылық == Көптеген адамдардың, тіпті сыналған музыкалық сыншылар Димаш дауысының 6 октавада таңқаларлық ауқымын тудырады - бастан ысқырыққа дейін. Құдайбергеновтың ұстазы Марат Айтимов, ол [[контртенор]] емес жасады деп, өйткені ол ноталарды төмендетіп, төмендете алады, және лирикалық тенор, және сопрано<ref>[https://informburo.kz/stati/chyo-ispolnenie-opery-2-zvonche-rossiyskogo-vitasa-ili-kazahstanskogo-dimasha.html Чьё исполнение «Оперы № 2» звонче — Орыс Витас немесе қазақстандық Димаш]</ref>. Димаш әр түрлі жанрдағы вокалдық шығармаларды әртүрлі тілдерде орындайды ([[Қазақ тілі|Қазақ]], [[Украин тілі|украин]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Француз тілі|француз]], [[Қытай тілі|қытай]] және т.б.) Ол мәдени іс-шараларға белсенді қатысады, сондай-ақ, 2017 жылдың 29 қаңтарында ол [[Алматы]]дағы [[Қысқы Универсиада 2017|Қысқы Универсиада]]ның ашылуында сөз сөйледі<ref>[https://www.nur.kz/1391813-poyavilos-video-feerichnogo-vystuple.html Универсиаданың ашылу салтанатында Димаш Құдайбергеннің таңғажайып сөйлеген бейнесі болды]</ref>. [[2017 жыл]]ғы [[27 маусым]]да «[[Астана Арена]]» спорт кешенінің стадионында. «BASTAU live show» атты алғашқы ірі жеке концертін өткізді. Сахнаның шеттерінде екі үлкен экран орнатылған, онда сөз сөйлеген болатын. Бұл суретшінің арқасында залдың барлық бұрыштарынан көрінді. Спектакль кезінде Димаш әртүрлі бейнелерде пайда болды, Кинотеатрдың бес костюмі - дәстүрлі қазақтан қазіргі заманға дейінгі, және олардың әрқайсысы дыбысталған шығармаларға сәйкес келеді. Содан кейін әнші домбырашылармен бірге күй тартты, [[Майкл Джексон]]ның әндерін орындады. Димаштың орындауындағы pop патшасының аңызға айналған «айлыққа» өтуі және танымал әуенді «Билли Жан» көрермендердің көңілінен шықты. Димаш ресейлік танымал әнші Кристина Орбокайтемен, швкд әншісі Лоринмен, әлемге әйгілі өнер жұлдызы ЛараФабианмен, қытайлық әнші Терри Линмен дуэт болып, бірген ән шырқаған. 2017 жылғы 28 желтоқсанда Димаш Құдайберген дизайнер [[Майкл Джексон]]мен және [[Леди Гага]]мен, Гоко Зальди болып табылады. Еркектер арасында «2017 жылғы ең әдемі жүздердің 100» тізіміне қазақстандық әнші кірді. Рейтинг [[YouTube]] каналында жариялаған TC Candler, онда Димаш 76 позицияда орналасқан. 2018 жылдың 28 қаңтары Қытайдағы Жаһандық алтын марапаттау рәсімінде «Үздік суретші» номинациясы бойынша жеңімпаз атанды<ref>[https://forbes.kz/news/2018/01/28/newsid_164779 Global golden Қытайда жеңді Димаш Құдайберген chart awards]</ref>. 2018 жылдың 24 мамырында Димаш Құдайбергеннің ағылшын тіліндегі "Screaming" атты әнінің бейнебаяны жарыққа шықты. Əннің композиторы Muhgal осы күнге дейін Rihanna, Usher, Cherul Fermandes - Versini, Shakira, Ne-Yo, Avisi сынды əншілерге əндер жазған<ref>[http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 Димаш жаңа бейнебаянын түсірді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190811085111/http://lenta.inform.kz/kz/dimash-zhana-beynebayanyn-tusirdi_a3262568 |date=2019-08-11 }}</ref>. 2018 жылғы 19 қарашада Лондонда Димаш Құдайбергеннің жеке концерті өтті. Indigo at the O2" концерт залы лық толып, қазақстандық әншінің табынушылары әлемнің түкпір-түкпірінен жиналды. Барлығы 45 елден тыңдармандар келіпті. Екі сағатқа созылған концерт өте жоғары деңгейде өтіп, баршаның көңілінен шықты. Әр нөмірдің декорациясы да, костюмі де әртүрлі болған. Жанды дыбыс пен Димаш Құдайбергеннің дауысы құлақтың құрышын қандырып, әрбір жанды елітіп әкеткендей болды, дейді шоу ұйымдастырушылары. Әндердің бірі кезінде Димаш фан-зонадағы көрермендерге пиджагін лақтырды. Бір ерекшелігі, бұл зонадағы көрермендер қойылымның ажырамас бөлігіндей болып, концертке бастан-аяқ қатысты. Концерт барысында халықтың жүрегінен орын алған әндермен қатар, жаңа туындылар да таныстырылды: Adagio, Дайдидау, Сағындым, M. Jackson Tribuet, The Show Must go on, Лейла, If I Never Breathe Again және тағы басқалары. Шоудың шарықтау шегі Димаш сол кеште өзінің жан досы, қазақстандық мәнерлеп сырғанаушы Денис Теннің рухына арнаған "SOS d'un terrien" композициясы болған еді. Димаштың орындауы жиналған қауымды елжіреткені сонша, ду қол шапалақ ұзақ уақыт тоқтамады<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20181120/8151396/dimash-qudaibergen-london-show.html]</ref>. 2019 жылдың 8 наурызында "Аққуым" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lK46Lv1th_I]</ref> әніне, 23 сәуірде "Любовь уставших лебедей" <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=92r47QSRYBI]</ref> әніне бейнебаяндар шығады. 2017 жылғы 2 желтоқсанда Бейжіңде "iQiyi Scream Night" салтанаты өтті — IQIYI ірі қытайлық видеохостинг ұйымдастырған жыл сайынғы жастар сыйлығы. 2014 жылдан бастап оған шоу-бизнестің жүздеген жас жұлдыздары қатысады. "iQiyi Scream Night" жастардың театрдың, музыканың, киноның түрлі салаларындағы нақты жетістіктерін көрсете отырып, Қытайдың ойын-сауық және мәдениет индустриясын ілгерілетуге бағытталған. "IQiyi Scream Night" нұсқасы бойынша "ең танымал әнші" номинациясында жеңіске жеткеннен кейін Димаш мынадай сөздер айтты: — Менің не сезінетінімді сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес, өйткені бұл әр адамның арманы — өз ісінде жетістікке жету. Өз ісінің шебері және асом болу, ол оған өмірін арнайды. Міне, мен өз көрермендеріме алғыс айтқым келеді. Менің ойымша, "жылдың үздік әншісі" Бұл марапатты "алдын-ала" алды, өйткені әлі жас, әлі де көп нәрсені дәлелдеу керек. Мен жетістікке жетіп, сіздермен бірге арманға ұмтылғым келеді, құрметті жанкүйерлер! Осындай сыйлық үшін рахмет! 2019 жылы Димаш Құдайберген CBS арнасының The World's Best атты таланттар шоуына қатысты. Байқаудың бірінші турында француз әні "S.O.S. d'un terrien en detresse"-ді орындады. Келесі турға сәтті түрде өтіп, екінші турда "All by Myself" әнін орындап, залда болған барлық көрермендерді тәнті етті. Димаш Құдайберген үшінші турда Adagio композициясын орындады. Өнер көрсеткеннен кейін әнші қазылар алқасын таңғалдыратын мәлімдеме жасады. Ол шоуға қатысудан бас тартып, қазылар алқасынан түсіністікпен қарауды сұрады. Оның айтуынша, әнші балалармен бәсекеге түсуді қаламайды<ref>[https://baribar.kz/96813/dimash-qudajbergen-the-world-s-best-shouynan-shyghyp-ketti/]</ref>. 2019 жылдың 22 және 23 наурыз күндері әнші Димаш Құдайберген Мәскеудің Кремль сарайында екі концерт берді. Димаштың Мәскеудегі бірінші концерті қалай дүркіреп өтсе, екіншісі де жоғары деңгейде болды. Ресейдің бас сахнасы – Кремльдің алты мың орындық үлкен залы көрермендерге лық толды. Димаштың 56 елден келген фанаттарынан бөлек, Ресейдің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым көптің аузында жүрген қазақ әншісін тыңдауға келген. Концерт үзіліссіз екі жарым сағатқа созылды. Димаш кеш барысында қазақ, орыс, ағылшын, қытай, француз тілдерінде ән шырқады. Тіпті "Screaming" әнімен концертті бастаған кезде қазақша рэп орындап, жұртты таңғалдырды. Концертте көпшіліктің сүйікті әндерімен қатар, жаңа туындылар шырқалды. Жиналған қауым әрбір әннен кейін Димашқа қол шапалақтап, қошемет көрсетуге тырысып бақты. Әсіресе, "S.O.S", "Дайдидау", "Грешная страсть" әндері жұртшылықты ерекше тәнті етті<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190324/9655423/Dimas-Maskeu-kontsert.html]</ref>. 2019 жылдың 8 сәуірі күні Димаш Құдайберген Алла Пугачеваның шығармашылық кешінде ән шырқады. Примадоннаның ән кеші Мәскеуде "Crocus City Hal" концерттік залында өткен. Димаш Алла Пугачеваның "Любовь, похожая на сон" әнін жеріне жеткізіп орындады. Әнді продюсер әрі композитор Игорь Крутой сүйемелдеді<ref>[https://sputniknews.kz/culture/20190409/9769792/Dimash-Alla-Pugacheva-kontsert-video.html]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымы күні Димаш Құдайберген «МУЗ-ТВ 2019 сыйлығы» кешінің арнайы қонағы болды. Арнайы қонақ ретінде шақырылып, ең бірінші болып қызыл кілеммен жүріп өткен Димаш кештің шымылдығын ашты. Кеште Игорь Крутойдың сүйемелдеуімен "Любовь уставших лебедей" әнін орындап, көрермендердің ыстық ықыласына, қошеметіне бөленді. Әннен кейін көрермендермен қазақша амандасқан соң, орыс халқына қазақ елінен үлкен сәлем жолдаймын деді. Содан кейін "Mademoiselle Hyde" әнін жоғары деңгейде орындап, кешке керемет сый жасады<ref>[https://www.qamshy.kz/article/48637-dimash-muz-tv-2019-syylyghy-keshinde-keremet-oner-korsetti-video]</ref>. 2019 жылдың 29 маусымы күні Димаш Құдайберген Нұр-Сұлтанда "Арнау" атты жеке ән кешін өткізеді. "Арнау" атты ән кешінде қазақтың халық әндері, қазақстандық және шетелдік танымал композиторлардың туындылары, сондай-ақ заманауи үлгіде өңделген Димаштың авторлық әндері шырқалады. Көрермендер ашық аспан астында қазақ, ағылшын, орыс, француз, ханзу және итальян тілдерінде шырқалған әндерді тыңдай алады. Концерт 4-5 бөлімнен тұрады деп жоспарланған<ref>[https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/music/55874/]</ref>. == Білімі == 5 жасынан бастап фортепианода ойнауды үйренеді. Балалар хорында ән айтқан. 2014 жылы Димаш Ахмет Жұбанов атындағы музыкалық колледжде академиялық ән орындау сыныбын тәмамдады. Димаш Қазақ Ұлттық өнер университетін “Эстрада вокалы” мамандығы бойынша бітіріп шықты<ref>[https://kaz.zakon.kz/4925663-dimash-daybergen-ner-akademiyasyn-b-t-r.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606114754/https://kaz.zakon.kz/4925663-dimash-daybergen-ner-akademiyasyn-b-t-r.html |date=2019-06-06 }}</ref>. Димаш серб, итальян, француз, ағылшын, орыс т.б тілдерде ән орындайды. == Телешоу == * «Саз әлемі» («[[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]]») — қатысушы; * «7 ән» («Хабар») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=3lnqnF6jkpk|title = Димаш Кудайбергенов — Киналама (7 ан)|author = |work = |date =2015-04-24 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * Орталық хабар («Хабар», 15.05.2015) — ата-анасымен қонақ; * «Из первых рук» («[[Рика ТВ]]», 21.07.2015) — әкесімен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=VU5_LCB34TI|title=Из первых рук (Рика ТВ) от 20 июля 2015 года|author=РИКА ТВ|date=2015-07-21|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * Таңшолпан («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=0zyBy3L8SqQ|title =«Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы — Димаш Құдайберген |author = |work = |date =2015-07-14 |publisher =«Қазақстан» Ұлттық арнасының  |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * Орталық хабар («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=emiq_SlTg8Q|title = Димаш Кудайбергенов — Орталык Хабар 14.08.2015|author = |work = |date =2015-08-14 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаевпен» («Қазақстан» РТРК) — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=WQLS7MYp1MY|title = "ТҮНГІ СТУДИЯ" Нұрлан Қоянбаев" Қонақта: Димаш Құдайбергенов (2015)|author = |work = |date =2015-09-09 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «ҚызықTimes» («Хабар») — қонақ, Әдемі атты әншімен бірге<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=YRrlLVO-6Vw|title = Димаш Құдайбергенов және Адэми (Жаңа times) (2016)|author = |work = |date =2015-12-31 |publisher =Project X Kazakhstan |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Бенефис шоу» Майра Мұхаммедқызы («Хабар») — қонақ<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>; * «Аналар» («[[Astana TV]]») — анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_myKtwhpHFo|title=Димаш Құдайбергеновтың анасы [Аналар] 2016|author=Jan di hoo|website=|date=2016-09-03|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «Жан сырым» («[[Жетінші арна]]») — қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d5RFbmaL41k|title=Димаш Құдайбергенов осы жексенбіде "Жан сырым" бағдарламасында 20:30!|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|website=|date=2016-05-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «Бенефис шоу» («[[Хабар (телеарна)|Хабар]]») — ата-анасымен қонақ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TvLYY4Lpgm8|title=Димаш Құдайбергенов «Бенефис шоу»|author=Farida Yesbenbetova|website=|date=2016-04-17|publisher=|accessdate=2017-02-02}}</ref>; * «[[Singer 2017]]» («Hunan TV») — қатысушы<ref>{{Cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=S_x4brNcaPg|title = Майра Мұхамедқызы & Димаш Кудайбергенов — Аккуым| author = |work = |date =2016-01-23 |publisher = |accessdate=2016-02-24|lang=kk}}</ref>. * «Bastau» (31 арна) — əнші * CBS арнасының «The World’s Best» таланттар шоуы — қатысушы == Марапаттары == * 2014 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» Мемлекеттік Жастар сыйлығының]] лауреаты; * «Жыл таңдауы Халықтың сүйіктісі» Ұлттық сыйлығының лауреаты; * 2017 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері; * 2017 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасы қоры сыйлығының иегері; * 2018 жылы Қытайда "Жылдың үздік әртісі" премиясының иегері. * 2018 жылы Қытайда "Weibo Night" салтанатында "Ең танымал әртіс" жүлдесінің иегері. * 2019 жылы 5 желтоқсан күні Ресейдің «Виктория» ұлттық музыкалық сыйлығының екі бірдей номинациясының иегері атанды. Жүлде қорытындысы бойынша Димаш «Жыл жаңалығы» және «Классикалық музыкадағы Жыл вокалшысы» (Олимпико) номинацияларының жеңімпазы атанды. * 2019 жылы [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атанды. * 2021 жылы Димаш Құдайберген Азиядағы ең сымбатты ер адам атанды. King Choice веб-сайтында өткен онлайн дауыс беру нәтижесінде Димаш Құдайберген 9 304 871 дауыс жинаған. Екінші орында 8 197 975 дауыс жинаған оңтүстіккореялық BTS тобының әншісі Ким Сокджин. Үшінші орынға тағы бір оңтүстіккореялық әнші Чха Ын У (1 918 514 дауыс) ие болды.<ref>{{Cite news|url = https://kingchoice.me/the-100-most-attractive-asian-celebs-2021/dimash-kudaibergen|title = Dimash Kudaibergen is #1 in THE 100 MOST ATTRACTIVE ASIAN CELEBS 2021|work = KingChoice|date = 2021-10-01}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * {{Instagram|kudaibergenov.dimash}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері]] 5ee80dvcwqt4x7tyevvfly70nf8xkue 0 566093 3639153 3038742 2026-08-05T01:10:57Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639153 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = [[Сурет:Volleyball (indoor) pictogram.svg|30px]] Даниэле Лупо |суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{ITA}} |мамандандыру = |клубы = Centro Sportivo dell'Aeronautica Militare |туған күні = 6.5.1991 |туған жері = [[Рим]], [[Италия]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = [[2011]] — қазіргі таңда |бапкерлері = |бойы = 194 см |салмағы = 77 кг |медальдары = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{ОО-спорт|[[Жағажай волейболы]]}} {{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Күміс|{{Flagicon|Бразилия}} [[2016 Жазғы Олимпиада ойындары|Рио-де-Жанейро 2016]]}} }} '''Даниэле Лупо''' ({{lang-it|Daniele Lupo}}, [[6 мамыр]] [[1991 жыл]]ы туған) — [[италия]]лық жағажай волейболшысы. Екі дүркін Еуропа және Италия чемпионы. [[2016 Жазғы Олимпиада ойындары]]ның күміс медаль иегері (Паоло Николаимен бірге<ref>[https://www.rio2016.com/en/beach-volleyball-standings-bv-men Beach Volleyball. Men - Standings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826101836/https://www.rio2016.com/en/beach-volleyball-standings-bv-men |date=2016-08-26 }}</ref>). == Өмірбаяны == [[1991 жыл]]дың [[6 мамыр]]ында [[Италия]] астанасы – [[Рим]]де дүниеге келген. Әкесі – [[италиялықтар|италиялық]], анасы – [[қазақтар|қазақ]]<ref>[http://ricerca.gelocal.it/messaggeroveneto/archivio/messaggeroveneto/2012/07/24/PN_38_04.html Paolo Carletti, ''Gli altri Balotelli Ecco i nuovi italiani'', Messaggero Veneto, 24 July 2012 (Italian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817031146/http://ricerca.gelocal.it/messaggeroveneto/archivio/messaggeroveneto/2012/07/24/PN_38_04.html |date=2016-08-17 }}</ref>. Жарыстарда Aeronautica Militare командасының атынан Паоло Николаимен жұпта ойнайды. Кәсіби карьерасын [[2011 жыл]]ы бастаған. [[XXX жазғы Олимпиада ойындары (2012)|2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының]] қатысушысы<ref>[http://www.london2012.com/athlete/lupo-daniele-1086106/ London 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731201520/http://www.london2012.com/athlete/lupo-daniele-1086106/ |date=2012-07-31 }}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/lu/daniele-lupo-1.html Sports-reference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203134731/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/lu/daniele-lupo-1.html |date=2016-12-03 }} * [http://www.bvbinfo.com/Player.asp?ID=9422 Beach volley database] [[Санат:6 мамырда туғандар]] [[Санат:Римде туғандар]] [[Санат:Италия волейболшылары]] amjfb9qv6rbh87vqv3kgwm0y7yjpexh 0 573630 3639202 3533029 2026-08-05T02:53:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639202 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Джанлуиджи Доннарумма | сурет = Gianluigi Donnarumma (31895135436).jpg | сурет ені = 250px | лақап аты = ''Джиджо''<ref>[http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Milan/25-02-2017/gigio-donnarumma-festeggia-18-anni-compleanno-predestinato-180977444194.shtml Gigio Donnarumma festeggia 18 anni: un compleanno]</ref> | туған күні = 25.02.1999 | бойы = 198 см | салмағы = 89 кг | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = Манчестер сити | номері = 50<ref>[https://www.championat.com/football/news-4402575-donnaruma-opredelilsya-s-igrovym-nomerom-v-pszh.html Доннарумма "ПСЖ"-дағы ойын номерін анықтады]</ref> | азаматтығы = [[Италия]] | клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2021|{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|215 (−227) |2021—2025|{{ту|Франция}} [[Пари Сен-Жермен]]|}}{{!}}104 (-102) |2025—|{{ту|Англия}} [[Манчестер сити]]||15 (-12) | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2016—|{{Футбол|Италия}} |79 (−75)}} }} '''Джанлуиджи Доннарумма''' ({{Lang-it|Gianluigi Donnarumma}}; [[25 ақпан|25 ақпан]] [[1999 жыл]], Кастелламмаре-ди-Стабия) — [[Италия|италиялық]] [[Футбол|футболшы]], [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия ұлттық құрамасы]] мен [[Манчестер Сити|Манчестер сити]] клубының қақпашысы.<ref>[https://aladop.kz/post/dzhanluidzhi-donnarumma-pszh-klubyna-auysty-43115/ Джанлуиджи Доннарумма ПСЖ клубына ауысты]</ref> == Карьерасы == === Клубтық === Джанлуиджи "[[Милан (футбол клубы)|Миланның]]" түлегі. 2015 жылы ол негізгі команданың жаттығуларына қатысты. Италия чемпионатындағы дебюті 2015 жылы 25 қазанда "[[Сассуоло (футбол клубы)|Сассуолоға]]" қарсы ойында өтті (2:1). Ол италиялық біріншіліктің тарихындағы ең жас қақпашы болды, ол үздік [[Джанлуиджи Буффон|Джанлуиджди Буффонның]] рекордың бұзды. === Ұлттық === Джанлуиджи 2015 жылғы жасөспірімдік Еуропа Чемпионатында қатысты (17 дейін), және ол жерде негізгі қақпашы болды. Бұл жерде италиялықтар ширек финалға дейін жетті. [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2021 жылғы Еуропа чемпионатында]] Доннарума қаһарман атанды. Жартылай финал және финалда бірнеше пенальтилерді қайтарып, Еуропа чемпионы атанды. == Жетістіктері == * Италия Суперкубогының жеңімпазы (1): 2016 *Еуропа чемпионы: 2021 == Жеке өмірі == Джанлуиджинің үлкен ағасы, Антонио — қақпашы. Ол "Миланның" тәрбиеленушісі, ал қазіргі таңда "Дженоаның" сапында өнер көрсетуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://en.psg.fr/teams/first-team/content/welcome-to-paris-gigio-reveal-mercato-psg-equipe-premiere-donnarumma Пари Сен-Жермен клубында ресми таныстырылуы] {{Ref-en}} * [https://en.psg.fr/teams/first-team/content/gianluigi-donnarumma-joins-paris-saint-germain Доннарумма Пари Сен-Жермен клубымен келісімшартқа отырды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210714174151/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/gianluigi-donnarumma-joins-paris-saint-germain |date=2021-07-14 }} {{Ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Пари Сен-Жермен ФК құрамы}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] o3jqaclumsz67jvclahu6vumjpxke8t 0 596025 3639354 2801279 2026-08-05T06:14:23Z 1nter pares 146705 3639354 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Асқар Әбілдаев | туған жері = | туған күні =16.06.1971 | азаматтығы ={{байрақ|Қазақстан}} | қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' | позиция = шабуылшы | жастар клубы = {{футбол карьерасы||{{flagicon|КСРО}} Юность (Қарағанды)|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |1988—1991|{{flagicon|КСРО|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|69 (12) |1991—1993|{{flagicon|КСРО|20px}}{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|75 (35) |1994|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсат (Павлодар)]]|26 (14) |1995—1997|{{flagicon|Қазақстан}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|64 (23)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—1996|{{Футбол|Қазақстан}} |7 (1)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы|2010|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]|}} }} '''Асқар Зубайдуллаұлы Әбілдаев''' (16 маусым 1971 жыл, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасының]] бұрынғы шабуылшысы. [[1971 жыл]]ы [[16 маусым]]да дүниеге келген. "Қайрат", "Шахтер", "Аңсат" клубтарында ойнаған. Ұлттық құрама сапында 7 ойын өткізіп, бір гол соққан. Соңғы қызметі "Каспий" (Ақтау) клубының директоры (2018 жылы [[15 қаңтар]] күні бұл міндеттен босатылды) == Өмірбаяны == === Клубтық мансабы === Қарағанды футболының түлегі. "Шахтер-Юность" клубында футбол ойнауды бастады. 1988 жылы КСРО екінші лигасындаға "Шахтер" клубына ауысты. [[1991 жыл]]ға дейін Қарағандының "Шахтер" клубында ойнап, "Қайратқа" шақырылды. "Қайраттың" сапында 1991 жылы КСРО чемпионатының соңғы маусымында бірінші лигада ойнап, сегіз матчта бір доп соғады. Келесі жылы "Қайраттың" сапында Қазақстан чемпионы атанады, Қазақстан кубогын ұтып алады. 1993 жылы қаңтарда Достастық елдері кубогында "[[Алға (футбол клубы)|Алғамен]]" ойында есеп ашты. Бұл қазақстандықтардың аталмыш турнирдегі тұңғыш голы болатын. "Қайраттың" сапында 1993 жылы маусым соңына дейін ойнап, кейін "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Аңсат]]", "[[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтер]]" командаларының намысын қорғап, [[1997 жыл]]ы не-бары 26 жасында карьерасын тәмамдады. === Кейінгі жылдарда === Футболмен қоштасқан соң біраз уақыт мини-футболмен айналысты. 2008 жылы "Шахтер" (Қарағанды) клубының атқарушы директоры боп сайланды. 2010 жылы бір жылдай клубтың бас бапкері қызметін атқарды. 2016 жылы қайтадан Атқарушы директор қызметіне тағайындалды да, [[2017 жыл]]ы шілде айында "Каспий" клубына ауысты<ref>http://kaz-football.kz/fame/gf-abildayev.shtml</ref>. === Ұлттық құрама === Ұлттық құрама сапында жеті ойын өткізді. 1992 жылы [[1 маусым]]да Ұлттық құраманың алғашқы матчында негізгі құрамда алаңға шыққан 11 футболшының бірі. Құрама сапындағы жалғыз допты [[1992 жыл]]ы [[14 қыркүйек]]те [[Түрікменстан]] қақпасына соқты. Бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды. == Жетістіктері == * Қазақстан чемпионы: 1992 * Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 1994 * Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 1995 * Қазақстан кубогы: 1992 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == [[Санат:16 маусымда туғандар]] [[Санат:Қазақстан футболшылары]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары]][[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]][[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]] [[Санат:КСРО футболшылары]] htwt9ptfn7h8t7ftdl5pzrruisfaml1 0 599348 3639367 3531780 2026-08-05T06:17:44Z 1nter pares 146705 3639367 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Джорджо Кьеллини |сурет = Chiellini in Nazionale.jpg |сурет ені = 300px |атауы = 2015 |туған күні=14.08.1984 |туған жері = Пиза, [[Италия]] |азаматтығы={{байрақ|Италия}} |бойы = 187 |салмағы = 85 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|USA}} [[Лос-Анджелес]] |номері = 3 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1990—2000|{{flagicon|ITA}} [[Ливорно (футбол клубы)|Ливорно]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2000—2004|{{flagicon|ITA}} [[Ливорно (футбол клубы)|Ливорно]]|55 (4) |2004—2005|{{flagicon|ITA}} [[Фиорентина]]|37 (3) |2005—2022|{{flagicon|ITA}} [[Ювентус]]|426 (27)}} {{!}}2022-2023{{!}} {{flagicon|USA}} [[Лос-Анджелес]]<nowiki>|38 (1)}}</nowiki> |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2000—2001|{{flagicon|ITA}} Италия-15|8 (0) |2000—2001|{{flagicon|ITA}} Италия-16|12 (1) |2001|{{flagicon|ITA}} Италия-17|1 (0) |2002|{{flagicon|ITA}} Италия-18|6 (1) |2001—2003|{{flagicon|ITA}} Италия-19|18 (1) |2003—2007|{{flagicon|ITA}} Италия-21|26 (6) |2004|{{flagicon|ITA}} Италия (олимп.)|2 (0) |2004—2022|{{футбол|Италия}} |117 (8)}} }} '''Джорджо Кьеллини''' ({{lang-it|Giorgio Chiellini}}, [[14 тамыз]] [[1984 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/29260</ref>, [[Пиза]]) — [[Италия|италиялық]] [[футбол]]шы, [[Ювентус|«Ювентус»]], клубы мен [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия құрамасының]] бұрыңғы қорғаушысы. Құрама сапында көп матч өткізгендердің алғашқы ондығына кіреді. == Клубтық мансабы == "Ливорно" клубының түлегі. "Ливорно" клубында төрт маусымдай ойнады. 2004 жылы "[[Ювентус]]ке" өтті де, "Ювентус" арқылы "Фиорентинаға" ауысып, бір жылдан соң қайта келді. Содан бері ұзақ жылдар бойы туриндік клубтың намысын қорғады. 2006 жылы "Ювентус" А сериясындағы жанжалдардың себебімен В сериясына түсіп кеткенде де команданы тастап кеткен жоқ. Осы уақыттар аралығында тоғыз рет Италияның чемпионы атанды. 2008, 2009, 2010 жылдары "Италия А сериясының ең үздік қорғаушысы" номинациясын жеңіп алды. == Ұлттық құрама == Ұлттық құрама сапында алғаш рет [[2004 жыл]]ы [[Финляндия Ұлттық футбол құрамасы|Финляндия]]ға қарсы матчта алаңға шықты. Ондаған жылдар бойы Италия жолдама алған ірі жарыстардың көпшілігіне қатысып, 2012 жылы құрамамен бірге Еуропаның күміс жүлдегері болды. 2017 жылы қараша айында [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]] құрамасы [[Швеция Ұлттық футбол құрамасы|Швециядан]] екі ойын қорытындысы бойынша ұтылып қалды да, апениндіктер [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем чемпионатына]] жолдама ала алмады. Осы ойыннан соң Кьеллини ұлттық құрамамен қоштасқанымен, кейін қайта оралып, 2021 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты. == Қатысқан турнирлері == * [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада ойындары 2004]] * [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|Футболдан Еуропа чемпионаты 2008]] * [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 2010]] * [[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|Футболдан Еуропа чемпионаты 2012]] * [[Конфедерациялар кубогы 2013]] * [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|Футболдан әлем чемпионаты 2014]] * [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|Футболдан Еуропа чемпионаты 2016]] *[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|Футболдан Еуропа чемпионаты 2021]] ==Жеке өмірі== 2014 жылы құрбысы Каролине Бонисталлиге үйленді. Бір жылдан соң қыздары Нина дүниеге келді. Кьеллини 2010 жылы Турин Университетіндегі экономика және коммерция бөлімін бітірді. Ол "Ювентус футбол клубының халықаралық контекстегі бизнес-моделі" деген тақырыпта диссертация да қорғаған. ==Жетістіктері== {{Flagicon|Италия}} «[[Ювентус]]» *Б сериясының жеңімпазы (1): 2006/07 *Италия чемпионы (6): 2011/12, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20 *Италия кубогы (3): 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2018 *Италия суперкубогы (3): 2012, 2013, 2015 *Чемпиондар Лигасының финалисі (2): [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2015|2014/2015]], [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 2017|2016/2017]] {{Футбол|Италия}} құрамасы *19 жасқа дейінгілер арасындағы Еуропа чемпионы: 2003 *Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері: 2004 *Еуропаның күміс жүлдегері: 2012 *Конфедерациялар кубогының қола: 2013 *Еуропа чемпионы: 2021 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.giorgiochiellini.com/site/ Ресми сайт]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-it}}{{ref-en}} * {{youTube user|ChielloTube|Джорджо Кьеллини}} * [http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=2476 Статистикасы (figc.it)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518093200/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=2476 |date=2015-05-18 }} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ювентус ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Ливорно ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] fbt88u05exf194dwx40kbur72i28o08 0 601400 3639361 3126091 2026-08-05T06:16:12Z 1nter pares 146705 3639361 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Маркос Рохо |сурет = Marcos Rojo vs Rostov.jpg |сурет ені = 250px |толық аты = Фаустино Маркос Альберто Рохо |лақап аты = ''Зяблик'' <br />''Божья коровка'' ({{lang-es|Marquitos}})<ref>[http://www.inferioresplatenses.com.ar/verseccion.php?id=6&seccion=dearcoaarco Marcos Rojo: «Una vez me gritaron enseñale a patear al arquero»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123151631/http://inferioresplatenses.com.ar/verseccion.php?id=6&seccion=dearcoaarco |date=2010-11-23 }}</ref> |туған күні=20.03.1990 |туған жері = Ла-Плата, [[Аргентина]] |азаматтығы={{байрақ|Аргентина}} |бойы = 187<ref name=profile>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/10472/Marcos-Rojo/overview |title=Marcos Rojo profile |publisher=PremierLeague.com |lang=en}}</ref> |салмағы = 80<ref name=profile /> |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{Flagicon|Аргентина}} [[Бока Хуниорс]] |номері = 6 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2000—2008|{{Flagicon|Аргентина}} [[Эстудиантес]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2008—2010|{{Flagicon|Аргентина}} [[Эстудиантес]]|43 (3) |2010—2012|{{Flagicon|Ресей}} [[Спартак (футбол клубы, Мәскеу)|Спартак М]]|8 (0) |2012—2014|{{Flagicon|Португалия}} [[Спортинг Лиссабон]]|49 (5) |2014—2021|{{Flagicon|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]|66 (1) |2021—|{{Flagicon|Аргентина}} [[Бока Хуниорс]]6}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2011—|{{Flagicon|Аргентина}} [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина]]|54 (2) }} }} '''Фаустино Маркос Альберто Рохо''' ({{lang-es|Faustino Marcos Alberto Rojo}}; [[20 наурыз]] [[1990 жыл]], [[Ла-Плата]]) — [[Аргентина|аргентиналық]] футболшы, Аргентина Ұлттық футбол құрамасы мен «Бока Хуниорс» клубының қорғаушысы. == Мансабы == "Эстудиантес клубының түлегі. Негізгі құрамына [[2008 жыл]]ы ілікті. [[7 желтоқсан]] күні "Колонға" қарсы кездесуде 10 минуттай ойнады. Алғашқы ресми голын 2009 жылы 5 шілдеде "Ривер Плейттің" қақпасына соқты. Сол жылы Либертадорес кубогын ұтты да, желтоқсан айында Клубтар арасындағы әлем чемпионатына қатысты. Финалға дейін жеткен "Эстудиантес" "[[Барселона (футбол клубы)|Барселонадан]]" қосымша таймдарда ғана ұтылып қалды. 2010 жылдың соңында Мәскеудің "Спартагына" ауысты. Бірақ жарақаттан көз ашпай, онша жарқырай алмады. 2012 жылы оған бірнеше клубтар қызығушылық танытып, соңында Португалияның "[[Спортинг Лиссабон|Спортингіне]]" барды. "Спортингте екі жылдай ойнады да, "Манчестер Юнайтедке" өтті. Аргентина сапында алғаш рет 2011 жылы 9 ақпанда [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалияға]]<ref>[http://www.championat.ru/football/news-714460.html Спартакшылар Рохо мен Парьеха құрамаға шақыртылды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126050724/http://www.championat.ru/football/news-714460.html |date=2011-01-26 }}</ref> қарсы жолдастық ойында алаңға шықты. Бұл ойында Аргентина 2:1 есебімен жеңіске жетті<ref>[http://www.championat.ru/football/_other/308/match/134752.html Португалия Аргентина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212142710/http://www.championat.ru/football/_other/308/match/134752.html |date=2011-02-12 }}</ref>. == Жеке өмірі == Үйленген, әйелінің аты — Эухения Лусардо, Морено атты қыздары бар. ==Жетістіктері== *Аргентина чемпионы: 2010 (Апертура) *Либертадорес: 2009 *Англия кубогы: 2016 *Лига кубогы: 2017 *Англия суперкубогы: 2016 *УЕФА Еуропа лигасы: 2017 *Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2014 *Америка кубогының күміс жүлдегері: 2015, 2016 == Сілтемелер == *[http://marcosrojo.com.ar/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619020601/http://marcosrojo.com.ar/ |date=2013-06-19 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:20 наурызда туғандар]] ktmoh0g6gmpnnjf3knd67ko5sayaama 0 601839 3639363 3204934 2026-08-05T06:16:41Z 1nter pares 146705 3639363 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Валентин Иванов |толық аты = Валентин Козьмич Иванов |сурет = Valentin Kozmich Ivanov.jpg |сурет ені = 180 px |лақап аты = Козьмич |туған күні= 19.11.1934 |туған жері= {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, КСРО |қайтыс болған күні= 8.11.2011 |қайтыс болған жері= {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, КСРО |азаматтығы={{Flagicon|КСРО}} КСРО<br>{{ту|Ресей}} |бойы = 178 |салмағы = 70 |позиция = шабуылшы |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1950—1952|{{Flagicon|КСРО}} ДЮСШ [[Крылья Советов (футбол клубы, Мәскеу)|Крылья Советов]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1952—1966|{{Flagicon|КСРО}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]|}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1955—1965|{{Футбол|КСРО}} |59 (26)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1967—1970|{{Flagicon|КСРО}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]| |1973—1978|{{Flagicon|КСРО}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]| |1980—1991|{{Flagicon|КСРО}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]| |1992—1993|{{Flagicon|Марокко}} [[Раджа (футбол клубы)|Раджа]]| |1994|{{Flagicon|Ресей}} [[Пресня (футбол клубы)|Асмарал (Москва)]]| |1994—1996|{{Flagicon|Ресей}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]| |1998|{{Flagicon|Ресей}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо ]]| |2003|{{Flagicon|Ресей}} [[Мәскеу (футбол клубы)|Торпедо-Металлург]] }} }} '''Валентин Козьмич Иванов''' ([[19 қараша]] [[1934 жыл]], [[Мәскеу]] — [[8 қараша]] [[2011 жыл]], [[Мәскеу]]) — КСРО футболшысы, футбол бапкері. 1960 жылдары [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы]]ның шабуыл шебінде ойнаған. == Мансабы == Ұлттық құрамада 10 жыл бойы тер төкті. 1960 жылғы Еуропа чемпионы, 1964 жылғы Еуропаның күміс жүлдегері. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылғы әлем біріншілігінде]] 4 гол соғып, чемпионаттың сұрмергендерінің бірі атанды. Карьерасында ұзақ уақыт бойы Мәскеудің "Торпедосында" ойнаған. Бапкерлік ғұмырында да бірнеше рет "Торпедоны" жаттықтырды. Белгілі ресейлік төреші — [[Валентин Валентинович Иванов|Валентин Ивановтың]] әкесі. КСРО-ның "Еңбек сіңірген спорт" шебері" атағына ие болған. ==Жетістіктері== === Футболшы ретінде === *КСРО чемпионы: 1960, 1965 *КСРО кубогы: 1960 *Олимпиада чемпионы: 1956 *Еуропа чемпионы: 1960 *Еуропаның күміс жүлдегері: 1964 === Бапкер ретінде === *КСРО чемпионы: 1976 *КСРО кубогы: 1968, 1972, 1986 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.rusteam.permian.ru/players/ivanov.html Футболшының профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116001305/http://www.rusteam.permian.ru/players/ivanov.html |date=2021-01-16 }} [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары]] [[Санат:Торпедо Мәскеу ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] l38j0xknmpw0bub1wz9otsse98hju8e 0 601841 3639364 3203893 2026-08-05T06:16:55Z 1nter pares 146705 3639364 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Дражан Еркович |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған күні = 6.8.1936 |туған жері = Шибеник, Югославия |қайтыс болған күні = 9.12.2008 |қайтыс болған жері = [[Загреб]], [[Хорватия]] |азаматтығы = {{ту|Хорватия}} |бойы = |позиция = шабуылшысы |клубтары = {{футбол карьерасы |1954—1965|{{Flagicon|Югославия|20px}} [[Динамо (футбол клубы, Загреб)|Динамо Загреб]]|142 (96) |1965—1966|{{Flagicon|Бельгия|20px}} [[Гент (футбол клубы)|Гантуаз]]|3 (1)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1960—1964|{{футбол|Югославия}} |21 (11)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1990—1992|{{футбол|Хорватия}} |}} }} '''Дражан Еркович''' ({{lang-sh|Дражан Јерковић/Dražan Jerković}}, [[6 тамыз]] [[1936 жыл]] — [[9 желтоқсан]] [[2008 жыл]]) — [[Хорватия|хорват]] футболшысы, [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы]]ның шабуыл шебінде ойнаған. == Мансабы == Клубтық карьерасында ұзақ жылдар бойы Загребтің [[Динамо (футбол клубы, Загреб)|"Динамосында"]] ойнады. Карьерасын аяқтайтын тұста бір маусым Бельгияның "Гент" клубында доп тепті. Ұлттық құрама сапында төрт жылдай (1960-64) өнер көрсетті. [[Футболдан 1962 жылғы әлем біріншілігі|1962 жылғы әлем чемпионатында]] 4 гол соғып, алты футболшымен мергендер көшінде бірінші орынды бөлісті. Еркович [[футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі]]не де барды, бірақ бір ойында ойнамай, қосалқы құрамда қалды. [[Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі|1960 жылғы Еуропа чемпионатында]] француздар қақпасына екі гол соғып, [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославияны]] финалға алып шықты. Финалда [[КСРО Ұлттық футбол құрамасы|КСРО құрамасынан]] 1:2 есебімен ұтылып қалды. 1990-92 жылдары [[Хорватия Ұлттық футбол құрамасы|Хорватия құрамасын]] жаттықтырды. ==Жетістіктері== *Әлем чемпионатының жартылай финалисі: 1962 *Еуропа чемпионатының финалисі: 1960 *Югославия кубогы: 1960, 1963, 1965 ==Сілтемелер== *[http://www.reprezentacija.rs/jerkovic-drazan/ Биография] [[Санат:Югославия футболшылары]] [[Санат:Динамо Загреб ФК ойыншылары]] [[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Хорватия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Динамо Загреб ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Загреб ФК жаттықтырушылары]] r3g6rntketkmpeb7j7e4yyy1ta6jgcz 0 603934 3639360 3488482 2026-08-05T06:15:55Z 1nter pares 146705 3639360 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Ривалдо |сурет = Rivaldo.jpg |толық аты = Ривалдо Витор Борба Феррейра |туған күні=19.04.1972 |туған жері = [[Паулиста (Пернамбуку)|Паулиста]], [[Бразилия]] |азаматтығы = {{ту|Бразилия}} |бойы = 186 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |қызметі = |ұлттық құрамы ={{футбол карьерасы |1992—1993|{{Flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия-20|9 (1) |1996|{{Flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия (олимп.)|8 (6) |1993—2003|{{Футбол|Бразилия}} |74 (34)}} }} '''Ривалдо''' (толық аты '''Ривалдо Витор Борба Феррейра''' порт-бр. ''Rivaldo Vítor Borba Ferreira''; [[19 сәуір]] [[1972 жыл]], [[Паулиста (Пернамбуку)|Паулиста]], [[Пернамбуку]], [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, шабуылшы. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған. == Мансабы == Карьерасын бразилиялық "Санта-Круз" клубында бастады. Ең жарқыраған жылдары Испанияның "Барселонасында" ойнаған шағы (1997-2002). Осы аралықта екі рет әлем чемпионатына қатысып, 1998 жылы әлемнің күміс жүлдегері, 2002 жылы әлем чемпионы атанды. 1999 жылы әлемнің үздік футболшысы атанды. 2002 жылы жазда "[[Барселона (футбол клубы)|Барселонаның]]" бапкері [[Луи ван Галь|Луи Ван Галмен]] келіспей қалып клубтан кетті де, "[[Милан (футбол клубы)|Миланға]]" барып қосылды. "Миланда" да тәп-тәуір ойнап, [[Андрей Николаевич Шевченко|Андрей Шевченкомен]] тізе қосып, команданы біраз жеңістерге сүйреді. 2002-03 жылы "Милан" сапында [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2002/03|УЕФА Чемпиондар Лигасын]] ұтып алды. 2003 жылы өз еліне кетіп, "Крузейро" сапында доп тепті. Бір жылдан соң Еуропаға қайта оралды да, Грекияның "[[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос]]" командасына өтті. Бұдан кейін де бірнеше рет клуб ауыстырды. 2008-11 жылдары Өзбекстанның "[[Бунедкор (футбол клубы)|Бунедкор]]" клубында ойнады. Кейін Бразилияның бірнеше клубында ойнап, 2015 жылы тізесін қатты жарақаттап алды да, 43 жасында ғана футболшылық ғұмырына нүкте қойды. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 1993-2003 жылдары 74 кездесуде алаңға шықты. Соңғы ойынын 2003 жылы 19 қарашада Уругвайға қарсы өткізді. == Гүлденуі == 1996 жылы Ривалдо испандық [[Депортиво Ла-Корунья]] клубына ауысты. Бірінші маусымда ол 21 гол соқты. Көп ұзамай бразилиялықтар Барселонаны сатып алып, сол кездегі трансфер үшін 26 миллион доллар төледі. Каталондық клуб үшін Ривалдо өзінің ең жақсы жылдарын өткізді: 235 матч, 130 гол, 1999 жылғы Алтын допты жеңіп алу, [[ФИФА]] бойынша әлемдегі ең жақсы футболшы атағы, екі Испания чемпионаты, Испания Кубогы және УЕФА Суперкубогы. == Жетістіктері == === Командалық === ; «Палмейрас» * Бразилия чемпионы: 1994 * Сан-Паулу штатының чемпионы '''(2)''': 1994, 1996 ; «Барселона» * Испания чемпионы '''(2)''': 1997/98, 1998/99 * УЕФА Суперкубогы: 1997 * Испания кубогы: 1997/98 ; «Милан» * УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2002/03 * Италия кубогы: 2002/03 * УЕФА Суперкубогы: 2003 ; «Олимпиакос» * Грекия чемпионы '''(3)''': 2004/05, 2005/06, 2006/07 * Грекия кубогы '''(2)''': 2004/05, 2005/06 ; «Бунёдкор» * Өзбекстан чемпионы '''(2)''': 2008, 2009 * Өзбекстан кубогы: 2008 ; Бразилия құрамасы * Әлем чемпионы: 2002 * Америка кубогы: 1999 * Конфедерация кубогы: 1997 * Олимпиада күміс жүлдегері: 1996 === Жеке === * «France Football» нұсқасы бойынша "Алтын доп" иегері: 1999 * Әлемнің үздік футболшысы: 1999 * Оңтүстік Америка кубогының үздік мергені: 1999 (5 гол, Роналдомен бірге) * Өзбекстан чемпионатының үздік мергені: 2009 (20 гол) * ФИФА 100 == Ойнаған клубтары == {| class="wikitable" |1991—1992 |{{Flagicon|BRA}} Санта-Круз |4 (6) |- |1992—1993 |{{Flagicon|BRA}} Можи-Мирин |30 (10) |- |1993—1994 |{{Flagicon|BRA}} [[Коринтианс]] |41 (17) |- |1994—1996 |{{Flagicon|BRA}} [[Палмейрас]] |104 (53) |- |1996—1997 |{{Flagicon|Испания}} [[Депортиво Ла-Корунья]] |41 (21) |- |1997—2002 |{{Flagicon|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |157 (86) |- |2002—2003 |{{Flagicon|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |22 (5) |- |2004 |{{Flagicon|BRA}} [[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]] |38 (21) |- |2004—2007 |{{Flagicon|Грекия}} [[Олимпиакос (футбол клубы)|Олимпиакос]] |70 (36) |- |2007—2008 |{{Flagicon|Грекия}} [[АЕК (футбол клубы, Афина)|АЕК]] |29 (8) |- |2008—2010 |{{Flagicon|Өзбекстан}} [[Бунёдкор (футбол клубы)|Бунёдкор]] |61 (37) |- |2011 |{{Flagicon|BRA}} Можи-Мирин |34 (16) |- |2011 |→ {{Flagicon|BRA}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]] |39 (6) |- |2012 |{{ту|Ангола}} Кабушкорп |21 (11) |- |2013 |{{Flagicon|BRA}} [[Сан-Каэтано]] |17 (0) |- |2014 |{{Flagicon|BRA}} Можи-Мирин |7 (0) |- |2015 |{{Flagicon|BRA}} Можи-Мирин |4 (1) |} == Жеке өмірі == Ұлы — Ривалдиньо да футболшы, Динамо (Бухарест) сапында ойнайды. == Сілтемелер == * [http://www.rivaldo10.com.br/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230110819/https://www.rivaldo10.com.br/ |date=2018-12-30 }}{{ref-pt}} * {{Facebook|rivaldoferreira10|Ривалдо}} * {{Twitter|rivaldooficial|Ривалдо}} * {{youTube user|rivaldo10oficial|Ривалдо}} * [http://www.barcamania.com/news/2633.html «Аңыздар» жобасы. Ривалдо. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207143040/http://barcamania.com/news/2633.html |date=2009-02-07 }} * [http://mag.football.ua/006/Stars/Rivaldo.htm Владимир Мыленко. «АнтиБекхэм, АнтиРомарио»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623180749/http://mag.football.ua/006/Stars/Rivaldo.htm |date=2009-06-23 }} * [http://www.barca.ru/history/player_stats.php?player=1690 "бАРСЕЛОНАДАҒЫ" Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717061106/http://www.barca.ru/history/player_stats.php?player=1690 |date=2018-07-17 }} * [http://www.footballdatabase.com/index.php?page=player&Id=1100&b=true&pn=Vitor_Borba_(Rivaldo)_Ferreira footballdatabase.com] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Палмейрас ФК ойыншылары]] [[Санат:Депортиво Ла-Корунья ФК ойыншылары]] [[Санат:Олимпиакос Пирей ФК ойыншылары]] [[Санат:Бунедкор ФК ойыншылары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Крузейро ФК ойыншылары]] [[Санат:Сан-Каэтано ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Коринтианс ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] sb02wg2koya0p3726sj8wmdu414pp4c 0 607851 3639355 3174546 2026-08-05T06:14:37Z 1nter pares 146705 3639355 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Рафаэл Геррейру |сурет = FC Lorient - June 27th 2013 training - Raphaël Guerreiro crop.JPG |сурет ені = 250px |толық аты = Рафаэл Аделлину Жозе Геррейру |азаматтығы = {{flagicon|Португалия|20px}} [[Португалия]]<br>{{flagicon|Франция|20px}} [[Франция]] |туған күні=22.12.1993 |туған жері=[[Ле-Блан-Мениль]], [[Франция]] |бойы = 170 |салмағы = 71 |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |номері = 13 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2005—2008|{{ту|Франция}} [[Клерфонтен (футбол орталығы)|Клерфонтен]]| |2008—2012|{{ту|Франция}} [[Кан (футбол клубы)|Кан]]| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2013|{{ту|Франция}} [[Кан (футбол клубы)|Кан]]|38 (1) |2010—2012|{{ту|Франция}} Кан B|55 (4) |2013—2016|{{ту|Франция}} [[Лорьян (футбол клубы)|Лорьян]]|102 (10) |2016—2023|{{ту|Германия}} [[Боруссия Дортмунд]]|162 (30) |2023—|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|0 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2013—2015|{{flagicon|Португалия|20px}} Португалия-20|12 (0) |2014 — |{{футбол|Португалия}}|28 (2) }} }} '''Рафаэл Аделину Жозе Геррейру''' ({{lang-pt|Raphaël Adelino José Guerreiro}}; [[22 желтоқсан]] [[1993 жыл]], [[Ле-Блан-Мениль]], [[Франция]]) — португалиялық футболшы, [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] клубының және [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалия құрамасы]]ның қорғаушысы. 2016 жылғы Еуропа чемпионы. == Мансабы == Португалдық француздар отбасында дүнеге келген. Португалия құрамасының өкілі болғанымен, Франция футболының түлегі. "Кан" клубының жастар командасында ойнап, кәсіпқой карьерасын да осы клубтан бастады. 2013-16 жылдары "Лорьян" командасында доп тепті. 2016 жылы "Боруссияға" ауысты. Келісім шартының мерзімі 2020 жылға дейін. Ұлттық құрама сапында 2014 жылдан бері ойнап келеді. 2015 жылы жастар арасындағы Еуропа чемпионатына, 2016 жылы Ецропа чемпионатына, 2017 жылы Конфедерациялар кубогын, 2018 жылы әлем чемпионатына қатысты. {{толықтыру}} == Жетістіктері == === Командалық === ; '''«Боруссия» (Дортмунд)''' * Германия кубогы — 2016/2017 === Халықаралық === ; '''Португалия''' * Еуропа чемпионы — 2016 * Конфедерациялар кубогының қола жүлдегері: 2017 ; '''Португалия-20''' * Жастар арасындағы Еуропа чемпионы — 2015 == Сілтемелер == * [http://www.sports.ru/tags/151417964/ Профилі] * [http://www.lequipe.fr/Football/FootballFicheJoueur37356.html L'Équipe stats] * [http://foot-national.com/9083-joueur-football-Guerreiro-Raphael.html Foot-National profile] [[Санат:Португалия футболшылары]] [[Санат:Кан ФК ойыншылары]] [[Санат:Лорьян ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] cvfegz938un6jb8wjply8forlt3hs49 0 611212 3639357 3293501 2026-08-05T06:15:07Z 1nter pares 146705 3639357 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Маркос Пиззелли |туған күні = 3.10.1984 |туған жері = {{туғанжері|Пирасикаба|Пирасикабада}}, Бразилия |азаматтығы = {{ту|Бразилия}} <br>{{ту|Армения}} |толық аты = Маркос Пиньейро Пиззелли |бойы = 180 |салмағы = 68 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] |номері = 10 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |2000—2005|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Сан-Карлуш (футбол клубы)|Сан-Карлуш]]}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2006—2009|{{flagicon|Армения|20px}} [[Арарат (футбол клубы)|Арарат]]|79 (44) |2008—2009|{{аренда}}{{flagicon|Франция|20px}} Арарат (Мулино)|? (?) |2009—2011|{{flagicon|Армения|20px}} [[Пюник (футбол клубы)|Пюник]]|49 (31) |2011—2012|{{flagicon|Украина|20px}} [[Металлург (футбол клубы, Донецк)|Металлург (Донецк)]]|18 (4) |2012—2013|{{flagicon|Ресей|20px}} [[Кубань (футбол клубы)|Кубань]]|31 (8) |2013—2014|{{flagicon|Ресей}} [[Краснодар (футбол клубы)|Краснодар]]|6 (0) |2014|{{аренда}}{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|28 (8) |2015|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|27 (5) |2016|{{flagicon|Сауд Арабиясы|20px}} [[Әл-Раед (футбол клубы)|Аль-Раед]]|13 (4) |2016—2017|{{flagicon|БАӘ|20px}} [[Әл-Фуджайра (футбол клубы)|Аль-Фуджайра]]|7 (4) |2017|{{flagicon|Грекия|20px}} [[Ксанти (футбол клубы)|Ксанти]]|10 (0) |2017—2018|{{flagicon|Сауд Арабиясы|20px}} [[Әл-Шабаб (футбол клубы, Эр-Рияд)|Аль-Шабаб]]|15 (3) |2018—2019|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|35 (20) |}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2008—2019|{{футбол|Армения}}|66 (11)}} |}} '''Маркос Пиньейро Пиззелли''' ({{lang-pt|Marcos Pinheiro Pizzelli}}; [[3 қазан]] [[1984 жыл|1984]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/75441</ref>, [[Пирасикаба]], [[Бразилия]]) — бразилиялық және армениялық футболшы, жартылай қорғаушы. == Мансабы == Тегі бразилиялық. "Сан-Карлуш" клубында ойнап жүргенде 2006 жылы "Арарат" клубының селекционерлерінің көзіне түседі де, сол жылы-ақ "Арараттың" футболшысы атанады. Көп ұзамай Армения азаматтығын алып, 2008 жылы Армения Ұлттық құрамасы сапындағы алғашқы ойынын өткізеді. 2009 жылы "Арараттан" кеткен соң Пиззелли өте көп клуб ауыстырды. Тек 2014-15 жылдары ғана "Ақтөбеде" екі маусым ойнайды, қалған уақыттарды басқа клубтарда бір маусымнан артық доп теппеген. 2018 жылы "Ақтөбеге" қайта оралып, 2018 жылғы Қазақстан чемпионатының үздік мергені атанды. == Жетістіктері == ** '''Армения кубогы''': 2008, 2010 ** '''Армения чемпионатының үздік мергені''': 2007, 2008, 2010 ** '''Армения чемпионы''': 2009, 2010 ** '''Армения суперкубогы''': 2010 ** '''Қазақстан суперкубогы''': 2014 ** '''Қазақстан чемпионатының үздік мергені''': 2018 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://footballfacts.ru/players/24903 Профилі (footballfacts.ru)] [[Санат:3 қазанда туғандар]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Армения футболшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Арарат ФК ойыншылары]] [[Санат:Пюник ФК ойыншылары]] [[Санат:Кубань ФК ойыншылары]] [[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]] 9z125u9avxg63hocs6g9xmbcfrkq4l2 0 620578 3639352 2720260 2026-08-05T06:13:48Z 1nter pares 146705 3639352 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Жулио Сезар | толық аты = Жулио Сезар Соарес Эспиндола | сурет = Júlio César FC Internazionale.jpg |туған күні = 3.09.1979 |азаматтығы = {{ту|Бразилия}} | туған жері = {{туғанжері|Дуки-ди-Кашиас|Дуки-ди-Кашиаста}}, [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] | бойы = 186 | позиция = қақпашы | қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' | жастар клубы = {{Футбол карьерасы |1988—1990|{{flagicon|Бразилия|20px}} Гражау| |1990—1997|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]]|}} | клубтары = {{Футбол карьерасы |1997—2005|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]]|130 (−141) |2005—2012|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|228 (−203) |2005|{{аренда}}{{flagicon|Италия|20px}} [[Кьево (футбол клубы)|Кьево]]|0 (0) |2012—2014|{{flagicon|Англия|20px}} [[Куинз Парк Рейнджерс]]|24 (−37) |2014|{{аренда}}{{flagicon|Канада|20px}} [[Торонто (футбол клубы)|Торонто]]|7 (−9) |2014—2017|{{flagicon|Португалия|20px}} [[Бенфика|Бенфика (Лиссабон)]]|55 (−32) |2018|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Фламенго]]|2 (0)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2004—2014|{{Футбол|Бразилия}} |87 (−70)}} }} '''Жулио Сезар Соарес Эспиндола''' ({{lang-pt|Júlio César Soares Espíndola}}; [[3 қыркүйек]] [[1979 жыл|1979]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/22412</ref>, [[Дуки-ди-Кашиас]], [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро]] штаты, [[Бразилия]]) — бразилиялық футболшы, қақпашы. == Мансабы == === Клубтық === Карьерасын "Фламенго" клубында бастап, осы клубта аяқтады. 2004 жылы Еуропаға келіп, миландық "[[Интернационале]]" сапына қосылғанымен, командадағы легионер лимиті артып кетіп, Жулио "Кьевоға" жалға кетті. Бірақ бір маусым бойы бір рет те алаңға шықпай, "Интерге" қайта оралды. Командадағы [[Франческо Тольдо]] спортпен қоштасқан соң Жулио негізгі қақпашыға айналды. 2010 жылы "Интер" [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2009/10|чемпиондар лигасын]] ұтып алды да, Жулио Сезар турнирдің үздік қақпашысы атанды. 2010 жылы команда бапкерлігінен Жозе [[Жозе Моуриньо|Моуриньо]] кеткен соң "Интердің" ойын деңгейі түсіп кетті де, белді футболшылардың көбі басқа командаларға ауысты. Жулио да "Куинз Парк Рейнджерске" өтті. Кейін Канаданың "Торонто", Португалияның "Бенфика" клубтарында ойнап, 2018 жылы "Фламенгоға" қайта оралды. Ұзақ ойнаған жоқ, екі рет алаңға шықты да, футболмен қоштасатынын мәлімдеді. === Ұлттық құрамада === Бразилия құрамасы сапында 2004 жылы 8 шілдеде тұңғыш рет алаңға шықты. Біраз жылдарға дейін негізгі құрамға Диданың көлеңкесінде қап шыға алмай жүрді де, Дида кеткен соң құраманың тұрақты қақпашысына айналды. [[Футболдан 2014 жылғы әлем біріншілігі|2014 жылғы әлем чемпионатындағы]] сәтсіздіктен соң 35 жастағы Жулио құрамамен қоштасты. Құрама сапында барлығы 87 ойын өткізді. 2010, 2014 жылдары әлем чемпионатына, 2009, 2013 жылдары Конфедерациялар кубогына, 2004, 2011 жылдары Азия кубогына қатысты. == Жетістіктері == <big>'''Командалық'''</big> ; «Фламенго» * Рио-де-Жанейро штатының чемпионы ('''4'''): 1999, 2000, 2001, 2004 * Бразилия чемпиондар кубогы: 2001 * Меркосур кубогы: 1999 * Гуанабара кубогы ('''3'''): 1999, 2001, 2004 * Рио кубогы: 2000 ; «Интернационале» * Италия чемпионы ('''4'''): 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2009/10 * Италия кубогы ('''3'''): 2006, 2010, 2011 * Италия суперкубогы ('''4'''): 2005, 2006, 2008, 2010 * Клубтар арасындағы әлем чемпионаты: 2010 * Чемпиондар лигасы: 2010 ; «Бенфика» (Лиссабон) * Португалия чемпионы ('''3'''): 2014/15, 2015/16, 2016/17 * Португалия кубогы: 2016/17 * Португалия лига кубогы('''2'''): 2014/15, 2015/16 * Португалия суперкуогы ('''2'''): 2016, 2017 '''Бразилия''' * Америка кубогы: 2004 * Конфедерациялар кубогы ('''2'''): 2009, 2013 <big>'''Жеке'''</big> * Чемпиондар лигасының үздік қапашысы: 2010 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.national-football-teams.com/player/1011.html Профилі] *[http://www.worldfootball.net/player_summary/julio-cesar_4/ Профилі] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Фламенго ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Кьево ФК ойыншылары]] [[Санат:Куинз Парк Рейнджерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Бенфика ФК ойыншылары]] [[Санат:Торонто ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] 59pzvxs8ww60fwy4d3k7j145gctzdm4 0 620928 3639356 2730046 2026-08-05T06:14:53Z 1nter pares 146705 3639356 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Антонио Валенсия | толық аты = Луис Антонио Валенсия Москера | сурет = Antonio Valencia cropped.jpg | туған күні = 4.08.1985 | туған жері = {{туғанжері|Лаго-Агрио|Лаго-Агриода}}, [[Эквадор]] | азаматтығы = {{байрақ|Эквадор}} | бойы = 180<ref name=profile>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/3285/Antonio-Valencia/overview|title=Player Profile. Antonio Valencia|publisher=''Premierleague.com''|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091223000910/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0%2C%2C12306~34079%2C00.html|archivedate=2009-12-23}}</ref> | позиция = жартылай қорғаушы | қазіргі клуб = {{flagicon|Эквадор|20px}} [[ЛДУ Кито]] | номері = 25 | клубтары = {{футбол карьерасы |2003—2005|{{flagicon|Эквадор|20px}} [[Эль Насьональ]]|83 (11) |2005—2008|{{flagicon|Испания|20px}} [[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреал]]|2 (0) |2005—2006|{{Аренда}}{{flagicon|Испания|20px}} [[Рекреативо (футбол клубы)|Рекреативо]]|14 (1) |2006—2008|{{Аренда}}{{flagicon|Англия|20px}} [[Уиган Атлетик]]|37 (1) |2008—2009|{{flagicon|Англия|20px}} [[Уиган Атлетик]]|47 (6) |2009—2019|{{flagicon|Англия|20px}} [[Манчестер Юнайтед]]|241 (17) |2019—| {{flagicon|Эквадор|20px}} [[ЛДУ Кито]]|10 (0)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2005—|{{Футбол|Эквадор}}|94 (11)}} }} '''Луис Антонио Валенсия Москера''' ({{lang-es|Luis Antonio Valencia Mosquera}}; [[4 тамыз]] [[1985 жыл]], [[Лаго-Агрио]], [[Эквадор]]) — эквадорлық футболшы, [[Эквадор Ұлттық футбол құрамасы]] мен "[[ЛДУ Кито]]" клубының жартылай қорғаушысы. == Мансабы == "Эль-Насьонал" клубының түлегі. 2005 жылы "[[Вильярреал (футбол клубы)|Вильярреалға]]" ауысқанымен, ол клубта ойнап жарытпады, көбіне жалға беріліп, басқа командаларда бақ сынады. 2006-08 жылдары "[[Уиган Атлетик|Уиганда]]" арендада ойнап, 2008 жылдың басында англиялық клуб оны түпкідікті сатып алды да, "Уиганда" 2009 жылдың жазына дейін ойнады. 2009 жылы жазда "[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедке]]" ауысты. Манчестерлік клуб сапында мүмкін болған жүлделерден Чемпиондар Лигасын ғана ұта алмады (2011 жылы финалға шыққанымен, "[[Манчестер Юнайтед|қызыл сайтандар]]" "[[Барселона (футбол клубы)|Барселонадан]]" ұтылып қалды), қалған жүлделерге толық қол жеткізді. 2019 жылы өз отаныдағы "[[ЛДУ Кито]]" клубына ауысты. {{Толықтыру}} == Жетістіктері == === Командалық === * Эквадор чемпионы: Кл. 2005 * Англия чемпионы ('''2'''): 2010/2011, 2012/13 * Англия кубогы: 2015/16 * Лига кубогы ('''2'''): 2009/10, 2016/17 * Англия суперкубогы ('''3'''): 2010, 2013, 2016 * УЕФА Еуропа лигасы: 2016/17 === Жеке === * Эквадордың үздік футболшысы ('''2'''): 2008, 2009 * Премьер-лиганың үздік футболшысы: қыркүйек 2017 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Antonio-Valencia.aspx Профилі] (''ManUtd.com''){{ref-en}} {{бастама}} [[Санат:Эквадор футболшылары]] [[Санат:Эль Насьональ ФК ойыншылары]] [[Санат:Эквадор Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Вильярреал ФК ойыншылары]] [[Санат:Рекреативо ФК ойыншылары]] [[Санат:Уиган Атлетик ФК ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:ЛДУ Кито ФК ойыншылары]] 4lcgwogc2wwo4zq0nptwi2atm3zpoom 0 621676 3639358 2694207 2026-08-05T06:15:21Z 1nter pares 146705 3639358 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Харри Кьюэлл |толық аты = Гарольд Кьюэлл |сурет = HarryKewell.jpg |лақап аты = ''[[Хазза]], [[Гарри Поттер]]'' |туған күні = 22.9.1978 |туған жері = Смитфилд, {{туғанжері|Оңтүстік Уэльс|Оңтүстік Уэльсте}}, [[Аустралия]] |азаматтығы = {{flagicon|Аустралия}} [[Аустралия]]<br>{{flagicon|Англия|20px}} [[Англия]] |бойы = 183 |салмағы = 72 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = |қызметі = бас бапкер |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{flagicon|Аустралия|20px}} Смитфилд Хотспурс| |1990—1995|{{flagicon|Аустралия|20px}} Маркони Стэллионс| |1995—1997|{{flagicon|Англия|20px}} [[Лидс Юнайтед]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1995—2003|{{flagicon|Англия|20px}} [[Лидс Юнайтед]]|181 (45) |2003—2008|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|93 (12) |2008—2011|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Галатасарай]]|63 (23) |2011—2012|{{flagicon|Аустралия|20px}} [[Мельбурн Виктори]]|25 (8) |2013|{{flagicon|Катар|20px}} [[Әл-Гарафа]]|3 (1) |2013—2014|{{flagicon|Аустралия|20px}} [[Мельбурн Сити|Мельбурн Харт]]|16 (2)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1996—2012|{{Футбол|Аустралия}} |58 (17)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2017|{{flagicon|Англия|20px}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]| жас. |2017—2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Кроли Таун]]| |2018|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ноттс Каунти]]|}} }} '''Харри Кьюэлл''' ({{lang-en|Harry Kewell}}; [[22 қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/3241</ref>, Смитфильд, [[Сидней]] қалалық агломерациясы, [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]]) — аустралиялық және англиялық футболшы, жартылай қорғаушы. Қазір бапкерлікпен айналысады. == Мансабы == === Клубтық === 1995 жылы "Лидс Юнайтед" сапына ауысты. 2000-жылдардың басында бұл клуб қатты күшейді де, Кьюэлл командада [[Робби Кин]], Ли Бойер, Алан Смит, Марк Видука, [[Рио Фердинанд]] секілді футболшылармен бірге доп тепті. Тіпті 2000/01 маусымда команда Чемпиондар Лигасының жартылай финалына дейін жетті. Бірақ Дэвид У'Лири команда бапкерлігінен кетті де, орнына Питер Рид келген соң команда нашарлап кетті. Осылайша 2002/03 жылғы маусымнан соң Кьюэлл "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпульге]]" ауысты. Кьюэлл "Ливерпуль" сапында аса жарқырай алмады, оған жиі жарақаттануы себеп болды. Соған қарамастан 2005 жылы Чемпиондар Лигасы мен УЕФА Суперкубогының жеңімпазы атанды. 2008 жылы "Галатасарайға" ауысты да, кейінгі жылдарда оншалық көзге түспеді. === Ұлттық құрама === 1996-2012 жылдары Аустралия құрамасы сапында көптеген ірі турнирлерге қатысты, 2004 жылы ОФК чемпионы атанды. Ал 2011 жылы Азияның күміс жүлдегері атанды (Аустралия құрамасы 2005 жылы ОФК-дан АФК құрамына ауысқан болатын). == Жетістіктері == '''«Лидс»''' * Англия жастар кубогы (1997) '''«Ливерпуль»''' * Чемпиондар Лигасы (2005) * УЕФА Суперкубогы (2005) * Англия кубогы (2006) * Англия суперкубогы (2006) '''«Галатасарай»''' * Түркия суперкубогы (2008) '''Аустралия құрамасы''' * Конфедерациялар кубогының финалисі (1997) * ОФК чемпионы (2004) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=492 Профилі мен статистикасы]{{ref-en}} * [http://www.galatasaray.org/futboltakimi/pages/oyuncu_292.php Профилі]{{ref-tr}}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20051229195040/http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/kewell/ Профилі]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070927011228/http://www.liverpoolfc.ru/player.php?id=13 Профилі]{{ref-ru}} * [http://www.liverbird.ru/player/232 Профилі]{{ref-ru}} [[Санат:Аустралия футболшылары]] [[Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары]] [[Санат:Галатасарай ФК ойыншылары]] [[Санат:Әл-Гарафа ФК ойыншылары]] [[Санат:Мельбурн Виктори ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Океания чемпиондары]] [[Санат:Аустралия футбол жаттықтырушылары]] 3szdqj8wxo74fk43bni8cklocu1itcq 0 625244 3639366 2708296 2026-08-05T06:17:26Z 1nter pares 146705 3639366 wikitext text/x-wiki {{Футболшы|есімі=Юрий Джоркаефф|сурет=Youri Djorkaeff 2011.jpg|толық аты=Юри Раффи Джоркаефф|туған күні=9.03.1968|туған жері={{туғанжері|Лион|Лионда}}, [[Франция]]|азаматтығы={{байрақ|Франция}}|бойы=179|позиция=жартылай қорғаушы|қазіргі клуб=''карьерасын аяқтады''|жастар клубы={{футбол карьерасы ||{{flagicon|Франция|20px}} Десин| ||{{flagicon|Франция|20px}} Cен-Приест| ||{{flagicon|Франция|20px}} Мезьё| ||{{flagicon|Франция|20px}} Вийёрбан|}}|клубтары={{футбол карьерасы |1984—1989|{{flagicon|Франция|20px}} [[Гренобль (футбол клубы)|Гренобль]]|82 (23) |1989—1991|{{flagicon|Франция|20px}} [[Страсбур (футбол клубы)|Страсбур]]|35 (25) |1991—1995|{{flagicon|Франция|20px}} [[Монако (футбол клубы)|Монако]]|177 (65) |1995—1996|{{flagicon|Франция|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|43 (17) |1996—1999|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|101 (32) |1999—2002|{{flagicon|Германия|20px}} [[Кайзерслаутерн (футбол клубы)|Кайзерслаутерн]]|67 (17) |2002—2004|{{flagicon|Англия|20px}} [[Болтон Уондерерс]]|75 (20) |2004|{{flagicon|Англия|20px}} [[Блэкберн Роверс]]|3 (0) |2005—2006|{{flagicon|АҚШ|20px}} [[Нью-Йорк Ред Буллс|Нью-Йорк МетроСтарз]]|45 (12)}}|ұлттық құрамы={{Футбол карьерасы ||{{flagicon|Франция|20px}} Франция-21|? (?) |1993|{{flagicon|Франция|20px}} Франция (B)|2 (3) |1993—2002|{{Футбол|Франция}} |82 (28)}}}}'''Юри Джоркаефф''' ({{lang-fr|Youri Djorkaeff}}; 9 наурыз 1968, [[Лион]], [[Франция]]) — француз футболшысы, жартылай қорғаушы. 1998 жылғы әлем, 2000 жылғы Еуропа чемпионы. == Мансабы == === Клубтық === Юридің тегі қалмақ, әкесі [[Жан Джоркаефф]] [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция ұлттық футбол құрамасы]] сапында [[Футболдан 1966 жылғы әлем біріншілігі|1966 жылғы әлем чемпионатына]] қатысқан. Карьерасын 1984 жылы "Гренобль" клубында бастады. 1986 жылы клуб бапкері [[Пламен Марков|Пламен Марковтың]] шешімімен клуб капитаны боп тағайындалды. 1989 жылы болашақ жұбайы Софимен танысты да, сонымен бірге Страсбург қаласына қоныс аударды әрі қала аттас клубқа ауысты. Бірақ онда ұзақ ойнай алмады, 1990 жылы "[[Монако (футбол клубы)|Монакоға]]" ауысып кетті. Кейін [[Пари Сен-Жермен|ПСЖ]], "[[Кайзерслаутерн (футбол клубы)|Кайзерслаутерн]]", "[[Интернационале|Интер]]", "[[Болтон Уондерерс|Болтон]]", "Блэкберн" секілді клубтарда ойнады. 2006 жылы "Нью-Йорк МетроСтарз" клубында ойнап жүріп карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрама === Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 1993 жылы 13 қазанда Израильге қарсы [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|ӘЧ-1994 іріктеуінде]] алаңға шықты. Джоркаефф [[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысты. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем чемппионатында]] да құраманың жетекші ойыншыларының бірі болды. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылғы әлем чемпионатындағы]] құраманың сәтсіз қатысуынан соң Джоркаефф құрамадағы карьерасына нүкте қойды. == Жетістіктері == === Ұлттық құрама === * Әлем чемпионы: 1998 * Еуропа чемпионы: 2000 * Конфедерациялар кубогының жеңімпазы: 2001 === Клубтық === * Кубок иелері кубогы: 1996 * УЕФА кубогы: 1998 * Франция кубогы: 1991 === Жеке === * Франция чемпионатының үздік мергені: 1993/94 * "Интердің" үздік ойыншысы: 1997 == Сілтемелер == * http://www.rsssf.com/miscellaneous/djorkaeff-intl.html * https://web.archive.org/web/20050220195655/http://www.world-soccer.org/p-00197.htm [[Санат:Франция футболшылары]] [[Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Гренобль ФК ойыншылары]] [[Санат:Страсбур ФК ойыншылары]] [[Санат:Монако ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Кайзерслаутерн ФК ойыншылары]] [[Санат:Блэкберн Роверс ФК ойыншылары]] [[Санат:Болтон Уондерерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Нью-Йорк Ред Буллз ФК ойыншылары]] 9shfjncbo8k546xuq19e16i4o33n0s9 0 626127 3639362 2738620 2026-08-05T06:16:27Z 1nter pares 146705 3639362 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Хакан Шүкір |сурет = Hakan.jpg |азаматтығы = {{байрақ|Түркия}} <ref>[http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/brazil_v_turkey_semi_final/newsid_2062000/2062859.stm Brazil vs. Turkey: Semi-final. BBC Sport]</ref> |туған күні = 1.9.1971 |туған жері = [[Адапазары]], [[Түркия]] |бойы = 191 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады'' |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1981—1987|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Сакарьяспор]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1987—1990|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Сакарьяспор]]|42 (10) |1990—1992|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Бурсаспор]]|54 (11) |1992—1995|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Галатасарай]]|90 (54) |1995—1996|{{flagicon|Италия|20px}} [[Торино]]|5 (1) |1996—2000|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Галатасарай]]|156 (119) |2000—2001|{{flagicon|Италия|20px}} [[Интернационале]]|24 (5) |2001—2002|{{flagicon|Италия|20px}} [[Парма (футбол клубы)|Парма]]|15 (3) |2002—2003|{{flagicon|Англия|20px}} [[Блэкберн Роверс]]|9 (2) |2003—2008|{{flagicon|Түркия|20px}} [[Галатасарай]]|146 (55)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1992—2008|{{футбол|Түркия}}|112 (51)}} }} '''Хакан Шүкүр''' ({{lang-tr|Hakan Şükür}}; [[1 қыркүйек]] [[1971 жыл|1971]], [[Адапазары]], [[Сакарья (ил)|Сакарья]], [[Түркия]]) — түркиялық футболшы, шабуылшы, саясаткер. == Мансабы == === Клубтық === Карьерасында Түркия, Италия, Англия клубтарында ойнады. Бірақ карьерасының басым бөлігін "[[Галатасарай|Галатасарайда]]" өткізді. "Галатасарай" сапында сегіз рет Түркия чемпионы, 2000 жылы [[УЕФА кубогының финалы 2000|УЕФА кубогы]] мен [[УЕФА Суперкубогы 2000|УЕФА суперкубогы]] жеңімпазы атанды. Және де "[[Торино]]", "[[Парма (футбол клубы)|Парма]]", "[[Блэкберн Роверс]]", "[[Интернационале]]" секілді клубтарда доп тепті. Бірақ бұлардың ешқайсысында бір маусымнан артық ойнамады. 2008 жылы карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрама === [[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000 жылғы Еуропа чемпионатында]] [[Бельгия Ұлттық футбол құрамасы|Бельгияның]] қақпасына екі гол соқты. [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2002 жылғы әлем біріншілігінің]] үшінші орын үшін кездесуінде [[Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Оңтүстік Корея]] қақпасына әлем чемпионаттары тарихындағы ең жылдам голды соқты (11-секундта).[[Хакан Шүкір#Клубтық|Хакан Шүкір#]] === Саяси карьерасы === 2013 жылға дейін "Әділет және Даму" партиясының мүшесі болды. 2015 жылы елдегі қысымға байланысты Түркиядан кетуге мәжбүр болды. == Жетістіктері == === Командалық === '''Галатасарай''' * Түркия чемпионы: 1992/93, 1993/94, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2005/06, 2007/08 * Түркия кубогы: 1987/88, 1992/93, 1995/96, 1998/99, 1999/00, 2004/05 * УЕФА кубогы: 1999/00 * УЕФА суперкубогы: 2001 '''Парма''' * Италия кубогы: 2001/02 '''Түркия''' * ӘЧ қола жүлдегері: 2002 === Жеке === * Күміс бутсы (1998). * Әлемнің үздік шабуылшысы (FİFA): 1997 * Азияның үздік футболшысы: 1994. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/sukur-intlg.html Статистикасы] * [https://web.archive.org/web/20060720011107/http://www.salp.de/hakan/ Фан-сайт]{{ref-de}} * [http://www.uefa.com/uefa/history/associationweeks/association=135/newsId=256568.html Хакан Шүкір (UEFA.com)]{{ref-en}} [[Санат:Түркия футболшылары]] [[Санат:Түркия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Галатасарай ФК ойыншылары]] [[Санат:Торино ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернационале ФК ойыншылары]] [[Санат:Парма ФК ойыншылары]] [[Санат:Блэкберн Роверс ФК ойыншылары]] [[Санат:Бурсаспор ФК ойыншылары]] b71pvs9bs2i1bfn91d5uu8iugofojea 0 628235 3639353 2907149 2026-08-05T06:14:05Z 1nter pares 146705 3639353 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Карлос Дунга |сурет = Brazil vs Chile (16997645596).jpg |сурет ені = 220px |азаматтығы = {{BRA}} |туған күні = 31.10.1963 |туған жері = [[Ижуи]], {{туғанжері|Риу-Гранди-ду-Сул|Риу-Гранди-ду-Сулде}}, [[Бразилия]] |бойы = 177 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = клубсыз |қызметі = |жастар клубы = {{футбол карьерасы ||{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1980—1984|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]|10 (0) |1984—1985|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Коринтианс]]|13 (1) |1985—1987|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]]|15 (1) |1987|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Васко да Гама (футбол клубы)|Васко да Гама]]|19 (1) |1987—1988|{{flagicon|Италия|20px}} [[Пиза (футбол клубы)|Пиза]]|17 (1) |1988—1992|{{flagicon|Италия|20px}} [[Фиорентина]]|147 (8) |1992—1993|{{flagicon|Италия|20px}} [[Пескара (футбол клубы)|Пескара]]|23 (2) |1993—1995|{{flagicon|Германия|20px}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]|54 (7) |1995—1998|{{flagicon|Жапония|20px}} [[Джубило Ивата]]|99 (17) |1999—2000|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]|16 (1) |'''1980—2000'''|'''Барлығы'''|'''413 (39)'''}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1983|{{flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия-20|1 (1) |1983—1986|{{flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия (олимп.)|20 (4) |1982—1998|{{футбол|Бразилия}}|91 (6)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2006—2010|{{футбол|Бразилия}}| |2008|{{flagicon|Бразилия|20px}} Бразилия (олимп.)| |2012—2013|{{flagicon|Бразилия|20px}} [[Интернасьонал]]| |2014—2016|{{футбол|Бразилия}}|}} }} '''Карлос Каэтано Бледорн Верри''' ( {{Lang-pt|Carlos Caetano Bledorn Verri}}; [[31 қазан]] [[1963 жыл|1963 ж.]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/96342</ref>, [[Ижуи|Ижуй]], [[Риу-Гранди-ду-Сул|Рио-Гранде-ду-Сул]], '''Дунга''' деген атпен танымал ( {{Lang-pt|Dunga}}) — [[Бразилия|Бразилиялық]] [[Футбол|футболшы]], жартылай қорғаушы және футбол жаттықтырушысы, 1994 жылғы әлем чемпионы, 1998 жылғы әлем күміс жүлдегері. [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия Ұлттық футбол құрамасының]] экс футболшысы. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994]] және [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі|1998 жылғы әлем чемпионаттарындағы]] құрама капитаны. == Мансабы == === Футболшылық === Карьерасын 1980 жылы "[[Интернасьонал]]" сапында бастады. 20 жыл бойы Бразилия, Италия, Германия, Жапония клубтарында ойнады. Ұлттық құрама сапында 1987 жылы тұңғыш рет алаңға шықты. [[Футболдан 1994 жылғы әлем біріншілігі|1994 жылғы әлем чемпионаты]] барысында капитан боп тағайындалды. Бразилия финалда [[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италияны]] пенальтилер сериясында ұтып, пенальтилердің бірін Дунга соқты. [[Футболдан 1998 жылғы әлем біріншілігі (командалар құрамы)|1998 жылғы әлем чемпионатынан]] соң құрамадағы карьерасына нүкте қойды. Екі жылдан соң футбол ойнауды мүлде доғарды. === Бапкерлік === 2006–2010 және 2014–2016 жылдары Бразилия ұлттық құрамасында бас бапкер қызметін атқарды. [[Футболдан 2010 жылғы әлем біріншілігі|2010 жылғы әлем біріншілігінде]] Бразилия ширек финалда [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерландтан]] 1:2 есебімен ұтылды да, Дунга қызметінен босады. 2014 жылғы әлем біріншілігінен соң тағы да құрама тізгінін ұстады. 2015, 2016 жылдары [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогында]] Бразилия сәтсіз өнер көрсетіп, тағы да ол қызметтен кетті. 2012 жылы желтоқсанда "[[Интернасьонал]]" клубының бас бапкері боп тағайындалды. 2013 жылы қазан айына дейін атқарды. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === * Рио-Гранде-ду-Сул штатының чемпионы (3): 1982, 1983, 1984 (Интернационал) * Рио-де-Жанейро штатының чемпионы (1): 1987 (Васко да Гама) * Оңтүстік Американың жастар чемпионатының жеңімпазы (1): 1983 * Жастар арасындағы әлем чемпионы (1): 1983 * Әлем чемпионатының кұміс жүлдегері: 1998 *[[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лос-Анджелес Олимпиадасындағы]] күміс: 1984 ж Бразилия) * [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогының]] иегері (2): 1989, 1997 * [[Футболдан әлем чемпионаты|Әлем чемпионы]] (1): 1994 * [[Конфедерациялар кубогы|Конфедерация кубогының]] иегері (1): 1997 * Жапония чемпионы (2): 1997, 1998 (Дзубило Ивата) * J-Лигадағы ең құнды ойыншы : 1997 ж === Бапкер ретінде === * [[Футболдан Америка кубогы|Америка Кубогының]] иегері (1): 2007 * [[Конфедерациялар кубогы 2009|Конфедерация кубогының]] иегері (1): 2009 * Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2008 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20060805202206/http://www.capitaodunga.com.br/ Дунганың ресми сайты] {{ref-pt}}{{ref-en}} {{Бастама}} [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Бразилия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Джубило Ивата ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Васко да Гама ФК ойыншылары]] [[Санат:Сантос ФК ойыншылары]] [[Санат:Коринтианс ФК ойыншылары]] [[Санат:Интернасьонал ФК ойыншылары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] j7q9dg3jt1puwco4u6apii1qh0fwfst 0 632725 3639359 2917350 2026-08-05T06:15:35Z 1nter pares 146705 3639359 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Карл-Хайнц Ридле |туған күні = 16.09.1965 |азаматтығы = {{GER}} |туған жері = Вайлер-Зиммерберг, [[Бавария]], ГФР |бойы = 179 |позиция = шабуылшы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1983—1986|{{flagicon|Германия|20px}} [[Аугсбург (футбол клубы)|Аугсбург]]|? (?) |1986—1987|{{flagicon|Германия|20px}} [[Блау-Вайсс 1890]]|34 (10) |1987—1990|{{flagicon|Германия|20px}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]|86 (38) |1990—1993|{{flagicon|Италия|20px}} [[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|84 (30) |1993—1997|{{flagicon|Германия|20px}} [[Боруссия Дортмунд]]|87 (24) |1997—1999|{{flagicon|Англия|20px}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|59 (11) |1999—2001|{{flagicon|Англия|20px}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|34 (6)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1988—1994|{{футбол|Германия}}|42 (16)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2000|{{flagicon|Англия|20px}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]|ойыншы бапкер}} |сурет=Karl-Heinz Riedle, 2012.jpg}} '''Карл-Хайнц (Калле) Ридле''' ({{lang-de|Karl-Heinz „Kalle“ Riedle}}; 16 қыркүйек 1965<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/13806</ref>, [[Вайлер-Зиммерберг]]) — германиялық футболшы, шабуылшы. 1990 жылғы әлем чемпионы. == Мансабы == Карьерасын 1983 жылы "[[Аугсбург (футбол клубы)|Аугсбург]]" клубында бастады. 1986 жылы [[Футболдан Германия чемпионаты|Бундеслигасның]] жаңа өкілі "Влау-Вайсс" клубына ауысты. Бірақ 1986/87 жылғы маусым қорытындысында клуб қайтадан төменгі лигаға түсіп кетті де, Ридле жаңа клуб ізздеді. Сол кезде "[[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]" клубынан ұсыныс келіп, футболшы сонда ауысты. Алғашқы маусымда-ақ Ридле 18 гол соғып, клубтың Германия чемпионы атануына көмектесті. Осы жетістігінен соң құрамаға шақырылды. Екі жылдан соң [[Футболдан 1990 жылғы әлем біріншілігі|1990 жылғы әлем чемпионатына]] қатысты. Чемпионаттан соң "[[Лацио (футбол клубы)|Лациоға]]" ауысты. [[Футболдан 1992 жылғы Еуропа біріншілігі|1992 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысып, екі гол соқты, бірақ Германия чемпион атана алмады (финалда Даниядан ұтылды). Одан кейінгі жылдарда "[[Боруссия Дортмунд]]", "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]", "[[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]" клубтарында доп тепті. 2000 жылы "Фулхэмде" ойыншы бапкер қызметін де атқарды. == Жетістіктері == * Әлем чемпионы (1990) * Чемпиондар лигасы (1997) * Германия чемпионы (1988, 1995, 1996) * Еуропа чемпионатының финалисі (1992) * Олимпиада ойындарының қола жүлдегері (1988) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.fussballdaten.de/spieler/riedlekarlheinz/ Статистикасы] *[https://web.archive.org/web/20080216051419/http://www.liverpoolfc.tv/team/past_players/players/riedle/ Профилі] [[Санат:Германия футболшылары]] [[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Аугсбург ФК ойыншылары]] [[Санат:Лацио ФК ойыншылары]] [[Санат:Вердер ФК ойыншылары]] [[Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары]] [[Санат:Фулхэм ФК ойыншылары]] [[Санат:Германия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Фулхэм ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] maxnl4ee22mhqge4k4d4r0xhcygzl74 0 633871 3639116 3633942 2026-08-04T15:34:57Z ~2026-42950-00 184164 /* */ 3639116 wikitext text/x-wiki {{Мәліметті жаңалау керек}} {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Донбасстағы соғыс |бөлім = [[Орыс-украин соғысы]] |сурет = Map of the war in Donbass.svg |сурет атауы = Донбастағы соғыстың картасы. Қызыл түспен көтерілісшілердің қолындағы аймақтар көрсетілген. |дата = 2014 жылдың сәуірі — қазіргі күнге дейін |орын = {{байрақ|Украина}}, [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Луганск облысы|Луганск]] облыстары |себеп = [[Украин революциясы (2014)]] |нәтиже = 13 мың адам қаза тапты<br>(оның ішінде 3 мың бейбіт тұрғын) |өзгерістер = |қарсылас1 =⠀{{байрақ|Украина}} |қарсылас2 ={{байрақ|Ресей}} <br>[[Сурет:Flag of Donetsk People's Republic.svg|23px]] [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] <br>[[Сурет:Flag of the Luhansk People's Republic.svg|23px]] [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]] |күштер1 = |күштер2 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Донбасстағы соғыс''' ({{lang-uk|Війна на Донбасі}}) немесе '''Украинаның шығысындағы соғыс''' ({{lang-uk|Війна на сході України}}) — [[Украина]]ның шығысындағы [[Донбас]] өңірінде, [[Донецк облысы|Донецк]] және [[Луганск облысы|Луганск]] облыстарының аумағында 2014 жылдың сәуірінде басталған қарулы қақтығыс<ref name="bbc1">{{Cite web |title=Ukraine conflict: Can peace plan in east finally bring peace?|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-49986007|publisher=BBC|date=|accessdate=2020-01-25}}</ref>. 2013 жылдың қарашасында Украина астанасы Киевте басталған [[Еуромайдан]] 2014 жылдың ақпанында ел президенті [[Виктор Янукович]]ті тақтан тайдырған [[Украин революциясы (2014)|революцияға]] әкеп соқтырды. Артынша Ресей қолдаған қарулы құрылымдар [[Қырым]]ды басып алып, кейінірек [[Қырым аннексиясы|ол Ресей Федерациясының құрамына енді (аннексияланды)]]. Революциядан кейін Украинада орнаған жаңа үкіметтің қарсыластары мен Ресейдің жақтастары елдің оңтүстігі мен шығысында наразылық шараларын ұйымдастырды. Бұл оқиғалардың нәтижесінде Украинадан бөлінуді қалайтын [[Сепаратизм|сепаратистер]] Донецк және Луганск облыстарында «халық республикалары» құрылғанын жариялады. [[Әскери қимылдар|Әскери іс-қимылдарға]] бір жағынан [[Украина қарулы күштері]] мен басқа да күштік құрылымдар (оның ішінде еріктілерден құралған тұрақты емес қарулы құрылымдар), екінші жағынан көтерілісшілердің қарулы құрылымдары (өз егемендігін жариялаған Донецк және Луганск Халық Республикаларының жақтастары) қатысып жатыр. Батыс елдерінің барлау қызметтерінің мәліметтеріне сәйкес, көтерілісшілердің жағында ресейлік әскерилер соғысып жүр. Ресей бұл айыптарды жоққа шығарып, мойындаудан бас тартты, бірақ көтерілісшілердің қатарында «ресейлік еріктілер» болуы мүмкін деді<ref name="bbc1" />. 2014 жылдың 7 сәуірінде [[Украина президенті]] қызметін атқарушы [[Александр Турчинов]] [[Харьков]], [[Донецк]] және [[Луганск]] қалаларындағы әкімшілік ғимараттардың көтерілісшілердің қолына өтуіне байланысты дағдарысқа қарсы штаб құрылатынын және «қолына қару алғандарға қарсы [[терроризм]]ге қарсы шаралар жүргізілетінін» жариялады. 11 мамыр күні Донецк пен Луганск облыстарында өзін-өзі билеу туралы референдум өтіп, 12 мамыр күні [[Донецк Халық Республикасы]] (ДХР) және [[Луганск Халық Республикасы]] (ЛХР) өз егемендігін жариялады. Жаңадан пайда болған «[[республика]]лар» украин билігінен ДХР және ЛХР аумағы деп жарияланған жерлерден әскерилерін шегіндіруді талап етті. Бұған жауап ретінде Украин әскерлерінің қатары құрышты техникалармен және [[тікұшақ]]тармен күшейтіліп, олар қарсыластарына [[зеңбірек]]пен оқ жаудыра бастады. Әуе соққыларына көтерілісшілер зенитті-зымыранды кешендердің оғымен жауап беріп, тікұшақтар мен ұшақтарды құлата бастады. Киевтегі [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның адам құқықтары бойынша Мониторинг миссиясының мәліметтері бойынша, 2019 жылдың қаңтарына дейін Украинадағы қарулы қақтығыстың салдарынан 13 мыңға жуық адам қаза тапқан. БҰҰ-ның гуманитарлық сұрақтарды координациялау Басқармасының есебі бойынша, 2019 жылдың қарашасына дейін Донбастағы алты жылға созылған соғыста 3,3 мың бейбіт азамат қаза тапқан, 9 мың адам жарақаттанған, 1,3 миллион адам ел ішінде қонысын ауыстыруға мәжбүр болған, 3,5 миллион адам көмекке зәру екен. == Тергеу == 2018 жылы режиссер Сергей Лозницаның «Донбасс» фильмі жарық көрді; ол ең үздік украин фильмдерінің бірі ретінде танылды. 2021 жылдың желтоқсанында ресейлік саясаткер Алексей Навальныйдың командасы республика негізін қалаушылардың бірі, Ресей азаматы Александр Бородайға қатысты тергеу материалын жариялады <ref>[https://blog.navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина тарихы]] [[Санат:Соғыстар]] [[Санат:2014 жыл]] l4hchqr82hbbjojcbwrwlfkvb1xdndt 0 645438 3639365 3364462 2026-08-05T06:17:12Z 1nter pares 146705 3639365 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Роберто Аяла |туған күні = 14.04.1973 |сурет = Roberto Ayala y Javier Zanetti - 07FEB2007 - Francia - presidencia-govar.jpg |азаматтығы = {{ту|Аргентина}} Аргентина |бойы = 175 |позиция =қорғаушы |қазіргі клуб = карьерасын аяқтады |клубтары = {{футбол карьерасы |1991—1994|{{ту|Аргентина}} [[Феррокарриль Оэсте]]|72 (1) |1994—1995|{{ту|Аргентина}} [[Ривер Плейт]]|40 (0) |1995—1998|{{ту|Италия}} [[Наполи]]|87 (1) |1998—2000|{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|24 (0) |2000—2007|{{ту|Испания}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]|183 (9) |2007—2010|{{ту|Испания}} [[Реал Сарагоса]]|76 (4) |2010|{{ту|Аргентина}} [[Расинг (футбол клубы, Авельянеда)|Расинг (Авельянеда)]]|16 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994—2007|{{Футбол|Аргентина}} |115 (7)}} }} '''Роберто Фабиан Аяла''' ({{lang-es|Roberto Fabián Ayala}}; [[14 сәуір]] [[1973 жыл]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/7565</ref>, [[Парана (Аргентина)|Парана]]) — аргентиналық футболшы, қорғаушы. [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының]] чемпионы. == Мансабы == === Ұлттық құрама === Аргентина құрамасындағы тұңғыш ойынын 1994 жылы 16 қарашада [[Чили Ұлттық футбол құрамасы|Чилиге]] қарсы өткізді. 1998, 2002, 2006 жылдары [[Футболдан әлем чемпионаты|әлем чемпионатына]], 1995, 1999, 2004, 2007 жылдары [[Футболдан Америка кубогы|Америка кубогына]] қатысты[[Футболдан Америка кубогы 2007 (финал)|. 2007 жылғы Америка кубогынның финалында]] Аргентина [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилиядан]] ұтылды да, осы ойыннан соң Айяла құрамадағы карьерасын аяқтады. == Жетістіктері == === Командалық === * Олимпиада чемпионы 2004 * Олимпиада ойындарының финалисі 1996 * Победитель Панамерика ойындарының жеңімпазы 1995 * Конфедерациялар кубогының финалисі: 1995 * Аргентина чемпионы: 1994 * Италия чемпионы: 1998/99 * Испания чемпионы: 2001/02, 2003/04 * УЕФА кубогы: 2004 === Жеке === * Еуромаусымның үздік қорғаушысы: 2000/01 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.footballplayers.ru/players/Ayala_Roberto.html Роберто Айяла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302141218/http://footballplayers.ru/players/Ayala_Roberto.html |date=2021-03-02 }} * [http://www.batistuta.narod.ru/articles/aiala.htm Биографиясы (Batistuta.narod.ru)] [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары]] [[Санат:Наполи ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Валенсия ФК ойыншылары]] [[Санат:Реал Сарагоса ФК ойыншылары]] [[Санат:Расинг Авельянеда ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері]] [[Санат:Аргентина Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] 39zlpexgd037zg25mhcu55z0brrml2u 0 646566 3639351 2803985 2026-08-05T06:13:35Z 1nter pares 146705 3639351 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Феликс Магат\ |сурет = Felix Magath 2008.jpg |туған күні = 26.07.1953 |азаматтығы = {{ту|Германия}} [[Германия]] |туған жері = [[Бавария]] |бойы = 172 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = клубсыз |клубтары = {{футбол карьерасы |1972—1974|{{ту|Германия}} Виктория (Ашаффенбург)|? (?) |1974—1976|{{ту|Германия}} [[Саарбрюккен (футбол клубы)|Саарбрюккен]]|76 (29) |1976—1986|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]|306 (46)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1977—1986|{{ту|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]|43 (3)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1995—1997|{{ту|Германия}} [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]| |1997—1998|{{ту|Германия}} [[Нюрнберг (футбол клубы)|Нюрнберг]]| |1998—1999|{{ту|Германия}} [[Вердер (футбол клубы)|Вердер]]| |1999—2001|{{ту|Германия}} [[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахт (Франкфурт)]]| |2001—2004|{{ту|Германия}} [[Штутгарт (футбол клубы)|Штутгарт]]| |2004—2007|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]| |2007—2009|{{ту|Германия}} [[Вольфсбург (футбол клубы)|Вольфсбург]]| |2009—2011|{{ту|Германия}} [[Шальке 04]]| |2011—2012|{{ту|Германия}} [[Вольфсбург (футбол клубы)|Вольфсбург]]| |2014|{{ту|Англия}} [[Фулхэм (футбол клубы)|Фулхэм]]| |2016—2017|{{ту|Қытай}} [[Шаньдун Лунэн]]}} }} '''Вольфганг-Феликс Магат''' ({{lang-de|Wolfgang-Felix Magath}}; [[26 шілде]] [[1953 жыл|1953]]<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/81630</ref><ref>https://www.national-football-teams.com/player/16714.html</ref>, [[Ашаффенбург]], [[Бавария]], [[Германия|ГФР]]) — германиялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Мансабы == Карьерасын "Виктория" (Ашаффенбург) әуесқой клубында бастады, сосын екінші бундеслигадағы "Саарбрюкен" клубына ауысты. 1976 жылы "[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]" сапына ауысты. Карьерасын аяқтағанша "Гамбургтан" кеткен жоқ. 1995 жылы бапкерлік карьерасын осы ""Гамбургте" бастады. [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 1977-86 жылдары ойнады, 1980 жылы әлем чемпионы атанды. Екі рет әлем чемпионатының финалисі атанды (1982, 1986). === Мінездемесі === Магат өзінің қатал, ұрда жық, бетке айтатын мінезімен ерекшеленді, командаластарының қателігі үшін жағаласып кетуден тайынбайтын қиын мінезі болса да, ешқашан клубсыз қалған емес, өйткені ол ешқашан бас пайдасы үшін ғана жанжал тудырмайды, не жасаса да команданың абыройы үшін жасайтынын бәрі білетін, "''ол секілді клуб намысы үшін жан-тәнімен беріліп ойнайтындар аз''" деп еске алады жас күнінен жақсы білетіндер. [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|1982 жылғы әлем чемпионатында]] да бапкер Юпп Дервальді сынға алумен болған. Жартылай финалда [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Францияны]] пенальтиден әзер ұтып, ГФР футболшылары ессіз қуанып жатқанда да бұл "Немегене сонша қуанасыңдар? Сілікпеміз шығып зорға ұттық емес пе? Мынадай ауыр шайқастан соң форманы қайта тіктеу үшін кемі бір апта керек! Үш күннен соң финал, сол кезде түкке де шамамыз келмей қалады, екінші таймда шаруамыз бітеді! деп айғайлапты. Шынында да [[Футболдан 1982 жылғы әлем біріншілігі|финалда]] Италия екінші таймда бұлардың қақпасына үш гол соқты. Бірақ финалда Магат ойнаған жоқ. == Жетістіктері == === Ойыншы ретінде === * Кубок иелері кубогы: 1977 * ГФР чемпионы: 1979, 1982, 1983 * Еуропа чемпионы: 1980 * Чемпиондар кубогының финалисі: 1980 * Чемпиондар кубогының жеңімпазы: 1983 === Бапкер ретінде === * Германия лига кубогы: 2004, 2010 * Германия кубогы: 2005, 2006 * Германия чемпионы: 2005, 2006, 2009 === Жеке === * Германиядағы жыл бапкері: 2003, 2005, 2009 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.fussballdaten.de/spieler/magathfelix/ Профилі] [[Санат:Германия футболшылары]] [[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] [[Санат:Саарбрюккен ФК ойыншылары]] [[Санат:Гамбург ФК ойыншылары]] [[Санат:Германия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Гамбург ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Нюрнберг ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Вердер ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Штутгарт ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Бавария ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Шальке 04 ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Вольфсбург ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Фулхэм ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Шаньдун Лунэн ФК жаттықтырушылары]] t2j6ea7lale283e567sxo9zyevs9s35 0 656163 3639156 3518678 2026-08-05T01:31:30Z Sagzhan 29953 /* Биографиясы */ 3639156 wikitext text/x-wiki '''Түй Қожа''' — [[Оғлан|оғлан]], [[Маңғыстау түбегі|Маңғыстау]] билеушісі. == Биографиясы == Ол [[Қоңырат|қоңырат]] тайпасынан шыққан Құтан-Көншекке (Күй-Кішік) үйленген. [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі. Алтын Орданың шығыс бөлігі - [[Көк Орда|Көк Орданың]] ханы [[Ұрыс хан|Орыс ханның]] немере ағасы. Орыс ханның Алтын Ордадағы жоғарғы билікті басып алу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] қарсы жорығына қатысудан бас тартып, сол үшін қлім жазасына кесіледі. == Мәдениетте == Түй Қожа оғлан Михаил Каратеевтің «Ұлы ханның жарлығы» романының кейіпкерлерінің бірі. == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Почекаев Р. Ю.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Орда патшалары. Алтын Орда хандары мен билеушілерінің өмірбаяны|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = СПб.|баспасы = Евразия|жыл = 2010|томы = |беттері =194-199|барлық беті = 408|сериясы = |isbn = 978-5-91852-010-9|тиражы = 1000}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] fc93fqy2g03yvy96rm4p2g8t82yettz 3639157 3639156 2026-08-05T01:32:22Z Sagzhan 29953 /* Мәдениетте */ 3639157 wikitext text/x-wiki '''Түй Қожа''' — [[Оғлан|оғлан]], [[Маңғыстау түбегі|Маңғыстау]] билеушісі. == Биографиясы == Ол [[Қоңырат|қоңырат]] тайпасынан шыққан Құтан-Көншекке (Күй-Кішік) үйленген. [[Алтын Орда]] ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі. Алтын Орданың шығыс бөлігі - [[Көк Орда|Көк Орданың]] ханы [[Ұрыс хан|Орыс ханның]] немере ағасы. Орыс ханның Алтын Ордадағы жоғарғы билікті басып алу үшін [[Сарай-Берке|Сарайға]] қарсы жорығына қатысудан бас тартып, сол үшін қлім жазасына кесіледі. == Мәдениетте == Түй Қожа оғлан Михаил Каратеевтің «Ұлы ханның жарлығы» және «Қараш Мырза» тарихи романдарының кейіпкерлерінің бірі. == Әдебиет == * {{кітап |авторы = Почекаев Р. Ю.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Орда патшалары. Алтын Орда хандары мен билеушілерінің өмірбаяны|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = СПб.|баспасы = Евразия|жыл = 2010|томы = |беттері =194-199|барлық беті = 408|сериясы = |isbn = 978-5-91852-010-9|тиражы = 1000}} [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] dgc5puh0fcw1v0u32bui2539mnewgqc 0 656845 3639095 3624553 2026-08-04T13:58:56Z ~2026-43170-57 184163 /* */ 3639095 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындыларының деңгейі төмен ілеспе мұнай газдары үшін микроалаулы оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2023 жылдың 28 наурызынан VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] pmxis0qfa15s2p6mmw3yl24ru8kpurw 3639096 3639095 2026-08-04T14:02:22Z ~2026-43170-57 184163 /* Білім алған орындары және мамандығы */ 3639096 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2023 жылдың 28 наурызынан VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] buf4fg1xb27yf7wkxbvt9uoihisvl5q 0 665070 3639119 3209255 2026-08-04T15:51:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639119 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Галата мұнарасы | шынайы аты = {{lang-tr|Galata Kulesi}} | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = | суреті = Istanbul asv2020-02 img48 Galata Tower.jpg | ені = | сурет атауы = | позициялық карта = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 22.74 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 46.71 | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = [[мұнара]] | сәулет стилі = [[Роман стилі]] | қолданылуы = бақылау алаңы, [[мұражай]] | орналасуы = | мекен жайы = Бейоглу ауданы | қала = [[Ыстанбұл]] | мемлекет = [[Түркия]] | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = [[1348]] | құрылысы аяқталды = [[1349]] | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = 1450, 1791, 1832, 1875, 1964-1967 | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = 67 | сәулет өнері = | төбесі = конустық шатыр | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = іші-8,95 м, сырты-16,45 м. | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = 11 | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = 2 | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = Коксал Анадол (1965) | сәулет фирмасы = Pekerler Construction (1999-2000), ES Construction (2020) | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Галата мұнарасы''' ({{lang-tr|Galata Kulesi}}) — [[Ыстанбұл]]дың ең танымал көрнекті орындарының бірі. Ол қаланың еуропалық бөлігінде, Бейоглу ауданында, Истиклал көшесінің соңында орналасқан. Оны қаланың орталық бөлігінің барлық дерлік нүктелерінен көруге болады. [[Мұнара]]ның биіктігі 67 метр, диаметрі — 9 метр, теңіз деңгейінен биіктігі — 140 метр. Бұл тек тарихи ескерткіш қана емес, сонымен бірге Ыстанбұлға және оның айналасына керемет көрініс ұсынатын керемет бақылау алаңы.<ref>https://moystambul.ru/galatskaya-bashnya-v-stambule/ Галатская башня (Galata Kulesi) в Стамбуле: история, где находится, стоимость посещения</ref> == Галата мұнарасының тарихы == Кезінде мұнара орнында VI ғасырда салынған шамшырақ болған. Генуялықтар бұл жерді [[Византия]]дан тартып алып, өз колонияларын құрғаннан кейін 1341 жылы оның айналасына қорғаныс қабырғаларын тұрғыза бастайды. 1348-1349 жылдары төбенің үстінде осы күнге дейін жеткен мұнараны тұрғызады<ref>https://kaz.tengritravel.kz/around-the-world/turkiyanyin-13-en-adem-bakyilau-alanyina-sayahat-324733/ Түркияның 13 ең әдемі бақылау алаңына саяхат</ref>. Тарихи тұрғыдан [[Осман империясы]]мен дипломатиялық қарым-қатынасты сақтаған шет мемлекеттердің [[елші]]лері өз резиденцияларын осында тұрғызды. Елшілер сарайларынан кейін Галата мұнарасының жанындағы төбеде түрік дворяндарының сәнді сарайлары, ойын-сауық орындары мен сәнді дүкендер пайда болды. [[Сурет:Galata Tower January 2015.JPG|нобай|солға|150px]] Сұлтан Мурад III кезінде Галата [[мұнара]]сының жоғарғы жағына [[обсерватория]] орналастырылып, ғимараттың төменгі қабаттары түрме ретінде пайдаланылды. Кейін бұл жерде өрт және тәртіпсіздік ошақтарының пайда болуын қадағалай алатындай тұрақты кезекшілік ұйымдастырылды. Олар өртті байқаған кезде, үлкен барабанға соғып, қала тұрғындарына бұл туралы хабарлаған. Содан кейін мұнара Хезарфен Кулеси деген жаңа атау алды. Бұл батыл түрік және ізденімпаз ғалым Хезарфен Ахмет Челеби — [[Босфор бұғазы]] арқылы өз қолымен жасалған жасанды қанаттармен ұшуды жүзеге асырғаннан кейін болды. 1632 жылы ол Галата мұнарасының жоғарғы платформасынан секіріп, қолайлы желдің екпіні арқасында теңіз [[бұғаз]]ынан өтіп, Босфордың қарсы бетіне, Доганджилар алаңына аман-есен қонды. Өзінің тарихында Галата мұнарасы бірнеше рет қайта жаңартылды. Бұл бірінші рет империяны Фатих деген атпен тарихқа енген [[Мехмед II]] жеңімпаз басқарған кезде болды. Мұнара XV ғасырдың ортасында, билеушінің әскерлері Константинопольді басып алғаннан кейін қалпына келтірілді. Сұлтан ғимараттың күмбезін қайта жасауға бұйрық берді, ол содан кейін 6,8 м-ге төмендеді. 1791 жылы қайта [[қалпына келтіру]] жұмыстарынан кейін Галата мұнарасы тағы 45 метрге дейін төмендеді. 1832 жылы ғимараттың жоғары жағына бақылау алаңы жасаынды. Ал 43 жылдан кейін тағы құрылыс жұмыстары жүргізіліп, мұнара заманауи ерекшеліктерге ие болды. Тарихи ескерткішті қайта қалпына келтіруді соңғы рет қала билігі 1964 - 1967 жылдар аралығында жүргізді. Ғимарат конустық шатырмен жабылып, ішіне [[лифт]]ілер орнатылды. Осы кезден бастап келушілерге таңдау болды. Галата мұнарасының басына тез көтерілгісі келетіндер лифтілерді пайдаланады. Неғұрлым шыдамды және физикалық күшті адамдар ежелгі спиральды [[баспалдақ]]тың тас баспалдақтарына көтерілуді таңдады.<ref>https://wikiway.com/turkey/stambul/galatskaya-bashnya/ Галатская башня</ref> == Галата мұнарасынан көрініс == Галата мұнарасындағы бақылау алаңы дөңгелек [[мұнара]]ны толығымен айналып өтеді, сондықтан көрініс 140 метр биіктіктен барлық бағытта ашылады. Осы жерден [[Босфор бұғазы]] мен оның артында орналасқан [[Ыстанбұл]]дың Азиялық бөлігі көрінеді. Екінші жағынан, Алтын Мүйіз (Золотой рог) шығанағы көрінеді. Бақылау алаңынан қаланың негізгі су жолдарының түйіскен жерін, сондай-ақ олардың [[Мәрмәр теңізі]]мен байланысқан жерін, екі әдемі көпір — Ататүрік көпірі және Галата көпірін көруге болады. [[Бұғаз]]дың арғы жағында ескі қаланың ғимараттары көрінеді, сонымен қатар, солтүстікке қараған кезде Ыстанбұлдың жаңа кварталдарын көруге болады.<ref>https://www.tourister.ru/world/asia/turkey/city/istanbul/placeofinterest/2920 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240529191158/https://www.tourister.ru/world/asia/turkey/city/istanbul/placeofinterest/2920 |date=2024-05-29 }} Галатская башня</ref> [[Сурет:Galata Kulesi 'nden panorama.jpg|нобай|орта|1000px|<center>Осман кезеңіндегі Галата мұнарасының бақылау алаңынан панорамалық көрініс</center>]] == Галерея == <gallery class="center"> Галатская башня в лунном свете.jpg|[[Иван Константинович Айвазовский|Иван Айвазовский.]] Галата мұнарасы айлы түнде. 1845 ж. Башня Галата.jpg|Төменгі көрініс Istanbul asv2020-02 img47 Galata Tower.jpg|Қаракөй (ескі Галата) Галата мұнарасымен көтеріледі Istanbul asv2020-02 img46 Galata Bridge and Tower.jpg|Алтын мүйіз және Галата көпірі алдыңғы планда Galata Tower.jpg|Фотосуретші: Паскаль Себах. Фотосуреттің күні: шамамен 1875–1886 жж. Вывеска на Галатской башне.jpg|Галата мұнарасына белгі қойыңыз Галата ночью.jpg|Түнде Галата Night_Istanbul.jpg|Түнде Галата мұнарасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ыстанбұл ғимараттары мен құрылыстары]] [[Санат:Византия сәулеті]] rzp459q7c7487x6nlxd8nv6kc9pi91j 4 675070 3639377 3638992 2026-08-05T07:01:19Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3639377 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88011||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96567||76864||11066||229||3388||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |4||3||{{u|Мағыпар}}||86118||80949||919||635||37||388||0||2886||49 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84039||68775||1239||147||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55564||30516||3588||368||5769||944||2238||4786||5203 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48975||40239||1766||102||629||17||11||4491||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38487||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||33353||30826||213||7||1016||72||0||1479||153 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||134||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||22848||21534||794||39||137||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||22762||21362||434||44||274||11||0||332||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||19754||10203||1388||41||7094||115||8||429||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17255||12279||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16072||14053||411||16||1017||73||1||539||302 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13765||12988||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||26||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11339||6869||508||0||103||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10144||7973||1229||40||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6512||414||53||255||120||0||296||32 |- |26||33||{{u|AlibekKS}}||8337||5756||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||32||{{u|TheNomadEditor}}||8202||5767||27||5||1868||204||0||177||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7952||5419||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7488||5986||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7420||5280||468||132||761||0||64||97||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6252||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6703||3839||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4515||3077||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4433||3890||4||0||11||7||0||418||5 |- |51||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3391||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||48||{{u|Makenzis}}||3746||3689||5||0||0||0||0||46||5 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||68||{{u|ShadZ01}}||3295||2611||363||116||106||0||0||4||0 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3136||3062||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2912||1877||317||0||91||55||0||441||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1985||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2136||1820||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1611||1341||1||0||106||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |109||95||{{u|Gliwi}}||1540||1534||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||884||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||145||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||118||{{u|Ziv}}||1174||1101||60||0||0||2||0||9||2 |- |127||225||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||205||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||140||{{u|Wikuiser}}||1082||785||142||0||63||0||43||18||4 |- |136||195||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||221||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||139||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||920||788||15||0||0||0||0||4||0 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||190||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||214||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||230||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||177||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||232||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||154||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||170||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||153||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||146||{{u|Mheidegger}}||729||755||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||223||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||155||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |176||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||210||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |178||198||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |179||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||229||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||676||667||0||1||0||0||0||6||1 |- |182||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||203||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |184||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |185||220||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |186||193||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |187||191||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |189||176||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |190||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||178||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |192||217||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |193||216||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |194||227||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |195||180||{{u|Bauyr03}}||619||558||0||1||0||0||0||37||0 |- |196||196||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12 |- |197||187||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |198||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |199||179||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |200||183||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |202||181||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Tuttiorchestra687}}||594||592||0||0||0||0||0||4||2 |- |204||231||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |205||185||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |206||228||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |207||189||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |208||200||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||194||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||207||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |211||204||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |212||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||206||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |214||199||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||188||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |216||192||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||201||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |218||222||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |219||209||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |220||197||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |221||184||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||218||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |223||219||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |224||186||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |225||208||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |226||213||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |227||226||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |228||224||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |229||202||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |231||212||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |232||211||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |233||233||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] gabhml86e2fiaymxeuzamhc950mjger 4 675089 3639431 3639073 2026-08-05T11:00:57Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3639431 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515621||380098||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145867||131245||957||0||13593||6||0||44||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132658||127395||775||15||62||17||10||2859||1500 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113696||1||0||0||0||0||0||113695||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||88662||88662||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79298||79283||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50444||50151||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26606||22826||42||0||3648||2||0||66||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22675||17396||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14706||13687||467||1||0||84||0||388||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13061||12829||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7977||5419||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7607||6152||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4424||4207||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |- |87||83||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |88||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||167||165||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] i96tf3qia0pyn89w5dp8e1ufmpzam0h 4 675116 3639090 3638816 2026-08-04T13:07:14Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3639090 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8216||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||947||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2663||42||0||60||33||593||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2335||102||14||200||87||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2185||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Орел Карл}}||1345||314||1||314||91||24||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||981||101||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|1nter pares}}||599||311||0||10||816||3||0||0||4 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||533||187||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||528||91||2||23||211||30||0||0||0 |- |50||{{u|Nurken}}||521||506||3||651||4859||32||15||3||4 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||425||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||387||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||340||157||4||107||375||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|ShadZ01}}||210||23||0||34||82||64||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Coffee86}}||203||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||308 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||142||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|MuratbekErkebulan}}||87||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |290||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |299||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |300||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |301||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |370||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||46||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Tarikh Dias}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Mheidegger}}||39||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |398||{{u|Yessentaikyzy}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |401||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |402||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |403||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |405||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |406||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |411||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |412||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |413||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||35||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |420||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |422||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |433||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |438||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |461||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |463||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |466||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Rasulbek Adil}}||26||4||0||121||5||0||1||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |484||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |487||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |507||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |508||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |518||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dostoevskykz}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |530||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |531||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |543||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |546||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |547||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |548||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |553||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |560||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |563||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |566||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |574||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |576||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |580||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |581||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |588||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |590||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |598||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |604||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |606||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |610||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |630||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |635||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |643||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |644||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |645||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |646||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |651||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |655||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |662||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |667||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aldogarov}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |685||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |686||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |688||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |689||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |707||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |715||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |720||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |734||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |741||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |742||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |749||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |754||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |757||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |791||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |797||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |810||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Ayazhan10}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |823||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |824||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |828||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |831||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |832||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |834||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |835||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |843||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |847||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |852||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |855||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |856||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |862||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Амина Жанаковна}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |876||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |880||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |885||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |889||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |903||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |911||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |913||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |925||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |929||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |936||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |939||{{u|Wikuiser}}||5||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |940||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |941||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |951||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |960||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |961||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |983||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |991||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1000||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1002||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1014||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1022||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1030||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1044||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1051||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1059||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1063||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1086||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1089||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1090||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1093||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1100||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1104||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1131||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1133||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1139||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1172||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1175||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1180||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1182||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1195||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1199||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1206||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1257||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1286||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1296||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1306||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1426||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1428||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1429||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1441||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1442||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1458||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1461||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1487||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1517||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1534||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1552||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1553||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1560||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1682||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1696||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1702||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1707||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||296||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 1prc3wzcw11va507i0u474lu9aezy89 0 678224 3639114 3416647 2026-08-04T15:28:49Z ~2026-42950-00 184164 /* Тарихы */ 3639114 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} {{Мемлекет|Елтаңба=Coat of Arms of the Donetsk People's Republic.svg|Шынайы атауы={{lang-ru|Донецкая Народная Республика}}|Картада=Map of Russia - Donetsk.svg|карта тақырыбы=Донецк Халық Республикасы [[Еуропа]] картасында<br>{{small|Ашық-жасыл түспен ДХР-мен қадағаланбайтын аймақтар белгіленген}}|Картада2=ORDO in Ukraine.svg|Тілі=[[орыс тілі]]<ref name="ruonly">[https://rg.ru/2020/03/06/russkij-priznali-v-dnr-edinstvennym-gosudarstvennym-iazykom.html Русский признали в ДНР единственным государственным языком | Российская газета]</ref>|Дипломатиялық мойындау=<small>БҰҰ мүшелері:</small><br>{{RUS}}<ref name="указ признание">{{cite web |author= |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202202220002 |title=Указ Президента Российской Федерации от 21.02.2022 № 71 "О признании Донецкой Народной Республики" |lang= |website=publication.pravo.gov.ru |publisher=Официальный интернет-портал правовой информации |date=2022-02-22 |access-date=2022-02-21}}</ref><br>{{Байрақ|КХДР}}<small>Жартылай мойындалған:</small><br>{{ту|Оңтүстік Осетия}}<br>{{ту|ЛНР}}<br>{{ту|Абхазия}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pnp.ru/politics/abkhaziya-priznala-nezavisimost-dnr-i-lnr.html|title=Абхазия признала независимость ДНР и ЛНР|date=2022-02-25|publisher=[[Парламентская газета]]|access-date=2022-02-25}}</ref>|Астанасы=[[Сурет:Flag of Donetsk.svg|border|22px]] [[Донецк]]|Ірі қалалары=[[Донецк]], [[Макеевка]], [[Горловка]], [[Енакиево]], [[Харцызск]], [[Торез]]|Мемлекеттік діні=зайырлы мемлекет|Санақ бойынша халық саны=|Басқару формасы=[[президенттік республика]]|Жұрты=2 244 547<ref name="Главстат ДНР">[http://glavstat.govdnr.ru/pdf/naselenie/chisl_naselenie_0920.pdf Численность населения Донецкой Народной Республики на 1 сентября 2020 года] // ГлавСтат ДНР</ref>|Санақ жылы=2020|Уақыт белдеуі=[[UTC+3]]|Құрылды=7 сәуір 2014<ref name="росбалт">{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/04/07/1253550.html|title=В Донецке объявлено о создании народной республики|publisher=[[Росбалт]]|date=2014-04-07|lang=ru}}</ref><ref name="радиосвобода">{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/25324238.html|title=«Утка» дня. Донецкая Народная Республика|publisher=[[Радио «Свобода»]]|date=2014-04-07|lang=ru}}</ref>|Тәуелсіздігін жариялады=12 мамыр 2014|Тәуелсіздік күні=12 мамыр 2014 ([[де-юре]]; [[Украина]]дан)|Телефон коды=380 71|Интернет үйшігі=[[.ua|.dn.ua]]|CoordScale=1000000|Басшы қызметі=Басшысы<br>Үкімет Төрағасы<br>Халық Кеңесінің төрағасы|Статусы=[[Жартылай мойындалған мемлекет]]|Басшылары=[[Денис Пушилин]]<br>Александр Ананченко<br>Владимир Бидёвка|Басшы қызметі_2=Үкімет Төрағасы|Байрақ=Flag of Donetsk People's Republic.svg|Аудио=|Әнұранның атауы=Донецк Халық Республикасының мемлекеттік әнұраны|Валютасы=[[Ресей рублі]]}} '''Донецк Халық Республикасы''' ({{Lang-ru|Донецкая Народная Республика}}, [[Аббревиатура|қысқаша]] '''ДХР''', {{lang-ru|ДНР}}) — [[Шығыс Еуропа]]да орналасқан, Ресей Федерациясы басып алған аумақтар [[2014 жыл]]ы [[Украина]]дан тәуелсіздігін жариялап, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|жартылай мойындалмаған квази-мемлекеттік құрылым]]<ref>{{Мақала|авторы=Nina Caspersen|тақырыбы=Making Peace with De Facto States|ссылка=http://alppi.vedeckecasopisy.cz/publicFiles/001238.pdf|тілі=en|басылым=The Annual of Language and Language of Politics and Identity|жылы=2016|беттері=7—18|томы=10|issn=1805-3769|archiveurl=https://www.webcitation.org/6tA4a9DWR?url=http://alppi.vedeckecasopisy.cz/publicFiles/001238.pdf|archivedate=2017-09-01|deadlink=иә}} — "Moreover, new contested territories that could be described as de facto states have emerged, most notably the Donetsk People’s Republic and the Luhansk People’s Republics in Ukraine. These two newest additions to the universe of de facto states have started to create some of the trappings of statehood, although the extent of «indigenous roots‟ is still debatable.»</ref><ref>{{Кітап|авторы=Socor|тақырыбы=Countering Hybrid Threats: Lessons Learned from Ukraine|жыл=2016|беттері=188–190|басылым=IOS Press|место=Washington, DC|isbn=978-1614996507}}</ref>. [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]]-мен қатар [[Донбастағы соғыс|Донбасс аймағындағы]] жартылай мойындалған [[полития]]лардың бірі болып табылады. == Тарихы == Сталиндік режим ұйымдастырған 1932–1933 жылдардағы ашаршылық кезінде аймақтағы украин халқы түгелге жуық қырылып қалды, ал осы өңірге орыстарды жаппай қоныс аудару шаралары жүргізілді. 2014 жылдың сәуір айында ФҚҚ (ФСБ) офицері Игорь Гиркин бастаған Ресей әскері аймаққа басып кіріп, Украинаны қорғануға және терроризмге қарсы операция бастауға мәжбүр етті. 2014 жылдың тамыз айында Донецк қаласының орталығында жұрт алдында азаптаудың сұмдық оқиғасы орын алды: сепаратистер мен ресейлік әскери қызметкерлер қаланың Ресей тарапынан басып алынуына қарсы шыққан бейбіт белсенді Ирина Довганды азаптады. 2014 және 2015 жылдар бойы Донецк әуежайы үшін қызу шайқастар жүрді. 2022 жылғы Ресей басқыншылығы кезінде Мариуполь сияқты көптеген қалалар Ресей әскері тарапынан жер бетінен жойылды, ал кейіннен басып алынған аумақтар аннексияланды. == Спорт == Республика аймағында Донецк Халық Республикасының Жас өспірім, спорт және туризм министрлігі жұмыс істейді<ref>{{Cite web|url=http://минспорт.рус|title=Министерство молодёжи, спорта и туризма Донецкой Народной Республики|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Республика аумағында 58 спорттық ұйым, оның ішінде спорт федерациялары мен спорт клубтары тіркелген. Ат спорты, [[футбол]], шағын футбол, [[волейбол]], [[баскетбол]], [[хоккей]] және мәнерлеп сырғанау мен [[айкидо]] күресі, [[каратэ]], ат спорты, балық аулау спорты, иттермен спорт дамыған.<ref>[https://minjust-dnr.ru/wp-content/uploads/2022/02/Perechen_zaregistrirovannyh_OO_FSN_na_01_02_2022.pdf Информация о некомерческих объединениях физкультурно-спортивной направленности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222084936/https://minjust-dnr.ru/wp-content/uploads/2022/02/Perechen_zaregistrirovannyh_OO_FSN_na_01_02_2022.pdf |date=2022-02-22 }}</ref> == Сондай-ақ == * [[Донбастағы соғыс]] * [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Донецк Халық Республикасы]] [[Санат:2014 жылы пайда болғандар]] hse6wewl0polfwgi0x59ocqgudrfke1 3639115 3639114 2026-08-04T15:31:26Z ~2026-42950-00 184164 /* Спорт */ 3639115 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} {{Мемлекет|Елтаңба=Coat of Arms of the Donetsk People's Republic.svg|Шынайы атауы={{lang-ru|Донецкая Народная Республика}}|Картада=Map of Russia - Donetsk.svg|карта тақырыбы=Донецк Халық Республикасы [[Еуропа]] картасында<br>{{small|Ашық-жасыл түспен ДХР-мен қадағаланбайтын аймақтар белгіленген}}|Картада2=ORDO in Ukraine.svg|Тілі=[[орыс тілі]]<ref name="ruonly">[https://rg.ru/2020/03/06/russkij-priznali-v-dnr-edinstvennym-gosudarstvennym-iazykom.html Русский признали в ДНР единственным государственным языком | Российская газета]</ref>|Дипломатиялық мойындау=<small>БҰҰ мүшелері:</small><br>{{RUS}}<ref name="указ признание">{{cite web |author= |url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202202220002 |title=Указ Президента Российской Федерации от 21.02.2022 № 71 "О признании Донецкой Народной Республики" |lang= |website=publication.pravo.gov.ru |publisher=Официальный интернет-портал правовой информации |date=2022-02-22 |access-date=2022-02-21}}</ref><br>{{Байрақ|КХДР}}<small>Жартылай мойындалған:</small><br>{{ту|Оңтүстік Осетия}}<br>{{ту|ЛНР}}<br>{{ту|Абхазия}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pnp.ru/politics/abkhaziya-priznala-nezavisimost-dnr-i-lnr.html|title=Абхазия признала независимость ДНР и ЛНР|date=2022-02-25|publisher=[[Парламентская газета]]|access-date=2022-02-25}}</ref>|Астанасы=[[Сурет:Flag of Donetsk.svg|border|22px]] [[Донецк]]|Ірі қалалары=[[Донецк]], [[Макеевка]], [[Горловка]], [[Енакиево]], [[Харцызск]], [[Торез]]|Мемлекеттік діні=зайырлы мемлекет|Санақ бойынша халық саны=|Басқару формасы=[[президенттік республика]]|Жұрты=2 244 547<ref name="Главстат ДНР">[http://glavstat.govdnr.ru/pdf/naselenie/chisl_naselenie_0920.pdf Численность населения Донецкой Народной Республики на 1 сентября 2020 года] // ГлавСтат ДНР</ref>|Санақ жылы=2020|Уақыт белдеуі=[[UTC+3]]|Құрылды=7 сәуір 2014<ref name="росбалт">{{cite web|url=http://www.rosbalt.ru/ukraina/2014/04/07/1253550.html|title=В Донецке объявлено о создании народной республики|publisher=[[Росбалт]]|date=2014-04-07|lang=ru}}</ref><ref name="радиосвобода">{{cite web|url=http://www.svoboda.org/content/article/25324238.html|title=«Утка» дня. Донецкая Народная Республика|publisher=[[Радио «Свобода»]]|date=2014-04-07|lang=ru}}</ref>|Тәуелсіздігін жариялады=12 мамыр 2014|Тәуелсіздік күні=12 мамыр 2014 ([[де-юре]]; [[Украина]]дан)|Телефон коды=380 71|Интернет үйшігі=[[.ua|.dn.ua]]|CoordScale=1000000|Басшы қызметі=Басшысы<br>Үкімет Төрағасы<br>Халық Кеңесінің төрағасы|Статусы=[[Жартылай мойындалған мемлекет]]|Басшылары=[[Денис Пушилин]]<br>Александр Ананченко<br>Владимир Бидёвка|Басшы қызметі_2=Үкімет Төрағасы|Байрақ=Flag of Donetsk People's Republic.svg|Аудио=|Әнұранның атауы=Донецк Халық Республикасының мемлекеттік әнұраны|Валютасы=[[Ресей рублі]]}} '''Донецк Халық Республикасы''' ({{Lang-ru|Донецкая Народная Республика}}, [[Аббревиатура|қысқаша]] '''ДХР''', {{lang-ru|ДНР}}) — [[Шығыс Еуропа]]да орналасқан, Ресей Федерациясы басып алған аумақтар [[2014 жыл]]ы [[Украина]]дан тәуелсіздігін жариялап, [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|жартылай мойындалмаған квази-мемлекеттік құрылым]]<ref>{{Мақала|авторы=Nina Caspersen|тақырыбы=Making Peace with De Facto States|ссылка=http://alppi.vedeckecasopisy.cz/publicFiles/001238.pdf|тілі=en|басылым=The Annual of Language and Language of Politics and Identity|жылы=2016|беттері=7—18|томы=10|issn=1805-3769|archiveurl=https://www.webcitation.org/6tA4a9DWR?url=http://alppi.vedeckecasopisy.cz/publicFiles/001238.pdf|archivedate=2017-09-01|deadlink=иә}} — "Moreover, new contested territories that could be described as de facto states have emerged, most notably the Donetsk People’s Republic and the Luhansk People’s Republics in Ukraine. These two newest additions to the universe of de facto states have started to create some of the trappings of statehood, although the extent of «indigenous roots‟ is still debatable.»</ref><ref>{{Кітап|авторы=Socor|тақырыбы=Countering Hybrid Threats: Lessons Learned from Ukraine|жыл=2016|беттері=188–190|басылым=IOS Press|место=Washington, DC|isbn=978-1614996507}}</ref>. [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]]-мен қатар [[Донбастағы соғыс|Донбасс аймағындағы]] жартылай мойындалған [[полития]]лардың бірі болып табылады. == Тарихы == Сталиндік режим ұйымдастырған 1932–1933 жылдардағы ашаршылық кезінде аймақтағы украин халқы түгелге жуық қырылып қалды, ал осы өңірге орыстарды жаппай қоныс аудару шаралары жүргізілді. 2014 жылдың сәуір айында ФҚҚ (ФСБ) офицері Игорь Гиркин бастаған Ресей әскері аймаққа басып кіріп, Украинаны қорғануға және терроризмге қарсы операция бастауға мәжбүр етті. 2014 жылдың тамыз айында Донецк қаласының орталығында жұрт алдында азаптаудың сұмдық оқиғасы орын алды: сепаратистер мен ресейлік әскери қызметкерлер қаланың Ресей тарапынан басып алынуына қарсы шыққан бейбіт белсенді Ирина Довганды азаптады. 2014 және 2015 жылдар бойы Донецк әуежайы үшін қызу шайқастар жүрді. 2022 жылғы Ресей басқыншылығы кезінде Мариуполь сияқты көптеген қалалар Ресей әскері тарапынан жер бетінен жойылды, ал кейіннен басып алынған аумақтар аннексияланды. == Спорт == Республика аймағында Донецк Халық Республикасының Жас өспірім, спорт және туризм министрлігі жұмыс істейді<ref>{{Cite web|url=http://минспорт.рус|title=Министерство молодёжи, спорта и туризма Донецкой Народной Республики|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. Республика аумағында 58 спорттық ұйым, оның ішінде спорт федерациялары мен спорт клубтары тіркелген. Ат спорты, [[футбол]], шағын футбол, [[волейбол]], [[баскетбол]], [[хоккей]] және мәнерлеп сырғанау мен [[айкидо]] күресі, [[каратэ]], ат спорты, балық аулау спорты, иттермен спорт дамыған.<ref>[https://minjust-dnr.ru/wp-content/uploads/2022/02/Perechen_zaregistrirovannyh_OO_FSN_na_01_02_2022.pdf Информация о некомерческих объединениях физкультурно-спортивной направленности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220222084936/https://minjust-dnr.ru/wp-content/uploads/2022/02/Perechen_zaregistrirovannyh_OO_FSN_na_01_02_2022.pdf |date=2022-02-22 }}</ref> == Тергеу == 2021 жылдың желтоқсанында ресейлік саясаткер Алексей Навальныйдың командасы республика негізін қалаушылардың бірі, Ресей азаматы Александр Бородайға қатысты тергеу материалын жариялады <ref>[https://blog.navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref>. == Сондай-ақ == * [[Донбастағы соғыс]] * [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Донецк Халық Республикасы]] [[Санат:2014 жылы пайда болғандар]] hk67yd3bjsgui476i0i4lqcgfvt2wc9 0 681669 3639218 3450408 2026-08-05T03:36:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639218 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Дзуки ұлттық саябағы |Төл атауы = lt/Dzūkijos nacionalinis parkas |Сурет = Merkine Neman.JPG |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 58 519 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1991 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 54.0611/24.4008 |CoordScale = |Ел = Литва |Аймақ = |Аудан = |Ең жақын қала = [[Друскининкай]] |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Dzūkija National Park }} '''Дзуки ұлттық саябағы ''' ({{lang-lt|Dzūkijos nacionalinis parkas}}) — [[Литва]]ның басты көрікті жерлерінің бірі болып табылатын ұлттық саябақ. 1991 жылы қазіргі Друскининкай қаласының маңында құрылған. Дзуки қорығының жалпы ауданы шамамен 550 шаршы метрді құрайды.<ref>Дзуки ұлттық саябағы https://discoveric.ru/mesta/litva/druskininkaj/dzukijskij-nacionalnyj-park</ref> [[Еуропалық Одақ]]қа қосылғаннан кейін ұлттық парк құстар мен тіршілік ету ортасын қорғау жөніндегі директиваларға, Natura 2000 нысандар желісіне қосылды. 2011 жылдан бастап Дзуки ұлттық паркі Чепкеляй қорығымен бірге ең құнды жабайы табиғат аумақтарының Еуропалық желісіне (PAN parks) кірді. == Сипаттама == Қорық табиғи ландшафт пен қарағайлы ормандарды сақтау үшін құрылған. Ұлттық саябақтың көп бөлігі Варена аймағына жатады, ал оның әкімшілік орталығы Марцинконис қаласында орналасқан. Дзуки ұлттық саябағы өзінің сұлулығымен, бай [[флора]]сы мен [[фауна]]сымен әйгілі. Ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 168,2 м биіктікте және Дальгякальнис деп аталады, ал ең төменгі нүктесі Крикштонис (теңіз деңгейінен 66 м биіктікте). Саябақта көптеген [[бұлақ]]тар, Нямунас аңғары, шағын [[көл]]дер, саябақтың барлық дерлік аумағын (91%) алып жатқан бай [[орман]]дар бар.<ref>Дзуки ұлттық саябағы https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=3215{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өзендер мен батпақты алқаптар == Дзуки ұлттық паркінің аумағында 48 көл, 30 өзен мен бұлақтар бар. Дзукидің [[өзен]]дері жыл бойы сулы, суы суық және мөлдір, мысалы: *Скроблаус - ұзындығы 17 км болатын суық және суы мол өзен. Оның бастауы – Бабий Огород бұлағы, Мяркиске құяды. *Ула - елдегі ең әдемі өзендердің бірі болып саналады. Ол кішігірім аңғар бойымен материктік дөңдердің бойымен, әдемі тік беткейлердің арасында өтеді. Ула өзені Улос Акис бұлақ [[су қоймасы]] орналасқан алқапты құрайды. *Груда - бұл өзен көптеген өзен тұзақтарымен, үлкен жайылма алқабымен танымал. Скроблас, Мяркис, Нямунас, Повилнис және Мустейка өзендерінің аңғарлары құм массивтері мен қалың ормандарымен, сондай-ақ эрозиялық геоморфологиялық ансамбльдерімен есте қалды: Лишкявос, Страуес, Уцекос және Пакрикштес. Ұлттық саябақта сондай-ақ, мысалы, [[құстар]] мен [[жануарлар]]ды тартатын Имишкиу, Диджбалес және Делино сияқты [[батпақ]]тар да бар. Саябақтың өз аумағында 1 га-дан асатын 77 батпақты алқаптар бар. Олардың жалпы көлемі 1504 гектарды құрайды. Жалпы ауданы 530 га болатын тағы 15 сулы-батпақты алқаптар өңделді (құрғатылды). Саябақтың ең маңызды батпақты алқаптары: қабылдау қабілеті жоғары батпақты алқаптар, Мустейки қыраты (Пасталик), Баканаускас батпағы, аралық типтегі шалғынды батпақтар (Капинжкестегі), Бижай батпағы, Кракинис батпақтары мен қамыстары, ойпаңды және аралық батпақтар. == Флорасы == [[Сурет:--gfdl-self--Puvociu panoramine.JPG|нобай|оңға|250px|Саябақ көрінісі]] Көптеген туристер Дзуки ұлттық саябағына «борт» деп аталатын қуыс қарағайлар болып табылатын ежелгі [[омарта шаруашылығы]]ның жәдігерлерін көру үшін келеді. Қорықта осындай 21 ағаш бар – олардың барлығы табиғи мұра нысандары. Жалпы, Дзуки саябағының аумағы 10 орман алқабына бөлінген, онда 200-ден астам адам жұмыс істейді. Қорғалатын аумақ Еуропаның ұлттық саябақтар федерациясының құрамына кіреді. Ормандар бүкіл қорықтың 90%-дан астамын алып жатыр және ауданы 472,83 шаршы метрді құрайды.<ref>Дзуки ұлттық саябағы Дзукийский национальный парк, Dzukija National Park - Друскининкай (womanadvice.ru)</ref> Ұлттық саябақта [[мүк]]тің 210 түрі табылды: 40 [[қына]]лар, 149 жасыл мүк. Саябақта үнді өсімдіктерінің 754 түрі өседі. Көбінесе бұл астра тәрізділер, қоңырау тәрізділер, вичьи өсімдіктері. == Сәулет ескерткіштері == Саябақтың аумағында тас мұнарасымен белгілі Лишкявос қамал қорғанының қирандылары бар. Оның жанында XVIII ғасырда салынған Қасиетті Троица шіркеуі мен Доминикандық монастырьді көреуге болады. [[Ғибадатхана]]ның ішінде [[рококо]] стилінде жасалған және [[Литва]]дағы ең әдемі саналатын 7 [[алтарь]] бар. Қорықтағы этномәдени ауылдар да бар - Зярвинос, Мустейка және Линежерис. Өзінің төл дәстүрлерімен, өз театрымен танымал Жюру, Пувочю, Мардасаво елді мекендері де қызығушылық тудырады. Юоненай ауылында ерекше орналасқан қой тасты үйінділер орны бар, ол бұл жерде бір кездері астрономиялық пункт болғанын көрсетеді. Сол сияқты саябақ партизан блиндаждары, Крест шоқысы және Казимерайтис баспанасының қалдықтарымен танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] 3zxe4rgd6bkqmprdcei1qer1sm5g8kf 0 681775 3639122 3631802 2026-08-04T16:50:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639122 wikitext text/x-wiki '''Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай''' ({{lang-pl| Muzeum Narodowe w Gdańsku }}) — 1972 жылы [[Польша]]дағы Гданьск қаласында құрылған (оның тарихы 19 ғасырдың үшінші ширегінен басталады), поляк ұлттық мұражай жүйесінің негізгі филиалдарының бірі болып табылады. Ұлттық [[мұражай]] – келушілерге зергерлік бұйымдардың, керамика мен кескіндеменің таңғажайып топтамаларын ұсынатын бірегей орын. Бұл Польшадағы ең маңызды мұражайлардың «үлкен жетілігінің» бірі, сонымен қатар елдегі ең көне мұражайлардың бірі. == Негізгі сипаттамасы == [[Сурет:Muzeum Narodowe Gdansk 01.jpg|нобай|оңға|200px|Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай]] Гданьск Ұлттық мұражайы орналасқан ғимараттың өзі сәулет ескерткіші болып табылады. Ол XIX ғасырда соңғы [[готика]]лық үлгісінде салынған, [[монастырь]] ретінде пайдаланылады. Мұражайдың мәдени құндылықтарына XV-XIX ғасырлардағы [[зергерлік бұйымдар]]дың, XVII-XVIII ғасырлардағы көркем [[керамика]] мен [[фаянс]]тың құнды коллекциялары, сондай-ақ XV-XIX ғасырлардағы фламанд және голланд суретшілерінің [[кескіндеме]]лері кіреді. Гданьскідегі Ұлттық мұражайда Ганс Мемлингтің баға жетпес шедеврі, "Қорқынышты сот" триптихі сақталған. Бірнеше жүз жыл бойы бұл картина Әулие Мария шіркеуінің үстелін безендірді. Сонымен қатар мұражайда Антон Мёллердің Польшадағы ең үлкен жинағы да бар. Мұражай қызметкерлері өнер қайраткерлерімен шығармашылық кездесулер, камералық концерттер ұйымдастырады.<ref>Гданьск ұлттық мұражайы https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=9957{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Құрылымы == Гданьск Ұлттық мұражайы 7 бөлімнен тұрады, олардың кейбіреулері әртүрлі мекенжайларда орналасқан. Мысалға: * өлке тарихына арналған этнографиялық бөлім Цистернова көшесі, 19-да орналасқан; * фотогалерея Длуги Тарг көшесі, 24 мекенжайында орналасқан; * мемлекеттік [[әнұран]] бөлімі (басқа атауы – "патриоттық") Новы Баркочинде, Бендом, 19 мекен-жайы бойынша орналасқан; мұнда поляк бүркіті бейнеленген түрлі открыткаларды көруге болады, сонымен қатар поляк әнұранының әр түрлі қойылымдардағы көптеген жазбалары соның ішінде Польша әнұранын ойнайтын музыкалық қораптарда да сақталған. [[Сурет:Das Jüngste Gericht (Memling).jpg|нобай|оңға|200px|"Қорқынышты сот" триптихі]] [[Сурет:Muzeum Narodowe w Gdańsku 005.jpg|нобай|оңға|200px|Бас мұражай ғимаратының интерьері]] Бас ғимаратта Ежелгі өнер бөлімі орналасқан. Мұнда төмендегілерді көруге болады: *Якоб Сваненбюрх, Питер Брейгель, Ян Брейгель, Поль Вредеман де Врис, Ян Фит т.б. фламанд суретшілерінің картиналарының жинағы; *«Гданьск суретшісі» ретінде белгілі Антон Меллердің шығармаларының жинағы, сондай-ақ Андреас Штех, Даниэль Шульц және басқалар сияқты поляк суретшілерінің жұмыстары; *Гданьск және еуропалық шеберлердің жиһаз коллекциясы; *қымбат бағалы (алтын және күміс), сондай – ақ қымбат емес ([[қалайы]], [[темір]], [[мыс]], [[жез]]) металдардан жасалған көркем бұйымдар; *Тарихи тоқыма бұйымдары – XIII-XX ғасырлар, сондай-ақ [[гобелен]]дердің, шілтерлердің және қол кестелерінің жинағы.<ref>Гданьск ұлттық мұражайы https://womanadvice.ru/nacionalnyy-muzey-gdanska</ref> Фотосуреттер жинағы (Гданьск фотогалереясы, Длуги Тарг көшесі 24,) *Гданьск фотография галереясында жиналған фотографиялық нысандар жергілікті, аймақтық және тарихи болып табылады. Ең көп тарағаны Гданьск коллекциялары мен шекаралық фотосуреттер. Жақында суретшілердің қайырымдылығының арқасында қазіргі поляк және шетелдік көркем фотосуреттердің коллекциясы айтарлықтай өсті. Қазіргі заманғы өнер (Қазіргі заманғы өнер кафедрасы, Цистерсв 18, Гданьск) *Қазіргі заманғы өнер жинағы негізінен заманауи сурет пен [[кескіндеме]]мен ұсынылған. 19-шы және 20-ғасырдың басындағы поляк кескіндемелерінің жинағына сол кездегі поляк өнеріндегі барлық қозғалыстар мен бағыттарды білдіретін суретшілердің (Матейко, Бознанска, Герымский, Подковинский, Мальчевский және т.б.) туындылары кіреді. Коллекцияға сонымен қатар басып шығару, керамика, мүсін және көркем маталар кіреді. 20 ғасырдағы кескіндеме Гданьск мектебінің (Студницкий, Внукова және т.б.) және Польшаның басқа орталықтарының бояушыларының, сондай-ақ Суханек пен Моква бастаған дәстүршілердің жұмыстарымен ұсынылған. Қазіргі заманғы өнер топтамасында Гюнтер Грасстың 65-тен астам жұмысы және француз суретшілерінің үлкен тобы, соның ішінде: Жорж Брак, Васили Кандинский және Марк Шагал бар.<ref>Гданьск қаласындағы Ұлттық мұражай http://www.mng.gda.pl/o-nas/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220529063205/http://www.mng.gda.pl/o-nas/ |date=2022-05-29 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мұражайлар]] [[Санат:1972 жылы құрылған мұражайлар]] qjrkworo1yuwpu9g7qlsumkdutqmuhu 0 691006 3639132 3216282 2026-08-04T18:42:57Z Nurken 111493 3639132 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы | Шынайы атауы = {{lang-tg|Маҷлиси Олии Тоҷикистон}}<br>{{lang-ru|Высшее Собрание (Маджлиси Олии) Таджикистана}} | Қазіргі шақырылымы = | Сурет = Flag and emblem of Tajikistan.png | Ені = | Сурет атауы = [[Тәжікстан елтаңбасы]] (сол жақта) және [[Тәжікстан туы|туы]] (оң жақта) | Мемлекет = Тәжікстан | Түрі = Екіпалаталы парламент | Сайлану мерзімі = | Палаталары = [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] (жоғарғы палата)<br>[[Тәжікстан Өкілдер Жиналысы|Өкілдер Жиналысы]] (төменгі палата) | Басшының лауазымы1 = [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]]тің төрағасы | Басшы1 = [[Рустам Эмомали]] | Басшының партиясы1 = [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] | Сайлану күні1 = 17 сәуір 2020 | Басшының лауазымы2 = [[Тәжікстан Өкілдер Жиналысы|Өкілдер Жиналысы]]ның төрағасы | Басшы2 = [[Файзали Идизода]] | Басшының партиясы2 = [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] | Сайлану күні2 = 19 наурыз 2025 | Басшының лауазымы3 = | Басшы3 = | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 96 адам (Ұлттық Кеңестің 33 сенаторы және Өкілдер Жиналысының 63 депутаты) | Құрылым1 = National Assembly (Majlisi Milli) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] | Фракциялары1 = [[Партиясыз]] (33) | Құрылым2 = Tadjikistan Assemblée 2020.svg | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = [[Тәжікстан Өкілдер Жиналысы|Өкілдер Жиналысы]] | Фракциялары2 = '''Үкімет:'''<br />{{Color box|orange|border=silver}} [[ТХДП]] (47)<br />'''Үкімет қолдаушылары:'''<br />{{Color box|red|border=silver}} [[Тәжікстан Коммунистік партиясы|Коммунистік партия]] (2)<br />{{Color box|DarkRed|border=silver}} [[Тәжікстан Социалистік партиясы|Социалистік партия]] (1)<br />'''Оппозиция: (13)'''<br />{{Color box|Gold|border=silver}} [[Тәжікстан Аграрлық партиясы|Аграрлық партия]] (7)<br />{{Color box|#32CD32|border=silver}} [[Тәжікстан Экономикалық реформалар партиясы|Экономикалық реформалар партиясы]] (5)<br />{{Color box|blue|border=silver}} [[Тәжікстан Демократиялық партиясы|Демократиялық партия]] (7) | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = 25 депутатты облыстық ассамблея депутаттары сайлайды, ал 8 депутатты [[Тәжікстан президенті]] тағайындайды | Дауыс беру жүйесі2 = [[Аралас сайлау жүйесі]] | Соңғы сайлауы1 = 15 сәуір 2020 | Соңғы сайлауы2 = [[Тәжікстандағы парламент сайлауы (2020)|1 наурыз 2020]] | Жиналыс залы = Tajik Parliament House, Dushanbe, Tajikistan.JPG | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = Парламент ғимараты, [[Душанбе]], [[Тәжікстан]] | Ізашары1 = [[Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі]] | Ізашары2 = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = }} '''Тәжікстан Республикасының Жоғарғы Жиналысы''' ({{lang-tg|Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон}}, {{lang-ru|Высшее собрание Республики Таджикистан}}) — [[Тәжікстан]]ның екіпалаталы [[парламент]]і,<ref>{{Cite web|title=Парламент {{!}} Посольство Республики Таджикистан в Федеративной Республике Германия|url=https://mfa.tj/ru/berlin/tadzhikistan/parlament|accessdate=10.12.2022|language=|lang=ru|publisher=Тәжікстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Елшілігі}}</ref> мемлекеттік биліктің жоғарғы заң шығарушы және өкілді органы. Екі палатадан тұрады: [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] атты жоғарғы палатасы және [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] атты төменгі палатасы. Бұрын бірпалаталы болған парламент 1991 жылғы референдумнан кейін екіпалаталы болып өзгертілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Елдер бойынша парламенттер]] 28l5cju4scry1m1by5c0yrym2dhkiid 3639139 3639132 2026-08-04T19:02:30Z Nurken 111493 3639139 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы | Шынайы атауы = {{lang-tg|Маҷлиси Олии Тоҷикистон}}<br>{{lang-ru|Высшее Собрание (Маджлиси Олии) Таджикистана}} | Қазіргі шақырылымы = | Сурет = Flag and emblem of Tajikistan.png | Ені = | Сурет атауы = [[Тәжікстан елтаңбасы]] (сол жақта) және [[Тәжікстан туы|туы]] (оң жақта) | Мемлекет = {{байрақ|Тәжікстан}} | Түрі = Екіпалаталы парламент | Сайлану мерзімі = | Палаталары = [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] (жоғарғы палата)<br>[[Тәжікстан Өкілдер Жиналысы|Өкілдер Жиналысы]] (төменгі палата) | Басшының лауазымы1 = [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]]тің төрағасы | Басшы1 = [[Рустам Эмомали]] | Басшының партиясы1 = [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] | Сайлану күні1 = 17 сәуір 2020 | Басшының лауазымы2 = [[Тәжікстан Өкілдер Жиналысы|Өкілдер Жиналысы]]ның төрағасы | Басшы2 = [[Файзали Идизода]] | Басшының партиясы2 = [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] | Сайлану күні2 = 19 наурыз 2025 | Басшының лауазымы3 = | Басшы3 = | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 96 адам (Ұлттық Кеңестің 33 сенаторы және Өкілдер Жиналысының 63 депутаты) | Құрылым1 = National Assembly (Majlisi Milli) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] | Фракциялары1 = [[Партиясыз]] (33) | Құрылым2 = Tajikistan Assembly 2025.svg | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = [[Тәжікстан Өкілдер Жиналысы|Өкілдер Жиналысы]] | Фракциялары2 = '''Үкімет (49):'''<br>{{Color box|#FF851F|border=silver}} [[ТХДП|Халық Демократиялық партиясы]] (49)<br>'''Қалғандар (14):'''<br>{{Color box|#FADC00|border=silver}} [[Тәжікстан Аграрлық партиясы|Аграрлық партия]] (7)<br>{{Color box|#32CD32|border=silver}} [[Тәжікстан Экономикалық реформалар партиясы|Экономикалық реформалар партиясы]] (5)<br>{{Color box|#CC0000|border=silver}} [[Тәжікстан Социалистік партиясы|Социалистік партия]] (1)<br>{{Color box|#0080FF|border=silver}} [[Тәжікстан Демократиялық партиясы|Демократиялық партия]] (1) | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = 25 депутатты облыстық ассамблея депутаттары сайлайды, ал 8 депутатты [[Тәжікстан президенті]] тағайындайды | Дауыс беру жүйесі2 = [[Аралас сайлау жүйесі]] | Соңғы сайлауы1 = 28 наурыз 2025 | Соңғы сайлауы2 = [[Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)|2 наурыз 2025]] | Жиналыс залы = The new Parliament building of Tajikistan 04.jpg | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = Жаңа Парламент ғимараты, [[Душанбе]], [[Тәжікстан]] | Ізашары1 = [[Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі]] | Ізашары2 = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = }} '''Тәжікстан Республикасының Жоғарғы Жиналысы''' ({{lang-tg|Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон}}, {{lang-ru|Высшее собрание Республики Таджикистан}}) — [[Тәжікстан]]ның екіпалаталы [[парламент]]і,<ref>{{Cite web|title=Парламент {{!}} Посольство Республики Таджикистан в Федеративной Республике Германия|url=https://mfa.tj/ru/berlin/tadzhikistan/parlament|accessdate=10.12.2022|language=|lang=ru|publisher=Тәжікстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Елшілігі}}</ref> мемлекеттік биліктің жоғарғы заң шығарушы және өкілді органы. Екі палатадан тұрады: [[Тәжікстан Ұлттық Кеңесі|Ұлттық Кеңес]] атты жоғарғы палатасы және [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] атты төменгі палатасы. Бұрын бірпалаталы болған парламент 1991 жылғы референдумнан кейін екіпалаталы болып өзгертілді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Елдер бойынша парламенттер]] 8k5h6iovt06lvx17an04khevxrjq937 0 692345 3639140 3273075 2026-08-04T19:03:24Z Nurken 111493 3639140 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Тәжікстан Республикасының Ұлттық Кеңесі | Шынайы атауы = {{lang-tg|Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон}}<br>{{lang-ru|Национальный Совет Республики Таджикистан}} | Қазіргі шақырылымы = | Сурет = Emblem of Tajikistan.svg | Ені = | Сурет атауы = [[Тәжікстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Тәжікстан}} | Түрі = [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Парламент]]тің [[жоғарғы палата]]сы | Сайлану мерзімі = | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = Ұлттық Кеңес төрағасы | Басшы1 = [[Рустам Эмомали]] | Басшының партиясы1 = [[ТХДП]] | Сайлану күні1 = 17 сәуір 2020 | Басшының лауазымы2 = | Басшы2 = | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = | Басшының лауазымы3 = | Басшы3 = | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 33 | Құрылым1 = National Assembly (Majlisi Milli) of the Supreme Assembly (Majlisi Oli) of the Republic of Tajikistan.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = | Фракциялары1 = '''Депутаттары:'''<br>{{Color box|#DDDDDD|border=silver}} [[Партиясыз]] | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = Tajik Parliament House, Dushanbe, Tajikistan.JPG | Жиналыс залы тақырыпша = Дӯстӣ алаңындағы Парламент ғимараты, [[Душанбе]] | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = Дӯстӣ алаңы, [[Душанбе]], [[Тәжікстан]] | Құрылуы = [[26 қыркүйек]] [[1999 жыл|1999]] | Ізашары1 = | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = [https://majmilli.tj/ majmilli.tj] | Ортаққор = }} '''Тәжікстан Жоғарғы Жиналысының Ұлттық Кеңесі''', қысқартқанда '''Тәжікстан Ұлттық Кеңесі''', кейде '''Маждлиси Миллии''' ({{lang-tg|Маҷлиси миллии}}, {{lang-ru|Национальный Совет}}) — [[Тәжікстан]] [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|парламенті]]нің жоғарғы палатасы. Кеңестің 33 мүшесі бар; 25 мүшесі бес жылдық мерзімге сайланатын жергілікті депутат болса, қалған 8 депутатын [[Тәжікстан президенті|президент]] тағайындайды. Заң бойынша экс-президенттердің барлығы Ұлттық Кеңестің өмірбақи депутаттары болады.<ref>{{Cite web|url= https://majmilli.tj/ |title= Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang= tg |author= Ұлттық Кеңестің ресми сайты}}</ref> ==Сайлау жүйесі== Депутаттардың 25-еуі халықпен сайланса, қалған 8-і [[Тәжікстан президенті]]мен тағайындалады. Сайлау жүйесі анонимды. ==Комитеттері== Маджлиси Милли алты комиттетен тұрады: * адамдар мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және конституциялық негіздер мен заңдылықты қамтамасыз ету * аграрлық мәселелер, халықты жұмыспен қамту, экологиялық және әлеуметтік мәселелер * қоғамдағы әйелдерге қатысты әлеуметтік мәселелер, денсаулық сақтау, ғылым мен білім, мәдениет және саясат мәселелері * Ұлттық кеңес пен Өкілдер палатасы, атқарушы билік, саяси және қоғамдық бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдары және парламентаралық байланыстар арасындағы ынтымақтастық * экономика және байланыс * мемлекеттік бағдарламаларды бақылау ==Төрағалары== {| class="wikitable" style="text-align:center" !№ !Суреті ! Есімі<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small> ! colspan="2" |Төрағалығы !Саяси партиясы |- ! style="background:#FF8C00; color:white" |1 |[[File:Mahmadsaid Ubaydulloyev.jpg|105x105px]] |'''[[Маһмадсаид Убайдуллоев]]'''<br/>Маҳмадсаид Убайдуллоев<br/>{{small|(1952 туған)}} |17 сәуір 2000 |17 сәуір 2020 |[[ТХДП]] |- style="height:40px;" ! rowspan="2" style="background:#FF8C00; color:white" |2 | rowspan="2" |[[File:Рустами Эмомали.jpg|105x105px]] | rowspan="2" |'''[[Рустам Эмомали]]'''<br/>Рустами Эмомалӣ<br/>{{small|(1987 туған)}} | rowspan="2" |17 сәуір 2020 | rowspan="2" |''Қазіргі'' | rowspan="2" |[[ТХДП]] |- |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Елдер бойынша парламенттердің жоғарғы палаталары|Тәжікстан]] [[Санат:Тәжікстан мемлекеттік құрылымы]] gcqvxjawwzqypug4v0ygasok3x9rfxn 0 692903 3639136 3254094 2026-08-04T18:58:42Z Nurken 111493 3639136 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Тәжікстан Республикасының Өкілдер Палатасы | Шынайы атауы = {{lang-tg|Маҷлиси намояндагон Ҷумҳурии Тоҷикистон}}<br>{{lang-ru|Палата представителей Республики Таджикистан}} | Қазіргі шақырылымы = VI-шақырылым | Сурет = Emblem of Tajikistan.svg | Ені = 150px | Сурет атауы = [[Тәжікстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Тәжікстан}} | Түрі = [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Парламент]]тің төменгі палатасы | Сайлану мерзімі = 5 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = Төрағасы | Басшы1 = [[Файзали Идизода]] | Басшының партиясы1 = [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] | Сайлану күні1 = 19 наурыз 2025 | Басшының лауазымы2 = | Басшы2 = | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = | Басшының лауазымы3 = | Басшы3 = | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 63 мүше | Құрылым1 = Tajikistan Assembly 2025.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = | Фракциялары1 = '''Үкімет (49):'''<br>{{Color box|#FF851F|border=silver}} [[ТХДП|Халық Демократиялық партиясы]] (49)<br>'''Қалғандар (14):'''<br>{{Color box|#FADC00|border=silver}} [[Тәжікстан Аграрлық партиясы|Аграрлық партия]] (7)<br>{{Color box|#32CD32|border=silver}} [[Тәжікстан Экономикалық реформалар партиясы|Экономикалық реформалар партиясы]] (5)<br>{{Color box|#CC0000|border=silver}} [[Тәжікстан Социалистік партиясы|Социалистік партия]] (1)<br>{{Color box|#0080FF|border=silver}} [[Тәжікстан Демократиялық партиясы|Демократиялық партия]] (1) | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = [[Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)|2 наурыз 2025]] | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = Tajik Parliament House, Dushanbe, Tajikistan.JPG | Жиналыс залы тақырыпша = Дӯстӣ алаңындағы Парламент ғимараты, [[Душанбе]] | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = Дӯстӣ алаңындағы Парламент ғимараты, [[Душанбе]] | Штаб-пәтері = Дӯстӣ алаңы, [[Душанбе]], [[Тәжікстан]] | Құрылуы = [[26 қыркүйек]] [[1999 жыл|1999]] | Ізашары1 = | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = [http://www.parlament.tj/ parlament.tj] | Ортаққор = }} '''Тәжікстан Өкілдер палатасы''', ресми атауы — '''Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Жиналысының Өкілдер палатасы'''<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-tezhikstan-respublikasy-zhogary-zhinalysynyn-okilder-palatasy-toragasy-shukurdzhon-zuhurovpen-kezdesti|title=Мемлекет басшысы Тәжікстан Республикасы Жоғары жиналысының Өкілдер палатасы төрағасы Шукурджон Зухуровпен кездесті|publisher=akorda.kz|date=14 қыркүйек 2015|access-date=10 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref>({{lang-tg|Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон}}; {{lang-ru|Палата представителей Высшего собрания Республики Таджикистан}}) — [[Тәжікстан]] [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Жоғарғы Жиналысы]]ның (парламентінің) төменгі палатасы. [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы]] 2000 жылдан бері заң шығарушы органда басым партия болып келеді. ==Сайлау жүйесі== Өкілдер палатасының мүшелері екі әдіспен сайланады; 41 депутат бір мандатты округтер бойынша екі айналымдық жүйе бойынша сайланады, ал 22 депутат бір жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік арқылы 5% сайлау шегімен сайланады. ==Соңғы сайлауы== {{main|Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)}} [[Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)|2025 жылғы 2 наурызда өткен парламенттік сайлау]]да палатаға Тәжікстанның бес саяси партиясының өкілдері кірді. ==Палата төрағаларының тізімі== {| class="wikitable" !№ !Суреті !Төраға !Қызметке келуі !Қызметін аяқтауы !colspan="2"| [[Тәжікстан саяси партиялары|Партиясы]] |- |1 |[[Сурет:Hayrulloev.jpg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Сайдулло Хайруллоұлы Хайруллоев]] |27 наурыз 2000 |16 наурыз 2010 |bgcolor="CDCDCD"| |Партиясыз |- |2 |[[Сурет:Emblem of Tajikistan.svg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Шукурджон Зуһурұлы Зуһуров]] |16 наурыз 2010 |17 наурыз 2020 |bgcolor=orange| |[[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] |- |3 |[[Сурет:Mahmadtoir Zoir Zokirzoda (2018-10-07).jpg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Маһмадтоир Зоир Зокирзода]] |17 наурыз 2020 |19 наурыз 2025 |bgcolor=orange| |[[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] |- |4 |[[Сурет:Emblem of Tajikistan.svg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Файзали Идизода]] |19 наурыз 2025 |''қазіргі'' |bgcolor=orange| |[[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.parlament.tj/ Палатаның ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} [[Санат:Елдер бойынша парламенттердің төменгі палаталары]] [[Санат:Тәжікстан мемлекеттік құрылымы]] hb1r36alj1k6dde4fq2th39a65xnwka 3639137 3639136 2026-08-04T18:59:23Z Nurken 111493 3639137 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Тәжікстан Республикасының Өкілдер Палатасы | Шынайы атауы = {{lang-tg|Маҷлиси намояндагон Ҷумҳурии Тоҷикистон}}<br>{{lang-ru|Палата представителей Республики Таджикистан}} | Қазіргі шақырылымы = VII-шақырылым | Сурет = Emblem of Tajikistan.svg | Ені = 150px | Сурет атауы = [[Тәжікстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Тәжікстан}} | Түрі = [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Парламент]]тің төменгі палатасы | Сайлану мерзімі = 5 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = Төрағасы | Басшы1 = [[Файзали Идизода]] | Басшының партиясы1 = [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] | Сайлану күні1 = 19 наурыз 2025 | Басшының лауазымы2 = | Басшы2 = | Басшының партиясы2 = | Сайлану күні2 = | Басшының лауазымы3 = | Басшы3 = | Басшының партиясы3 = | Сайлану күні3 = | Басшының лауазымы4 = | Басшы4 = | Басшының партиясы4 = | Сайлану күні4 = | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 63 мүше | Құрылым1 = Tajikistan Assembly 2025.svg | Құрылым ені1 = | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = | Фракциялары1 = '''Үкімет (49):'''<br>{{Color box|#FF851F|border=silver}} [[ТХДП|Халық Демократиялық партиясы]] (49)<br>'''Қалғандар (14):'''<br>{{Color box|#FADC00|border=silver}} [[Тәжікстан Аграрлық партиясы|Аграрлық партия]] (7)<br>{{Color box|#32CD32|border=silver}} [[Тәжікстан Экономикалық реформалар партиясы|Экономикалық реформалар партиясы]] (5)<br>{{Color box|#CC0000|border=silver}} [[Тәжікстан Социалистік партиясы|Социалистік партия]] (1)<br>{{Color box|#0080FF|border=silver}} [[Тәжікстан Демократиялық партиясы|Демократиялық партия]] (1) | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = [[Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)|2 наурыз 2025]] | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = Tajik Parliament House, Dushanbe, Tajikistan.JPG | Жиналыс залы тақырыпша = Дӯстӣ алаңындағы Парламент ғимараты, [[Душанбе]] | Жиналыс залы ені = | Жиналыс залы сипаттамасы = Дӯстӣ алаңындағы Парламент ғимараты, [[Душанбе]] | Штаб-пәтері = Дӯстӣ алаңы, [[Душанбе]], [[Тәжікстан]] | Құрылуы = [[26 қыркүйек]] [[1999 жыл|1999]] | Ізашары1 = | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = [http://www.parlament.tj/ parlament.tj] | Ортаққор = }} '''Тәжікстан Өкілдер палатасы''', ресми атауы — '''Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Жиналысының Өкілдер палатасы'''<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-tezhikstan-respublikasy-zhogary-zhinalysynyn-okilder-palatasy-toragasy-shukurdzhon-zuhurovpen-kezdesti|title=Мемлекет басшысы Тәжікстан Республикасы Жоғары жиналысының Өкілдер палатасы төрағасы Шукурджон Зухуровпен кездесті|publisher=akorda.kz|date=14 қыркүйек 2015|access-date=10 желтоқсан 2022|lang=kk}}</ref>({{lang-tg|Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон}}; {{lang-ru|Палата представителей Высшего собрания Республики Таджикистан}}) — [[Тәжікстан]] [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Жоғарғы Жиналысы]]ның (парламентінің) төменгі палатасы. [[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы]] 2000 жылдан бері заң шығарушы органда басым партия болып келеді. ==Сайлау жүйесі== Өкілдер палатасының мүшелері екі әдіспен сайланады; 41 депутат бір мандатты округтер бойынша екі айналымдық жүйе бойынша сайланады, ал 22 депутат бір жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік арқылы 5% сайлау шегімен сайланады. ==Соңғы сайлауы== {{main|Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)}} [[Тәжікстандағы парламент сайлауы (2025)|2025 жылғы 2 наурызда өткен парламенттік сайлау]]да палатаға Тәжікстанның бес саяси партиясының өкілдері кірді. ==Палата төрағаларының тізімі== {| class="wikitable" !№ !Суреті !Төраға !Қызметке келуі !Қызметін аяқтауы !colspan="2"| [[Тәжікстан саяси партиялары|Партиясы]] |- |1 |[[Сурет:Hayrulloev.jpg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Сайдулло Хайруллоұлы Хайруллоев]] |27 наурыз 2000 |16 наурыз 2010 |bgcolor="CDCDCD"| |Партиясыз |- |2 |[[Сурет:Emblem of Tajikistan.svg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Шукурджон Зуһурұлы Зуһуров]] |16 наурыз 2010 |17 наурыз 2020 |bgcolor=orange| |[[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] |- |3 |[[Сурет:Mahmadtoir Zoir Zokirzoda (2018-10-07).jpg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Маһмадтоир Зоир Зокирзода]] |17 наурыз 2020 |19 наурыз 2025 |bgcolor=orange| |[[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] |- |4 |[[Сурет:Emblem of Tajikistan.svg|ортаға|сүрмесіз|100px]] |[[Файзали Идизода]] |19 наурыз 2025 |''қазіргі'' |bgcolor=orange| |[[Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы|ТХДП]] |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.parlament.tj/ Палатаның ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} [[Санат:Елдер бойынша парламенттердің төменгі палаталары]] [[Санат:Тәжікстан мемлекеттік құрылымы]] sknfs6erdcv2ckt3n8v728ggxroag13 0 693039 3639135 3386774 2026-08-04T18:53:00Z Nurken 111493 3639135 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Үкімет басшысы | Қазақша есімі = Маһмадтоир Зоир Зокирзода | Шынайы есімі = {{lang-tg|Маҳмадтоир Зоир Зокирзода}} | Суреті = Mahmadtoir Zoir Zokirzoda (2018-10-07).jpg | Сурет ені = | Атауы = Зокирзода, 2018 жыл | Титулы = [[Тәжікстан Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]ның төрағасы | Ту = Emblem of Tajikistan.svg | Ту2 = Flag and emblem of Tajikistan.png | Басқара бастады = 17 наурыз 2020 | Басқаруын аяқтады = 19 наурыз 2025 | Президент = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Шукурджон Зуһурұлы Зуһуров|Шукурджон Зуһуров]] | Ізбасары = [[Файзали Идизода]] | Титулы_2 = [[Тәжікстан премьер-министрі]]нің орынбасары | Ту_2 = Flag of Tajikistan.svg | Ту2_2 = Emblem of Tajikistan.svg | Басқара бастады_2 = 2016 | Басқаруын аяқтады_2 = 2020 | Президент_2 = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] | Премьер_2 = [[Қоһир Расулзода]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Тәжікстан Министрлер Кабинеті|Ауыл шаруашылығы министрі]] | Ту_3 = Flag of Tajikistan.svg | Ту2_3 = Emblem of Tajikistan.svg | Басқара бастады_3 = 2015 | Басқаруын аяқтады_3 = 2016 | Президент_3 = [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмон]] | Премьер_3 = [[Қоһир Расулзода]] | Туған күні = 5.7.1956 | Туған жері = {{туғанжері|Рашт ауданы|Рашт ауданында}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған кездегі есімі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[ТХДП]] | Білімі = [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Целиноград ауыл шаруашылығы институты]] | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Сайты = [https://parlament.tj/ parliament.tj] | Commons = | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Марапаттары = {{Достық ордені (Ресей)}} * Хизмати шоиста * Тәуелсіз Тәжікстан 20 жылдығы медалі | Қолтаңбасы = }} '''Маһмадтоир Зоир Зокирзода''' ({{lang-tg|Зокирзода Маҳмадтоир Зоир}}) — [[тәжікстан]]дық саяси және мемлекеттік қайраткер, 2020 жылдан 2025 жылға дейін [[Тәжікстан Өкілдер палатасы]]ның төрағасы және 2016 жылдан 2020 жылға дейін [[Тәжікстан премьер-министрі]]нің орынбасары. == Өмірбаяны == Маһмадтоир Зокирзода 1956 жылғы 5 шілдеде [[Рашт ауданы]]нда дүниеге келіп, 1985 жылы [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Целиноград ауыл шаруашылығы институты]]нда білім алды. Зокирзода еңбек жолын «Таджикгипрозем» жобалау институтында инженер, және кейінірек бас инженер болып бастаған. Келесі жылдары түрлі қызметтерде болады, соның ішінде: Тәжікстан Министрлер Кеңесі Іс басқармасының агроөнеркәсіп кешені бөлімінің төрағасы; Тәжікстан Президенті Әкімшілігінің агроөнеркәсіп кешенінің бас маманы; Тәжікстан Үкіметі жанындағы «Таджиккосмос» Ұлттық ғарыш, геодезиялық және картографиялық агенттігінің бас директоры; Үкімет жанындағы Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс комитетінің төрағасы; Тәжікстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Жер ресурстарын басқару, геодезия және картография агенттігінің директоры болды. 2010–2015 жылдары ол Тәжікстан Жер ресурстарын басқару және геодезия жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болып жұмыс істеді. 2016–2020 жылдары аралығында ол [[Тәжікстан премьер-министрі]]нің орынбасары болған. 2020 жылғы 17 наурызда ол [[Тәжікстан Өкілдер палатасы]]ның төрағасы болып сайланды. ==Марапаттары== * «Хизмати шоиста» медалі және мерейтойлық медаль, * Тәжікстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің 20 жылдығының мерейтойлық медалі. ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Тәжікстан саясаткерлері]] mlkv67q3p4klydqkfmy43hbw3qayc2c 0 699847 3639222 3465800 2026-08-05T03:40:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639222 wikitext text/x-wiki {{ Спорт жарысы |Атауы = Дзюдодан әлем чемпионаты 2022 |Қала = [[Ташкент]], [[Өзбекстан]] |Ашылуы = [[6 қазан]] [[2022]] |Жабылуы = [[13 қазан]] [[2022]] |Стадион = Хумо Арена |Алдыңғы = [[Дзюдодан əлем чемпионаты 2021|Будапешт 2021]] |Келесі = [[Дзюдодан əлем чемпионаты 2023|Доһа 2023]] }} '''2022 жылғы [[Дзюдодан əлем чемпионаты]]''' [[Ташкент]] қаласында, [[Өзбекстан]], қазанның 6-13, аралығында 2022 жылы өтті. == Салмақтар== * Ерлер: 60 кг, 66 кг, 73 кг, 81 кг, 90 кг, 100 кг, +100 кг * Әйелдер: 48 кг, 52 кг, 57 кг, 63 кг, 70 кг, 78 кг, +78 кг * Командалық (ерлер, әйелдер) == Жеңімпаздар == === Ерлер === {| {{MedalistTable|type=Event|labelwidth=150}} |- |rowspan=2| 60 кг дейін |rowspan=2|[[Наохиса Такато]] {{JPN}} |rowspan=2|[[Ариунболд Энхтайван]] {{MGL}} |[[Ян Юнвэй]] {{TPE}} |- |[[Елдос Сметов]] {{KAZ}} |- |rowspan=2| 66 кг дейін |rowspan=2|[[Хифуми Абэ]] {{JPN}} |rowspan=2|[[Дзёсиро Маруяма]] {{JPN}} |[[Ан Ба Уль]] {{KOR}} |- |[[Денис Виеру]] {{MDA}} |- |rowspan=2| 73 кг дейін |rowspan=2|[[Цэнд-Очирын Цогтбаатар]] {{MGL}} |rowspan=2|[[Соити Хасимото]] {{JPN}} |[[Даниел Карнин]] {{BRA}} |- |[[Хидаят Гейдаров]] {{AZE}} |- |rowspan=2| 81 кг дейін |rowspan=2|[[Тато Григалашвили]] {{GEO}} |rowspan=2|[[Маттиас Кассе]] {{BEL}} |[[Таканори Нагасэ]] {{JPN}} |- |[[Шамиль Борчашвили]] {{AUT}} |- |rowspan=2| 90 кг дейін |rowspan=2|[[Давлат Бобонов]] {{UZB}} |rowspan=2|[[Кристиан Парлати]] {{ITA}} |[[Лука Майсурадзе]] {{GEO}} |- |[[Лаша Бекаури]] {{GEO}} |- |rowspan=2| 100 кг дейін |rowspan=2|[[Музаффарбек Туробоев]] {{UZB}} |rowspan=2|[[Кайл Рейес]] {{CAN}} |[[Михаэль Коррел]] {{NED}} |- |[[Зелим Коцоев]] {{AZE}} |- |rowspan=2| 100 кг жоғары |rowspan=2|[[Энди Гранда]] {{CUB}} |rowspan=2|[[Тацури Саито]] {{JPN}} |[[Гурам Тушишвили]] {{GEO}} |- |[[Ким Минджон]] {{KOR}} |- |} === Әйелдер === {| {{MedalistTable|type=Event|labelwidth=150}} |- |rowspan=2| 48 кг дейін |rowspan=2|[[Нацуми Цунода]] {{JPN}} |rowspan=2|[[Катарина Менц]] {{GER}} |[[Ассунта Скутто]] {{JPN}} |- |[[Абиба Абужакынова]] {{KAZ}} |- |rowspan=2| 52 кг дейін |rowspan=2|[[Ута Абэ]] {{JPN}} |rowspan=2|[[Челси Джайлс]] {{GBR}} |[[Дистрия Красничи]] {{KOS}} |- |[[Амандин Бюшар]] {{FRA}} |- |rowspan=2| 57 кг дейін |rowspan=2|[[Рафаэла Силва]] {{BRA}} |rowspan=2|[[Харука Фунакубо]] {{JPN}} |[[Джессика Климкейт]] {{CAN}} |- |[[Энхрийлэн Лхагватогоогийн]] {{MGL}} |- |rowspan=2| 63 кг дейін |rowspan=2|[[Мэгуми Хорикава]] {{JPN}} |rowspan=2|[[Катерин Бошемен-Пинар]] {{CAN}} |[[Манон Декстер ]] {{FRA}} |- |[[Барбара Тиму]] {{POR}} |- |rowspan=2| 70 кг дейін |rowspan=2|[[Барбара Матич]] {{CRO}} |rowspan=2|[[Лара Цветко]] {{CRO}} |[[Саки Нидзое]] {{JPN}} |- |[[Санне Ван Дейк]] {{NED}} |- |rowspan=2| 78 кг дейін |rowspan=2|[[Майра Агияр]] {{BRA}} |rowspan=2|[[Ма Чжэньчжао]] {{CHN}} |[[Елизавета Литвиненко]] {{UKR}} |- |[[Беата Пацут]] {{POL}} |- |rowspan=2| 78 кг жоғары |rowspan=2|[[Романа Дикко]] {{FRA}} |rowspan=2|[[Беатриц Соуза]] {{JPN}} |[[Вакаба Томита]] {{JPN}} |- |[[Юлия Толофуа]] {{FRA}} |- |} ==Медальдық есеп== {| {{RankedMedalTable|nation-width=200px}} |- |1||align=left|'''{{JPN}}'''||'''6'''||'''4'''||'''3'''||'''13''' |- |2||align=left|{{BRA}}||2||1||1||4 |- style="background:#ccf;" |3||align=left|{{UZB}}||2||0||0||2 |- |4||align=left|{{FRA}}||1||1||3||5 |- |5||align=left|{{MNG}}||1||1||1||3 |- |6||align=left|{{CRO}}||1||1||0||2 |- |7||align=left|{{GEO}}||1||0||3||4 |- |8||align=left|{{CUB}}||1||0||0||1 |- |9||align=left|{{CAN}}||0||2||1||3 |- |rowspan=2|10||align=left|{{GER}}||0||1||1||2 |- |align=left|{{ITA}}||0||1||1||2 |- !colspan=2| Total || 15 || 15 || 30 || 60 |} == Сыртқы сілтемелер == * https://www.ijf.org/competition/2298 * https://www.judoinside.com/event/15000 * https://www.eju.net/event/-/224054{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Дзюдодан әлем чемпионаттары]] [[Санат:2022 жылғы дзюдо]] tlb89uviww3rfak4aca94gcw8d0jvne 0 709044 3639433 3195701 2026-08-05T11:14:21Z Ioannic 96672 3639433 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні = 18.6.1997 | бойы = 191 | позиция = шабуылшы | қазіргі клуб = {{ту|Грекия}} [[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис]] | номері = | клубтары = {{футбол карьерасы |2015—2017|{{ту|Испания}} [[Валенсия (футбол клубы)|Валенсия]]|2 (0) |2015—2017|{{ту|Испания}} [[Валенсия Месталья|Месталья]]|53 (24) |2018—2021|{{ту|Англия}} [[Вулверхэмптон Уондерерс]]|2 (0) |2018—2019|{{аренда}}{{ту|Испания}} [[Лас-Пальмас (футбол клубы)|Лас-Пальмас]]|30 (7) |2019—2020|{{аренда}}{{ту|Англия}} [[Ноттингем Форест]]|11 (0) |2020—2021|{{аренда}}{{ту|Испания}} [[Уэска (футбол клубы)|Уэска]]|56 (22) |2021— |{{ту|Испания}} [[Севилья (футбол клубы)|Севилья]]|75 (18) |2024-2025|{{аренда}}{{ту|Испания}} [[Валенсия (футбол клубы)|[Валенсия]] |20 (1) |2025-2026|{{аренда}}{{ту|Испания}} [[Эльче (футбол клубы)|Эльче]] |27 (8) |2026- |{{аренда}}{{ту|Грекия}} [[Арис (футбол клубы, Салоники)|Арис]] |0 (0) }} }} '''Рафаэль «Рафа» Мир Висенте''' ({{lang-es|Rafael "Rafa" Mir Vicente}}; 18 маусым 1997, [[Картахена]]) — испаниялық футболшы, шабуылшы. == Карьерасы == === Клубтық === Рафа спорттық мансабын [[Футзал|футзалдан]] бастады. 2007 жылы ол өзінің алғашқы үлкен футбол командасы Ранероға көшті. Содан кейін ол "[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]", "Реал Мурсия" және [[Валенсия (футбол клубы)|"Валенсия]]" жастар командаларында ойнады. 2015 жылы Валенсияның екінші командасы – "Местальяда" ойнай бастады. Испания чемпионатындағы ойынын 2016 жылы 22 тамызда «Лас-Пальмасқа» қарсы өткізді<ref>{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/2718713|title=«Валенсия» — «Лас-Пальмас»|accessdate=2016-09-08|archivedate=2019-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190113232536/http://www.transfermarkt.com/spielbericht/index/spielbericht/2718713|deadlink=no}}</ref>. 2021 жылдың 21 тамызында ол "[[Севилья (футбол клубы)|Севильямен]]" алты жылдық келісімшартқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI1392719_Rafa_Mir_podpisal_shestiletnij_kontrakt_s_Seviljej|title=Рафа Мир «Севильяға» ауысты|accessdate=2021-08-21|archivedate=2021-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210821105642/https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI1392719_Rafa_Mir_podpisal_shestiletnij_kontrakt_s_Seviljej|deadlink=no}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{бастама}}{{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Испания футболшылары]] [[Санат:Валенсия ФК ойыншылары]] [[Санат:Вулверхэмптон Уондерерс ФК ойыншылары]] [[Санат:Лас-Пальмас ФК ойыншылары]] [[Санат:Ноттингем Форест ФК ойыншылары]] [[Санат:Уэска ФК ойыншылары]] [[Санат:Севилья ФК ойыншылары]] [[Санат:Арис Салоники ФК ойыншылары]] hi00vyk97o9u1p76wa5eq5slgqkuoc1 3 710640 3639124 3203155 2026-08-04T17:20:45Z MODI NIAKATE 138102 /* */ Жауап беру 3639124 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MODI NIAKATE}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:49, 2023 ж. қыркүйектің 15 (+06) :[[Қатысушы:Batyrbek.kz|@Batyrbek.kz]] voglio aggiungere il lingua parlo soninké Africa MALI 🇲🇱 [[Қатысушы:MODI NIAKATE|MODI NIAKATE]] ([[Қатысушы талқылауы:MODI NIAKATE|талқылау]]) 22:52, 2023 ж. қыркүйектің 15 (+06) ::Stiamo ancora creando nuovi articoli sui popoli africani utilizzando questo modello: [[Үлгі:Африка халықтары]]. Soninké è il prossimo [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:24, 2023 ж. қыркүйектің 21 (+06) ::[[Сурет:Flag_map_of_the_Mali_Federation_(1959–1960).svg|нобай|wa an b'a fɛ fɛn bɛɛ ka kɛ an ka dugukolo ye]] [[Қатысушы:MODI NIAKATE|MODI NIAKATE]] ([[Қатысушы талқылауы:MODI NIAKATE|талқылау]]) 22:20, 2026 ж. тамыздың 4 (+05) anu0z8fdhify9mci4f39stl7fxocjfp 0 719660 3639432 3427774 2026-08-05T11:03:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639432 wikitext text/x-wiki {{Спортшы|есімі=Елмұрат Тасмұратов|шынайы есімі={{lang-uz|Elmurod Tasmurodov}}|суреті=Rio 2016 Wrestling 139505251057135038387484.jpg|сурет ені=200px|жынысы=[[Ер]]|толық есімі=Елмұрат Зұлыпқарұлы Тасмұратов|лақап аты=«Дерзкий»|азаматтығы={{UZB}}|туған күні=12.12.1991|туған жері=[[Ташкент облысы]], [[Бостандық ауданы (Өзбекстан)|Бостандық ауданы]]|карьера жылдары=[[2004]] — [[2021]]|бойы=166 см|салмағы=63 кг|ортаққор=Elmurat Tasmuradov|медальдары={{медаль|Бронза|[[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Рио-де-Жанейро 2016]]|59 кг}}}} '''Елмұрат Зұлыпқарұлы Тасмурадов'''<ref>В некоторых источниках его фамилия передаётся по-русски как '''Ташмурадов'''</ref> ({{Lang-uz|Elmurod Tasmurodov}}, 1991 жылы 12 желтоқсанда туған) — тегі [[Қазақтар|қазақ]] Өзбекстандық грек-рим күресшісі.<ref>[http://vk-gazeta.kz/index.php/2011-06-30-23-44-4/item/895-nepriznannye-v-kazakhstane-sportsmeny-kazakhi-kotorye-proslavili-chuzhie-strany Этнические казахи в зарубежном спорте] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160819012750/http://vk-gazeta.kz/index.php/2011-06-30-23-44-4/item/895-nepriznannye-v-kazakhstane-sportsmeny-kazakhi-kotorye-proslavili-chuzhie-strany |date=2016-08-19 }}</ref> [[Күрестен Азия чемпионаты|Азияның 5 рет чемпионы]], [[Күрестен əлем чемпионаты|әлем чемпионатының]] үш дүркін жүлдегері және 2016 жылы [[Рио-де-Жанейро|Рио-де-Жанейрода]] өткен [[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарының]] қола жүлдегері. == Өмірбаяны == 1991 жылы [[Ташкент облысы]], [[Бостандық ауданы (Өзбекстан)|Бостандық ауданы]], Қызыл-ту ауылында дүниеге келген. 2004 жылы ата-анасы оны тарихи Отаны Қазақстанға жіберіп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов|Бекзат Саттарханов]] атындағы мектеп-интернатында 4 жыл оқыды.<ref>[http://rus.azattyq.org/a/kazakhskie-sportsmeny-za-rubezhom/26703661.html. Казахстанские спортсмены и тренеры за рубежом]{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ол Қазақстан құрамасына үміткерлердің бірі болды. 2008 жылы [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов|Дәулет Тұрлыханов]] турнирінде жеңілгеннен кейін бұл мүмкіндігінен айырылды. 2012 жылы Азия чемпионатының күміс жүлдегері атанса, [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондонда өткен Олимпиада ойындарында]] 16-орынға ие болды. 2013 жылы Азия чемпионы атанып, әлем чемпионатында қола жүлдегер атанса, бұл нәтижені 2014 жылы да қайталады. Жартылай финалға шыққан ол финалға жолдама ала алмағанымен, 3-орын үшін күресте жеңіске жетіп, 2016 жылы [[Рио-де-Жанейро|Рио-де-Жанейрода]] өткен Олимпиада ойындарының қола жүлдегері атанса, 2018 жылы Азия чемпионы атағын жеңіп алды. Грек-рим күресі төртінші рет. 2019 жылы Азия чемпионатының күміс жүлдегері атанды.<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.uz/ru/2018/03/03/wrestling/ |title=Борьба: Эльмурат Тасмурадов — четырехкратный чемпион Азии |date=2018-03-03 |publisher=Газета.uz |accessdate=2018-03-03 |archive-date=2018-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304054705/https://www.gazeta.uz/ru/2018/03/03/wrestling/ |deadlink=no }}</ref> 2020 жылдың ақпан айында [[Дели|Нью-Делиде]] Азия чемпионы атанды. 2021 жылдың желтоқсанында ол спорттық мансабын аяқтайтынын жариялады.<ref>{{Cite web |url=https://sports.uz/news/view/elmurat-tasmuradov-zavershil-sportivnuyu-kareru-v-ramkax-chu-22-12-2021 |title=Эльмурат Тасмурадов завершил спортивную карьеру в рамках ЧУ |access-date=2022-01-20 |archive-date=2022-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120074252/https://sports.uz/news/view/elmurat-tasmuradov-zavershil-sportivnuyu-kareru-v-ramkax-chu-22-12-2021 |deadlink=no }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{SportsReference|ta/elmurat-tasmuradov-1|NAME=Эльмурат Тасмурадов}} * [http://www.wrestling.uz/news/77 Эльмурат Тасмурадов: «Опыт, полученный в Венгрии — хороший фундамент для успеха в Ташкенте в 2014 году»]{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, интервью на сайте Ассоциации спортивной борьбы Узбекистана * [http://wrestlingua.com/news/4221-cheazii-2014-day4.html «Гюзель Манюрова, Эльмурат Тасмурадов и Нурсултан Турсунов, стали сегодня Чемпионами Азии по борьбе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124122206/http://wrestlingua.com/news/4221-cheazii-2014-day4.html |date=2023-11-24 }} [[Санат:Бостандық ауданында туғандар]] [[Санат:«Мехнат Шухрати» орденімен марапатталғандар]] [[Санат:Өзбекстан балуандары]] [[Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері]] [[Санат:Өзбекстан қазақтары]] jrlwnxxz5vqjoc3zjis9j2kqvt1neo9 0 720168 3639205 3613208 2026-08-05T02:59:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639205 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джейн Кэмпион |шынайы есімі = {{lang-en|Elizabeth Jane Campion}} |сурет = Jane Campion DNZM (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы = Джейн Кэмпион (2016) |туған кездегі есімі = Элизабет Джейн Кэ́мпион |туған күні = 30.04.1954 |туған жері = {{Туғанжері|Веллингтон|Веллингтонда}}, [[Жаңа Зеландия]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|Жаңа Зеландия}}<br />{{сценарийші|Жаңа Зеландия}} |азаматтығы = {{байрақ|Жаңа Зеландия}} |белсенді жылдары = [[1982 жыл|1982]] — қазіргі уақытқа шейін |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1994, 2012)<br />«[[Алтын глобус]]» (2022)<br />«[[BAFTA]]» (2022 — екі рет)<br />«[[Сезар (киножүлде)|Сезар]]» (1994)<br />«[[Алтын пальма бұтағы]]» (1986,1993) |imdb_id = 0001005 |сайты = |ортаққор = Jane Campion }} '''Джейн Кэмпион''' ({{lang-en|Elizabeth Jane Campion}}; [[30 сәуір]] [[1954 жыл|1954]]; [[Жаңа Зеландия]], [[Веллингтон]]) — Жаңа Зеландиялық [[кинорежиссёр]], [[Сценарийші|сценарист]] және [[жазушы]]. Кэмпионның танымал болуына «Пианино» драмасы жол ашты. Бұл фильм үшін «[[Канн фестивалі]]нің» «[[Алтын пальма бұтағы]]» мен үздік сценарий номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] сыйлығы табысталды. == Жастық шағы == Джейн Кэмпион [[Жаңа Зеландия]]да, [[Веллингтон]]да дүниеге келді. Ол актриса және жазушы Эдит Кэмпион мен театр және опера режиссері Ричард Кэмпионның<ref>[https://books.google.kz/books?id=U5Zv_Uaa-WUC&pg=PA25&dq=EDITH+Hannah+RICHARD+CAMPION&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=EDITH%20Hannah%20RICHARD%20CAMPION&f=false Fox. Jane Campion profile — 25-б.]</ref><ref>[[ISBN 978-0-252-03204-2|McHugh, Kathleen. Contemporary Film Directors: Jane Campion (ағ.). — United States of America: University of Illinois, Urbana, 2007]]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/1993/05/30/movies/film-view-jane-campion-stirs-romance-with-mystery.html?pagewanted=2 FILM VIEW; Jane Campion Stirs Romance With Mystery, The New York Times (30 мамыр 1993).]</ref> отбасының екінші баласы. Анасының арғы атасы Роберт Ханна аяқ киім фабрикасының иесі және Жаңа Зеландияның тарихи жәдігері әрі архитектура ескерткіші саналатын «Антрим Хаустың» алғашқы қожайыны болған. Әкесінің отбасы ағайынды Плимуттар діни тобынының қатарында болған. Джейн, оның әпкесі Анна мен інісі Майкл балалық шағын Жаңа Зеландия театры маңында өткізген. Джейннің әкесі мен анасы «Жаңа Зеландия әртістері»<ref>[https://books.google.kz/books?id=FoyiVAT1MUwC&pg=PA41&dq=EDITH+RICHARD+CAMPION&hl=en&redir_esc=y#v=onepage&q=EDITH%20RICHARD%20CAMPION&f=false Fox. Jane Campion profile — 41-бет]</ref> деп аталатын театр труппасын ашқан. Джейн тағдырын театр мен кино өнерімен байланыстырамын деп еш ойламаған; Ол [[1975]] жылы Веллингтондағы [[Виктория патшайым]]ның университетін бітіріп, [[антропология]] ғылымының бакалавр дәрежесін алып шықты. Джейн Кэмпион [[1976]] жылы [[Лондон]]дағы «Chelsea Art School»-ға барып, [[Еуропа]] бойынша саяхат жасады. [[1981]] жылы [[Сидней университеті]]нің [[Сидней]] колледжінде көркем сурет мамандығын тәмамдады. Оның көркем туындыларына [[Сюрреализм|сюрреалист]] суретші [[Фрида Кало]] мен мүсінші [[Йозеф Бойс]]тың шығармашылығы ерекше әсер еткен. Алайда кейінірек Кэмпион бұл өнер түрінде шектеулер көп деп, [[көркем өнер]]ден көңілі қалып, кинематографияға бет бұрды. [[1980]] жылы «Баршын» («Парча») деп аталатын бірінші [[қысқаметражды фильм]]ін жазды. [[1981]] жылы Аустралия кино, телевизия және радио мектебіне түсіп, [[1984]] жылы оқуын тәмамдады. Оқып жүрген сәтінде тағы бірнеше қысқаметражды фильм жазды.<ref>[[Mark Stiles, «Jane Campion», Cinema Papers, December 1985, pp. 434—435, 471]]</ref> == Мансабы == Кэмпионның «Қабық: Тәртіпке арналған жаттығу» ([[1982]]) [[Қысқаметражды фильм|қысқаметраж фильмі]] [[1986]] жылы өткен [[Канн фестивалі]]нде<ref>[[Awards 1986 : Competition - Festival de Cannes 2015 (International Film Festival) . Festival-cannes.fr. ]]</ref> «Қысқаметраж фильмі үшін алтын пальма бұтағы» жүлдесін алды; оның басқа да «Құмарсыз сәттер» ([[1983]]), «Қыздың оқиғасы» ([[1984]]) и «Бірнеше сағаттан соң» ([[1984 жыл|1984]]) қысқаметраж фильмдері [[1986]] жылы өткен Канн фестивалінде «Ерекше көзқарас» конкурстық бағдарламасына енгізілді. Джейн Кэмпион [[Аустралия]] кино, телевизия және радио мектебін бітіргеннен кейін, ABC арнасына шыққан аустралиялық Dancing Daze ([[1986]]) ойын-сауық сериалындағы бір бөлімінде режиссер болды. Одан кейін Ян Чапман продюсерлік еткен «Екі дос» ([[1986]]) [[телефильм]]ін түсірді. «Қымбаттым» (1989) фильмі Кэмпионның толықметраж [[кино]] әлеміндегі режиссерлық дебюты болды. [[1989]] жылы [[Канн кинофестивалі]]нде «Алтын пальма бұтағы» сыйына ұсынылды, десе де Стивен Содербергтің «Секс, өтірік және видео» фильмінен жеңілді. Кэмпион режиссурадағы жетістігін [[Дженет Фрейм]] есімді жаңазеландиялық жазушының биографиялық және психологиялық портреті сипатталатын «Үстелімдегі періште» (1990) атты фильммен бекітті. Бұл жұмысы үшін 47-Венеция кинофестивалінде] «Күміс арыстан» деп аталатын ерекше сый жеңіп алды. Кемпион «Пианино» (1993) фильмінен кейін халықаралық деңгейде таныла бастады. Бұл фильм 1993 жылы Канн фестиваліндегі басты сый — «Алтын пальма бұтағын»<ref>[https://www.festival-cannes.com/en/films/the-piano Festival de Cannes: The Piano]</ref> жеңіп алды. Сондай-ақ «Пианино» 1993 жылы үздік режиссура үшін Аустралия кинематография және телевизия академиясының сыйлығын және үздік сценарий үшін 1994 жылы 66-рет өткізілген [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] жүлдесін жеңіп алды. Сонымен қатар, Джейн Кэмпион үздік режиссура үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылған тарихтағы екінші әйел. Алайда [[Стивен Спилберг]]тің «Шиндлердің тізімі» фильмі басып озды. Джейн Кэмпионның келесі режиссерлық жұмыстары тақырыбы мен жанры бойынша әр алуан еді. «Ханым портреті» ([[1996]]) фильмі америкалық жазушы Генри Джеймстің осы аттас романына негізделген; басты рөлдерде [[Николь Кидман]], [[Джон Малкович]], [[Барбара Херши]] және [[Мартин Донован]] сынды жұлдыздар ойнаған. Кэмпион «Қасиетті түтін» ([[1999]]) деп аталатын фильміне басты рөлдегі ер адамды сомдауға «Пианино» фильміне түскен [[Харви Кейтелді]] шақырды; ал басты рөлдегі әйел кейіпкер етіп [[Кейт Уинслет]] таңдалды. Кэмпионный келесі жұмысы «Құштарлықтың күңгірт тұсы» ([[2003]]) деп аталатын эротикалық триллер. Ондағы басты рөлді сомдаған [[Мэг Райан]]ға әдеттегі амплуаны өзгертуге мүмкіндік берілді. «Жарық жұлдыз» ([[2009]]) фильмі — ағылшын ақыны Джон Китс ([[Бен Уишоу]]) пен оның сүйіктісі Ванни Браун ([[Эбби Корниш]]) екеуінің шытырман қарым-қатынасы туралы айтылатын биографиялық драма. Ол [[2009]] жылы өткен Канн фестивалінің конкурстық бағдарламасында көрсетілді. [[1999]] жылы Кэмпион аустралиялық «Балғын жеміс» драмасында продюсер болды; ал [[2006]] жылы «Ұрлау: Мегуми Ёкотаның оқиғасы» атты документал фильмнің атқарушы продюсері болды. Кэмпион «Жалғыз» ([[2012]]) және «Отбасы бақыты» ([[2016]]) деп аталатын қысқаметраж фильмдерде продюсерлік етті. Режиссер Анахита Хазвинизаденің «Олар» ([[2017]]) деген фильмінде де Кэмпион продюсерлік еткен. Кэмпион [[2013]] жылы халықаралық дәрежеде танылған<ref>[https://www.rottentomatoes.com/tv/top-of-the-lake Top of the Lake. Rotten Tomatoes]</ref><ref>[https://www.metacritic.com/tv/top-of-the-lake Top Of The Lake - Season 1 Reviews]</ref>, жағымды пікір жинаған «Көл беткейі»<ref>[https://www.hollywoodreporter.com/news/jane-campion-write-direct-sundance-257675 Jane Campion to Write, Direct Sundance Channel Miniseries Starring Elisabeth Moss]</ref> сериалының авторы да, сценаристі де, режиссер және продюсері де болды. Ал фильмде бас рөлді сомдаған америкалық актриса Элизабет Мосс [[2014]] жылы мини-сериал не телефильмдегі үздік әйел рөлі үшін «Алтын глобус» жүлдесін жеңіп алды<ref>[https://www.imdb.com/title/tt2103085/awards Top of the Lake (2013– ) : Awards]</ref>. Элизабет 2013 жылы фильм не мини-сериалдағы үздік әйел рөлі үшін «Телевизия сыншыларының таңдауы» деген сый ұтып алды. Сондай-ақ 2013 жылы Элизабет Мосс мини-сериал не фильмдегі үздік әйел рөлі үшін «[[Эмми]]» жүлдесіне ұсынылды. Бірақ «„Р“ деген қорқынышты әріп» деп аталатын фильмге түскен [[Лора Линни]]ден жеңілді. Джейн Кэмпионның өзі де 2013 жылы «Мини-сериал, фильм немесе драма бағдарламасындағы ұздік режиссура» категориясы бойынша «Эмми» жүлдесіне ұсынылды<ref>[https://www.emmys.com/awards/nominees-winners/2013/directing-miniseries-special Nominees/Winners | Television Academy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230123114924/https://www.emmys.com/awards/nominees-winners/2013/directing-miniseries-special |date=2023-01-23 }}</ref>. Алайда жеңіске [[Стивен Содерберг]]тің «Шырағданның артында» телефильмі жетті. Джейн Кэмпион [[2013]] жылы Cinefondation студентер картинасы бағдарламасының және 66-Канн кинофестивалінде қысқаметраж бағдарламаларда қазылар алқасының төрайымы атанды<ref>[https://www.festival-cannes.com/en/readArticlePressRelease/59587.html A Palme d'or for the Cinéfondation!]</ref>. Келесі жылы 67-Канн фестивалінде қазылар алқасын басқарды<ref>[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-25636639 Jane Campion to preside over Cannes Film Festival jury]</ref>. 2014 жылы өткен Канн кинофестивалінде жүлделі болған канадалық режиссер [[Ксавье Долан]] өз сөзінде «Пианино» фильмі режиссер атануына айтарлықтай әсер еткенін айтты. «Пианино» фильмі оның мықты, қайсар және жігерлі әйел рөлдерін ойлап табуына, әйелдерді ешқашан құрбан не объект ретінде көрсетпеуіне түрткі болған. Осы сөзінен кейін Кэмпион орнынан тұрып, Доланның жанына барып, оны құшақтады.<ref>[https://www.smh.com.au/entertainment/movies/bear-hugs-at-cannes-as-mommy-wins-jury-prize-20140525-zrndm.html Bear hugs at Cannes as Mommy wins jury prize]</ref><ref>[https://montrealgazette.com/ Xavier Dolan and Jane Campion]</ref> [[2014]] жылы Кэмпион [[Рейчел Кушнер]]дің «The Flamethrowers»<ref>[https://time.com/97271/jane-campion-the-flamethrowers/ Gibson, Megan. Jane Campion in talks to direct the big-screen adaptation of "The Flamethrowers", Time (13 мая 2014).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140602071643/http://time.com/97271/jane-campion-the-flamethrowers/ |date=2014-06-02 }}</ref><ref>[https://variety.com/2014/film/news/jane-campion-flamethrowers-adaptation-1201178887/ Khatchatourian, Maane. Jane Campion Near Deal to Direct Adaptation of 'The Flamethrowers', Variety (13 мая 2014).]</ref> романы негізінде фильмінің түсірілімі туралы келіссөзі таяп қалды деген қауесет тарады. Алайда келіссөздер соңына дейін жетпеді. [[2015]] жылы Джэйн Кэмпион «Көл беткейі» сериалының екінші маусымында режиссер және сценарист болатынын растады. Фильм [[Сидней]]де түсірілді, ал [[Элизабет Мосс]] детектив Робин Гриффинді сомдауға қайта оралды.<ref>[https://jezebel.com/season-2-of-top-of-the-lake-will-take-place-in-sydney-a-1719784402 Shechet, Ellie. Season 2 of Top of the Lake Will Take Place in Sydney and Hong Kong, Jezebel (23 июня 2015)]</ref> «Көл беткейі» сериалының екінші маусымының толық премьерасы [[2017]] жылы мамырда Канн кинофестивалінде өтті<ref>[https://variety.com/2017/tv/news/top-of-the-lake-china-girl-elisabeth-moss-nicole-kidman-trailer-1202423849/ ‘Top of the Lake: China Girl’ Trailer Showcases Elisabeth Moss, Nicole Kidman]</ref>. [[Ұлыбритания]]да 2-маусымның премьерасы BBC Two арнасында [[2017]] жылдың 27 шілдесінде өтті. Сондай-ақ маусым толығымен [[BBC]] iPlayer сервисіне салынды.<ref>[https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/4002363/top-of-the-lake-bbc-china-girl-cast-episode-6-finale/ When is Top of the Lake on BBC Two tonight, who does Nicole Kidman play, who else is in China Girl: The Battle of the Mothers?]</ref> 2017 жылдың қыркүйегінде «Көл беткейінің» 2-маусымы АҚШ-та Sundance арнасында көрсетілді<ref>[https://variety.com/2017/tv/news/sundancetv-top-of-the-lake-china-girl-photos-1202439953/ Rubin, Rebecca. SundanceTV Releases New Photos of ‘Top of the Lake: China Girl’ (ағ.), Variety (23 May 2017).]</ref>. Одан бөлек теледидарда көрсетілген әрбір бөлім келесі күні Hulu<ref>[https://www.indiewire.com/2017/05/top-of-the-lake-season-2-trailer-china-girl-nicole-kidman-watch-1201815185/ Ben Travers. Top of the Lake Season 2 Trailer: Nicole Kidman in ‘China Girl’ — Watch (ағ.). IndieWire (11 May 2017).]</ref> сервисіне шығып отырды. == Жеке өмірі == 1992 жылы Джейн Кэмпион «Пианино» фильмінің түсірілімінде режиссердің көмекшісі болған Колин Дэвид Энглертке<ref>[https://businessprofiles.com/details/englert-colin-david/AU-46864597461 Ben Travers. Top of the Lake Season 2 Trailer: Nicole Kidman in ‘China Girl’ — Watch (ағ.). IndieWire (11 May 2017)]</ref> үйленді. 1993 жылы олардың тұңғыш ұлы Джаспер дүниеге келді. Алайда ол 12 күн ғана өмір сүрді<ref>[https://books.google.kz/books?id=l0rvxoT4mj4C&pg=PA207&lpg=PA207&dq=%22jane+campion%22+baby&source=bl&ots=5Zk2rymWeq&sig=dYiKaaFfnx1Lh74_mSfAKbiCM30&hl=en&sa=X&ei=MRwLUdjqJ82n0AHkk4GADg&redir_esc=y#v=onepage&q=%22jane%20campion%22%20baby&f=false Franke, Lizzie. Jane Campbell Is Called the Best Female Director in the World. What's Female Got to Do with It? // Jane Campion: Interview (неопр.) / Wexman, Virginia Wright. — University Press of Mississippi, 1999. — 207-бет.]</ref>. 1994 жылы олардың қызы, кейін актриса атанған Элис Энглерт дүниеге келді. Джейн Кэмпион мен Колин Дэвид Энглерт 2001 жылы ажырасты<ref>[https://www.nzherald.co.nz/entertainment/alice-englert-stars-in-twilight-successor/OCXRZT4NBSO6PQRBKEUCTG6CXE/ Alice Englert stars in Twilight successor]</ref>. == Фильмография == {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Жыл ! rowspan="2" | Атауы ! rowspan="2" | Түпнұсқа атауы ! colspan="3" | Кімнің рөлінде ! rowspan="2" | Сипаттама |- ! style="width:9em; font-size:90%" | режиссер ! style="width:9em; font-size:90%" | сценарист ! style="width:9em; font-size:90%" | продюсер |- | 1980 | Баршын | ''Tissues'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | [[Қысқаметражды фильм|Қысқаметраж фильм]] |- | 1981 | Азғыру мен жаулап алудың шырмауы | ''Mishaps of Seduction and Conquest'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Қысқаметраж фильм |- | 1982 | Қабық: Тәртіпке арналған жаттығу | ''Peel: An Exercise in Discipline'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Қысқаметраж фильм |- | 1983 | Құмарсыз сәттер | ''Passionless Moments'' | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | Қысқаметраж фильм |- | rowspan="2" | 1984 | Қыздың оқиғасы | ''A Girl’s Own Story'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Қысқаметраж фильм |- | Бірнеше сағаттан соң | ''After Hours'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Қысқаметраж фильм |- | rowspan="2" | 1986 | Ғажап би | ''Dancing Daze'' | {{Yes}} | | | Сериал бөлімі |- | Екі дос | ''Two Friends'' | {{Yes}} | | | [[Телефильм]] |- | 1989 | Қымбаттым | ''Sweetie'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Дебют толықметраж фильм |- | 1990 | Үстелімдегі періште | ''An Angel at My Table'' | {{Yes}} | | | Толықметраж фильм |- | 1993 | Пианино | ''The Piano'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Толықметраж фильм |- | 1996 | Ханым портреті | ''The Portrait of a Lady'' | {{Yes}} | | | Толықметраж фильм |- | rowspan="2" |1999 | Қасиетті түтін | ''Holy Smoke!'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Толықметраж фильм |- | Балғын жеміс | ''Soft Fruit'' | | | {{Yes}} | Толықметраж фильм |- | 2003 | Құштарлықтың күңгірт тұсы | ''In the Cut'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Толықметраж фильм |- | rowspan="2" | 2006 | Су күнделігі | ''The Water Diary'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | «8» киноальманахына кіретін қысқаметраж фильм |- | Ұрлау: Мегуми Ёкотаның оқиғасы | ''Abduction: The Megumi Yokota Story'' | | | {{Yes}} | Документал фильм |- | 2007 | Қызыл қоңыз | ''The Lady Bug'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | «Әркімнің өз фильмі бар» киноальманахына кіретін қысқаметраж фильм |- | 2009 | Жарық жұлдыз | ''Bright Star'' | {{Yes}} | {{Yes}} | | Толықметраж фильм |- | 2012 | Жалғыз | ''I’m the One'' | | | {{Yes}} | Қысқаметраж фильм |- | 2013, 2017 | Көл беткейі | ''Top of the Lake'' | {{Yes}} | {{Yes}} | {{Yes}} | Сериал |- | 2016 | Отбасы бақыты | ''Family Happiness'' | | | {{Yes}} | Қысқаметраж фильм |- | 2017 | Олар | ''They'' | | | {{Yes}} | Толықметраж фильм |- |} == Сыншылар == Джейн Кэмпион карьерасын бастаған сәттен бастап, сыншылар оны жоғары бағалады. Дэвид Томпсон есімді сыншы В. У. Уэксманның «Джейн Кэмпион: Интервью» атты кітабының алғысөзінде «Кэмпион — әлемдегі ең үздік заманауи жас режиссерлердың бірі» деп жазды<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/1-57806-083-4 V. W. Wexman. Jane Campion: Interviews. Roundhouse Publishing. 1999.] ISBN 1-57806-083-4.</ref>. Ал Сью Джилеттің «Көз көрмейтін нәрсе: Джейн Кэмпионның «Қымбаттым» фильміндегі аффекттің әсері» мақаласында Кэмпионның режиссерлық стиліне «өмір тәжірибесінің шынайы екеніне сену үшін толық әрі сенімді әдісі» деп баға берді; сондай-ақ Кэмпион «аудиторияға айтылмаған және көрсетілмеген нәрселермен әсер ету арқылы көрермендердің сезімі мен эмоциясын катализдей алады» деді<ref>[http://www.sensesofcinema.com/1999/feature-articles/sweetie/ More than Meets the Eye: The Mediation of Affects in Jane Campion's Sweetie • Senses of Cinema. Sensesofcinema.com.]</ref>. Кэмпион [[Гендер|гендерлік саясат]] тақырыбына әуес; ол азғыру сипаты мен әйел сексуалдығының күшіне қызығады. Осындай тақырыптар көтергені әсерінен сыншылардың көбі Кэмпионның жұмыстарын феминистік деп бағалайды. Алайда Ребекка Флинн Маркс есімді сыншы «феминизм шеңбері Кэмпион шығармалары мен кейіпкерлерінің барлық нәзіктігі мен тереңдігін толық қамти алмайды» дейді<ref>[https://www.nytimes.com/section/movies Jane Campion - Biography - Movies & TV - NYTimes.com. Movies.nytimes.com]</ref>. == Атақ == Джейн Кэмпион [[2016]] жылы [[Жаңа Зеландия]]ның [[Құрмет ордені]]нінің ханымы атанды<ref>[https://gazette.govt.nz/notice/id/2016-vr217 «New Year Honours 2016»]</ref><ref>[https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/richie-mccaw-surpasses-knighthood-appointed-nzs-top-honour Richie McCaw surpasses knighthood, appointed NZ's top honour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160107022829/https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/richie-mccaw-surpasses-knighthood-appointed-nzs-top-honour |date=2016-01-07 }}</ref>. == Әдебиет == * Cheshire, Ellen: ''Jane Campion.'' London: Pocket Essentials, 2000. * Fox, Alistair: ''Jane Campion: Authorship and Personal Cinema.'' Bloomington-Indianapolis: Indiana University Press, 2011. ISBN 978-0-253-22301-2. * Gillett, Sue: 'Views for Beyond the Mirror: The Films of Jane Campion.' St.Kilda: ATOM, 2004. ISBN 1 876467 14 2<ref>[http://sensesofcinema.com/2005/book-reviews/jane_campion_sue_gillett/ Views From Beyond the Mirror: The Films of Jane Campion by Sue Gillett • Senses of Cinema. Sensesofcinema.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321113801/http://sensesofcinema.com/2005/book-reviews/jane_campion_sue_gillett/ |date=2013-03-21 }}</ref><ref>[https://trove.nla.gov.au/work/17020615?versionId=45519961 The films of Jane Campion : views from beyond the mirror / Sue Gillett. - Version details]</ref> * Hester, Elizabeth J.: Jane Campion: A Selective Annotated Bibliography of Dissertations and Theses. ISBN 978-1484818381, ISBN 1484818385. * Jones, Gail: 'The Piano.' Australian Screen Classics, Currency Press, 2007. * Margolis, Harriet (ed): 'Jane Campion’s The Piano.' Cambridge University Press, 2000. * McHugh, Kathleen: 'Jane Campion.'Urbana and Chicago: University of Illinois Press, 2007. * Radner, Hilary, Alistair Fox and Irène Bessière (eds): 'Jane Campion: Cinema, Nation, Identity.'Detroit: Wayne State University Press,2009. * Verhoeven, Deb: ''Jane Campion.'' London: Routledge, 2009. * Wexman V.W.: ''Jane Campion: Interviews.'' Roundhouse Publishing. 1999. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Навигациялық блок |тақырып_стиль = background:#C6C9FF |state = collapsed |тақырып = Джейн Кэмпион марапаттары |Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы |Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы }} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)]] [[Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]] gymedksljuzv58uihqtgdaonnc1y6gf 0 720977 3639438 3518165 2026-08-05T11:29:33Z Casserium 68287 /* */ 3639438 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1997 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, "Сарыарқа" ауданы, Әзірбайжан Мәмбетов көшесі, 32-үй |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Қанат Ерубаев |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/geology?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті''' — жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерделеу, минералдық-шикізат базасын өндіру салаларындағы Министрліктің стратегиялық функцияларын орындауға қатысатын [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]]нің ведомствосы. == Бұрынғы атаулары == 1990 жылы 20 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен Геология және жер қойнауын қорғау жөніндегі мемлекеттік комитет құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U900000172_ О реорганизации органов государственного управления в Казахской ССР]</ref> * Геология және жер қойнауын қорғау жөніндегі мемлекеттік комитет (1990-1992) * Геология және жер қойнауын қорғау министрлiгi (1992-1997) * Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын қорғау комитеті (1997-1999) * Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Геология және жер қойнауын қорғау комитеті (1999-2000) * Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын қорғау комитеті (2000-2004) * Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2004-2010) * Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2010-2014) * Инвестициялар және даму министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2014-2018) * Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2018-2019) * Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Геология комитеті (2019-2023) * Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Геология комитеті (2023) * Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті (2023-) == Міндеттері == * Еліміздің барлық өндірістік салаларын белсенді дамыту үшін минералдық-шикізат базасын толықтыру мақсатында Қазақстан аумағының геологиялық зерделенуін арттыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23IS000018 "Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == Комитеттің 7 басқармасы бар (2023 жылға): # Персоналды басқару, мемлекеттік сатып алу, құқықтық және құжатамалық қамтамасыз ету басқармасы # Жер қойнауын геологиялық зерттеу, геология және гидрогеология басқармасы # Ақпараттық технологиялар және цифрлық транформация басқармасы # Жер қойнауы жай-күйінің мониторингі басқармасы # Сараптама және бірыңғай кадастр басқармасы # Экономика және қаржы басқармасы # Геологиялық ақпарат басқармасы == Қарамағындағы мекемелер== * «Шығысқазжерқойнауы» Шығыс Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Батысқазжерқойнауы» Батыс Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Солтүстiкқазжерқойнауы» Солтүстiк Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Орталыққазжерқойнауы» Орталық Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Оңтүстiкқазжерқойнауы» Оңтүстiк Қазақстан өңiраралық геология департаментi * [[Ұлттық геологиялық қызмет|«Ұлттық геологиялық қызмет» АҚ]] == Басшылары == # Лев Трубников (1992—1993) # [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев|Серікбек Дәукеев]] (1993—1997) # [[Болат Сұлтанұлы Өжкенов|Болат Өжкенов]] (1997—1999) # Мұрат Сайдуақасов (1999—2001) # [[Болат Сұлтанұлы Өжкенов|Болат Өжкенов]] (2001—2011) # Базарбай Нұрабаев (2012—2017) # Ақбатыр Надырбаев (2017—2020) # Талғат Сатиев (2020—2022) # Ерлан Ақбаров (2022—2025) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * [https://www.kp.kz/daily/26995.3/4055237/ Краткая история одного ведомства, История государственных учреждений геологической отрасли Казахстана берет начало в 1920-30 годах.] {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Г]] [[Санат:Қазақстан геологиясы]] s3opx9wgmr6vflurvcluz89vuuf7kf8 3639439 3639438 2026-08-05T11:30:04Z Casserium 68287 /* Басшылары */ 3639439 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[1997 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, "Сарыарқа" ауданы, Әзірбайжан Мәмбетов көшесі, 32-үй |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Қанат Ерубаев |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/geology?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті''' — жер қойнауын мемлекеттік геологиялық зерделеу, минералдық-шикізат базасын өндіру салаларындағы Министрліктің стратегиялық функцияларын орындауға қатысатын [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі]]нің ведомствосы. == Бұрынғы атаулары == 1990 жылы 20 желтоқсанда Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен Геология және жер қойнауын қорғау жөніндегі мемлекеттік комитет құрылды.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U900000172_ О реорганизации органов государственного управления в Казахской ССР]</ref> * Геология және жер қойнауын қорғау жөніндегі мемлекеттік комитет (1990-1992) * Геология және жер қойнауын қорғау министрлiгi (1992-1997) * Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын қорғау комитеті (1997-1999) * Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Геология және жер қойнауын қорғау комитеті (1999-2000) * Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын қорғау комитеті (2000-2004) * Энергетика және минералдық ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2004-2010) * Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2010-2014) * Инвестициялар және даму министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2014-2018) * Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Геология және жер қойнауын пайдалану комитеті (2018-2019) * Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Геология комитеті (2019-2023) * Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінің Геология комитеті (2023) * Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті (2023-) == Міндеттері == * Еліміздің барлық өндірістік салаларын белсенді дамыту үшін минералдық-шикізат базасын толықтыру мақсатында Қазақстан аумағының геологиялық зерделенуін арттыру<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G23IS000018 "Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Геология комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == Комитеттің 7 басқармасы бар (2023 жылға): # Персоналды басқару, мемлекеттік сатып алу, құқықтық және құжатамалық қамтамасыз ету басқармасы # Жер қойнауын геологиялық зерттеу, геология және гидрогеология басқармасы # Ақпараттық технологиялар және цифрлық транформация басқармасы # Жер қойнауы жай-күйінің мониторингі басқармасы # Сараптама және бірыңғай кадастр басқармасы # Экономика және қаржы басқармасы # Геологиялық ақпарат басқармасы == Қарамағындағы мекемелер== * «Шығысқазжерқойнауы» Шығыс Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Батысқазжерқойнауы» Батыс Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Солтүстiкқазжерқойнауы» Солтүстiк Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Орталыққазжерқойнауы» Орталық Қазақстан өңiраралық геология департаментi * «Оңтүстiкқазжерқойнауы» Оңтүстiк Қазақстан өңiраралық геология департаментi * [[Ұлттық геологиялық қызмет|«Ұлттық геологиялық қызмет» АҚ]] == Басшылары == # Лев Трубников (1992—1993) # [[Серікбек Жүсіпбекұлы Дәукеев|Серікбек Дәукеев]] (1993—1997) # [[Болат Сұлтанұлы Өжкенов|Болат Өжкенов]] (1997—1999) # Мұрат Сайдуақасов (1999—2001) # [[Болат Сұлтанұлы Өжкенов|Болат Өжкенов]] (2001—2011) # Базарбай Нұрабаев (2012—2017) # Ақбатыр Надырбаев (2017—2020) # Талғат Сатиев (2020—2022) # Ерлан Ақбаров (2022—2025) # Қанат Ерубаев (2026—) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * [https://www.kp.kz/daily/26995.3/4055237/ Краткая история одного ведомства, История государственных учреждений геологической отрасли Казахстана берет начало в 1920-30 годах.] {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|Г]] [[Санат:Қазақстан геологиясы]] ofwdeh9x4wen06380uf4cxjhr2jw527 0 724778 3639207 3341718 2026-08-05T03:11:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639207 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джим Джармуш |шынайы есімі = {{lang-en|Jim Jarmusch}} |сурет = Jim-Jarmusch.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Джим Джармуш (2013) |туған кездегі есімі = Джеймс Роберт Джармуш |туған күні = 22.01.1953 |туған жері = [[Куахога Фолс (Огайо)|Куахога Фолс]], [[Огайо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}} |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = [[1980 жыл|1980]] — қазіргі уақыт |бағыты = тәуелсіз американдық кино |киностудия = |марапаттары = |imdb_id = 0000464 |сайты = |ортаққор = Jim Jarmusch }} '''Джеймс Роберт Джармуш''' ({{lang-en|James Robert Jarmusch}}; {{Туғанкүні|22|01|1953}}, [[Куахога Фолс (Огайо)|Куахога Фолс]], [[Огайо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]]. [[Канн кинофестивалі]]нің бірнеше дүркін жүлдегері (1984, 1989, 1993, 2005). Американдық тәуелсіз кинематографың негізгі өкілдерінің бірі. Музыкант ретінде ол фильмдеріне музыка жазды және Джозеф ван Виссеммен бірге үш альбом шығарды. == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1980|Тұрақты демалыс|Permanent Vacation|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|1984|Жұмаққа қарағанда біртүрлі|Stranger Than Paradise|режиссёр, сценарист}} {{ҚФильмде|1986|Кофе және темекі|Coffee and Cigarettes|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|1986|Заң бойынша|Down By Law|режиссёр, сценарист}} {{ҚФильмде|1989|Кофе және темекі, Мемфис нұсқасы|Coffee and Cigarettes, Memphis Version|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|1989|Жұмбақ пойыз|Mystery Train|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|1991|Жердегі түн|Night on Earth|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ДФильмде|1992|Гараж таспалары|The Garage Tapes|режиссёр}} {{ҚФильмде|1993|Кофе және темекі: Калифорнияның бір жерінде|Coffee and Cigarettes: Somewhere in California|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|1995|Өлген адам|Dead Man|режиссёр, сценарист}} {{ДФильмде|1997|Жылқы жылы: Нил Янг және Crazy Horse Live|Year of the Horse: Neil Young and Crazy Horse Live|режиссёр, оператор}} {{Фильмде|1999|Елес ит: Самурайлардың жолы|Ghost Dog: The Way of the Samurai|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2002|Он минутқа үлкен: Керней <br>(«Интерьер. Трейлер. Түн» эпизоды) |Ten Minutes Older: The Trumpet|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2003|[[Кофе және темекі (фильм)|Кофе және темекі]]|Coffee and Cigarettes|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2005|Сынған гүлдер|Broken Flowers|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2009|Бақылаудың шектері|The Limits of Control|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2013|Ғашықтар ғана тірі қалды|Only Lovers Left Alive|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2016|Gimme Danger|Gimme Danger|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2016|[[Патерсон (фильм, 2016)|Патерсон]]|Paterson|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|2019|Өлгендер өлмейді|The Dead Don't Die|режиссёр, сценарист}} {{ФильмдеТөм}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.sensesofcinema.com/2003/great-directors/jarmusch/ Режиссердің толық өмірбаяны және фильмографиясы]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} le6alpb7din93las4jy89yfuskanf5l 2 725520 3639208 3639076 2026-08-05T03:28:34Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3639208 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 bobt2z8cgph1btuhk9prkd58xxfjv3v 3639374 3639208 2026-08-05T06:55:26Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3639374 wikitext text/x-wiki == Тізім (кейін) == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 fjzwbj0ez04j4eqgybt5xkgev34pb1z 0 729186 3639123 3635779 2026-08-04T17:16:08Z Артем Загребельный 159332 /* Ерлер */ 3639123 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}} '''[[Әлемдік рекорд|Жеңіл атлетикадан әлем рекордтары]]''' — бұл спортшы немесе команда салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда көрсеткен ең жоғары нәтижелер. Әлемдік рекордтар IAAF ережелері бойынша ратификацияланады және сайыстар тізіміне сәйкес IAAF ресми жарыстарында орнатылуы мүмкін. 1998 жылға дейін бірқатар сайыстар үшін ашық ауада және бөлек — шатырдың астында орнатылған әлемдік рекордтар бөлек жазылды. Алайда, 1998 жылдан бастап тұжырымдамалар өзгерді: әлемдік рекордтар (ол орнатылған спорт алаңының шатырының болуына қарамастан, ең жоғары әлемдік жетістік ретінде) және жабық әлемдік рекордтар сонымен қатар жоғары әлемдік жетістік ұғымы бар, яғни жеңіл атлетика сайыстарының тізіміне кірмейтін рекорд, мысалы, 500 метр немесе 2 миль жүгіруде IAAF мақұлдаған. 1 миль жүгіруден басқа барлық 1 миль жүгіруден басқа сайыстар рекордтар метрикалық жүйеде өлшенеді (метр, секунд). == Әлем рекордтары == {{Легенда|#ACFFF7|2020 жылдан кейін|inline}}; {{Легенда|#ACFFC5|2011-2019 жылдары|inline}}; {{Легенда|#FFD1AC|2000-2010 жылдары|inline}}; {{Легенда|#FFACAC|2000 жылдарға дейінгі|inline}}; {{Легенда|white|ескірген сайыс немесе ескі ережелер бойынша|inline|1px solid black}} рекордтар === Ерлер === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width: 100%;" |- ! Сайыс ! Рекорд ! Спортшы ! Ел ! Уақыты ! Орны ! Жарыс |- style="background:#FFD1AC; | [[Бег на 100 метров|100 м]] | 9,58 с | [[Усэйн Болт]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 16.08.2009 | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | Әлем чемпионаты |- style="background:#FFD1AC; | [[Бег на 200 метров|200 м]] | 19,19 с | [[Усэйн Болт]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 20.08.2009 | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | Әлем чемпионаты |- style="background:#ACFFC5; | [[Бег на 400 метров|400 м]] | 43,03 с | [[ван Никерк, Уэйд|Уэйд ван Никерк]] | {{Байрақ|ОАР}} | 14.08.2016 | {{Ту|Бразилия}} [[Олимпийский стадион Жоао Авеланжа|Рио-де-Жанейро]] | [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#ACFFC5; | [[Бег на 800 метров|800 м]] | 1.40,91 | [[Рудиша, Дэвид|Дэвид Рудиша]] | {{Байрақ|Кения}} | 09.08.2012 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Олимпийский стадион (Лондон)|Лондон]] | [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#FFACAC; | [[Бег на 1000 метров|1000 м]] | 2:11.83 | [[Эммануэль Ваньони]] | {{Байрақ|Кения}} | 10.07.2026 | {{Ту|Монако}} [[Монако]] | Diamond League |- style="background:#FFACAC; | [[Бег на 1500 метров|1500 м]] | 3.26,00 | [[Эль-Герруж, Хишам|Хишам Эль-Герруж]] | {{Байрақ|Марокко}} | 14.07.1998 | {{Ту|Италия}} [[Олимпийский стадион (Рим)|Рим]] | Golden Gala |- style="background:#FFACAC; | [[Бег на 1 милю|1 миля (1609 м)]] | 3.43,13 | [[Эль-Герруж, Хишам|Хишам Эль-Герруж]] | {{Байрақ|Марокко}} | 07.07.1999 | {{Ту|Италия}} [[Олимпийский стадион (Рим)|Рим]] | Golden Gala |- style="background:#ACFFF7; | [[Бег на 2000 метров|2000 м]] | 4.43,13 | [[Ингебригтсен, Якоб|Якоб Ингебригтсен]] | {{Байрақ|Норвегия}} | 08.09.2023 | {{Ту|Бельгия}} [[Брюссель]] | |- style="background:#FFACAC; | [[Бег на 3000 метров|3000 м]] | 7.20,67 | [[Комен, Даниэль|Даниэль Комен]] | {{Байрақ|Кения}} | 01.09.1996 | {{Ту|Италия}} [[Риети]] | Гран-при Риети |- style="background:#ACFFF7; | [[Бег на 5000 метров|5000 м]] | 12.35,36 | [[Чептегеи, Джошуа|Джошуа Чептегеи]] | {{Байрақ|Уганда}} | 14.08.2020 | {{Ту|Монако}} [[Луи II (стадион)|Монако]] | Herculis |- style="background:#ACFFF7; | 5 км тас жол | 12:49 | [[Бериху Арегави]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 31.12.2021 | {{Ту|Испания}} [[Барселона]] | Cursa dels Nassos |- style="background:#ACFFF7; | [[Бег на 10 000 метров|10 000 м]] | 26.11,02 | [[Чептегеи, Джошуа|Джошуа Чептегеи]] | {{Байрақ|Уганда}} | 07.10.2020 | {{Ту|Испания}} [[Валенсия]] | 10k Valencia Ibercaja |- style="background:#ACFFF7; | [[Бег по шоссе|10 км по тас жол]] | 26.24 |[[Кипруто, Ронекс|Ронекс Кипруто]] |{{Байрақ|Кения}} | 12.01.2020 | {{Ту|Испания}} [[Валенсия]] | 10k Valencia Ibercaja |- style="background:#ACFFF7; | [[Полумарафон]] | 57:30 | [[Йомиф Кежелча ]] | {{Байрақ|Эфиопия }} | 27.10.2024 | {{Ту|Испания }} [[Валенсия ]] | Valencia Half Marathon |- style="background:#ACFFF7; | [[Часовой бег]] | 21 330 метров | [[Фара, Мо|Мо Фара]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 04.09.2020 | {{Ту|Бельгия}} [[Брюссель]] | Ван Дамме мемориалы |- style="background:#ACFFF7; | [[Марафон]] | 2:00,35 | [[Киптум, Кельвин|Кельвин Киптум]] | {{Байрақ|Кения}} | 08.10.2023 | {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго]] | Чикаго марафоны |- style="background:#ACFFC5; | [[Бег на 100 км|100 км (тас жол)]] |6:09.14 |Нао Кадзами |{{Байрақ|Жапония}} |24.06.2018 | {{Ту|Жапония}} [[Юбецу]] | |- style="background:#ACFFF7 ; | [[Бег на 3000 м с препятствиями|3000 м стипльчез]] | 7.52,11 | [[Ламеха Гирма]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 09.06.2023 | {{Ту|Франция}} [[Париж]] | |- style="background:#ACFFC5; | [[Бег на 110 м с барьерами|110 м кедергілермен]] | 12,80 с | [[Арис Мерритт]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 07.09.2012 | {{Ту|Бельгия}} [[Брюссель]] | Ван Дамме мемориалы |- style="background:#ACFFF7; | [[Бег на 400 м с барьерами|400 м кедергілермен]] | 45,94 с | [[Вархольм, Карстен|Карстен Вархольм]] | {{Байрақ|Норвегия}} | 03.08.2021 | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] |[[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#FFACAC; | [[Прыжок в высоту|Биіктікке секіру]] | 2,45 м | [[Хавьер Сотомайор]] | {{Байрақ|Куба}} | 27.07.1993 | {{Ту|Испания}} [[Саламанка]] | Gran Premio Diputacion De Salamanca |- style="background:#ACFFF7;" | [[Прыжок с шестом|Сырықпен секіру]] | 6,31 м[https://www.youtube.com/watch?v=aVuuMmITexw &#8203;] | [[Дюплантис, Арман|Арман Дюплантис]] | {{Байрақ|Швеция}} | 12.03.2026 | {{Ту|Швеция}} [[Упсала]] | Mondo Classic |- style="background:#FFACAC; | [[Прыжок в длину|Ұзындыққа секіру]] | 8,95 м | [[Пауэлл, Майк|Майк Пауэлл]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 30.08.1991 | {{Ту|Жапония}} [[Токио]] | Әлем чемпионаты |- style="background:#FFACAC; | [[Тройной прыжок|Үш қарғып секіру]] | 18,29 м | [[Эдвардс, Джонатан (легкоатлет)|Джонатан Эдвардс]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 07.08.1995 | {{ту|Швеция}} [[Гётеборг]] | Әлем чемпионаты |- style="background:#ACFFF7;" | [[Толкание ядра|Ядроны итеру]] | 23,56 м | [[Краузер, Райан|Райан Краузер]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 27.05.2023 | {{Ту|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]] | |- style="background:#FFACAC; | [[Метание диска|Диск лақтыру]] | 74,08 м | [[Юрген Шульт]] | {{Байрақ|ГДР}} | 06.06.1986 | {{Ту|Германия}} [[Нойбранденбург]] | |- style="background:#FFACAC; | [[Метание молота|Балға лақтыру]] | 86,74 м | [[Юрий Седых]] | {{Байрақ|КСРО}} | 30.08.1986 | {{Ту|Германия}} [[Штутгарт]] | Европа чемпионаты |- style="background:#FFACAC; | rowspan="2"|[[Метание копья|Найза лақтыру]] | 98,48 м <br><small>(жаңа ережемен)</small> | [[Ян Железны]] | {{Байрақ|Чехия}} | 25.05.1996 | {{Ту|Германия}} [[Йена]] | |- style="background:#FFACAC; | 104,80 м <br><small>(көне ережемен)</small> | [[Уве Хон]] | {{Байрақ|ГДР}} | 20.07.1984 | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | |- style="background:#ACFFF7; | rowspan="2" |[[Десятиборье|Он сайыс]] | 9126 ұпай | [[Майер, Кевин|Кевин Майер]] | {{Байрақ|Франция}} | 16.09.2018 | {{Ту|Франция}} [[Таланс]] | |- style="background:#ACFFF7; | colspan="6" |<small>100 м: 10,55 с (PB); Ұзындыққа секіру: 7,80 м (PB); Ядроны итеру: 16,00 м; Биіктікке секіру: 2,05 м; 400 м: 48,42 с;</small> <small>110 м кедергілермен: 13,75 с; Диск лақтыру: 50,54 м; Сырықпен секіру: 5,45 м (PB); Найза лақтыру: 71,90 м (PB); 1500 м: 4:36,11</small> |- style="background:#FFACAC; | [[Спортивная ходьба на 20 километров|Жүру 20 000 м]] | 1:17.25,6 | [[Бернардо Сегура]] | {{Байрақ|Мексика}} | 07.05.1994 | [[Берген]], [[Норвегия]] | |- style="background:#ACFFF7; | [[Спортивная ходьба на 20 километров|Жүру 20 км (тас жол)]] | 1:16.36 |[[Судзуки, Юсукэ|Юсукэ Судзуки]] | {{Байрақ|Жапония}} | 15.03.2015 |{{Ту|Жапония}} [[Номи (город)|Номи]] | |- style="background:#FFACAC; | [[Спортивная ходьба|Жүру 30 000 м]] | 2:01.44,1 | [[Дамилано, Маурицио|Маурицио Дамилано]] | {{Байрақ|Италия}} | 03.10.1992 | {{Ту|Италия}} [[Кунео]] | |- style="background:#FFD1AC;" | [[Спортивная ходьба на 50 километров|Жүру 50 000 м]] | 3:35.27,2 | [[Йоанн Дини]] | {{Байрақ|Франция}} | 12.03.2011 | {{Ту|Франция}} [[Реймс]] | |- style="background:#ACFFC5" | [[Спортивная ходьба на 50 километров|Жүру 50 км (тас жол)]] | 3:32.33 | [[Йоанн Дини]] | {{Байрақ|Франция}} | 15.08.2014 | {{ту|Швейцария}} [[Цюрих]] | Европа чемпионаты |- style="background:#ACFFC5; | [[Эстафета 4х100 метров|Эстафета 4 х 100 м]] |36,84 |[[Неста Картер]]<br>[[Майкл Фрэйтер]]<br>[[Йохан Блэйк]]<br>[[Усэйн Болт]] |{{Байрақ|Ямайка}} | 11.08.2012 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]] | [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#ACFFC5; | [[Эстафета 4×200 метров|Эстафета 4 х 200 м]] | 1.18,63 | [[Никель Ашмид]]<br>[[Уоррен Уир]]<br>[[Жермейн Браун]]<br>[[Йохан Блэйк]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 25.05.2014 | {{Ту|Багам аралдары}} [[Нассау (Багам аралдары)|Нассау]] | Әлем чемпионаты эстафетадан |- style="background:#FFACAC; | [[Эстафета 4х400 метров|Эстафета 4 х 400 м]] | 2.54,29 | [[Эндрю Валмон]]<br>[[Куинси Уоттс]]<br>[[Рейнольдс, Батч|Батч Рейнольдс]]<br>[[Майкл Джонсон]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 22.08.1993 |{{Ту|Германия}} [[Штутгарт]] | |- style="background:#FFD1AC; | [[Эстафета 4×800 метров|Эстафета 4 х 800 м]] | 7.02,43 | [[Джозеф Мутуа]]<br>[[Уильям Ямпой]]<br>[[Исмаэль Комбич]]<br>[[Уилфред Бунгей]] | {{Байрақ|Кения}} | 25.08.2006 | {{ту|Бельгия}} [[Брюссель]] | Ван Дамме мемориалы |- style="background:#ACFFC5; | [[Эстафета 4×1500 метров|Эстафета 4 х 1500 м]] | 14.22,22 | [[Коллинс Чебои]]<br>[[Силас Киплагат]]<br>[[Джеймс Магут]]<br>[[Асбель Кипроп]] | {{Байрақ|Кения}} | 25.05.2014 | {{Ту|Багам аралдары}} [[Нассау (Багам аралдары)|Нассау]] | Әлем чемпионаты эстафетадан |- style="background:#FFD1AC; | [[Экиден]] | 1:57.06 | [[Джосфат Ндамбири]]<br>[[Мартин Матати]]<br>[[Даниэль Мванги]]<br>[[Мекубо Могусу]]<br>[[Онесмус Ньерере]] <br>[[Джон Кариуки]] | {{Байрақ|Кения}} | 23.11.2005 | {{Ту|Жапония}} [[Тиба (город)|Тиба]] | Экиден Тиба |} === Әйелдер === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width: 100%;" |- ! Сайыс ! Рекорд ! Спортшы ! Ел ! Уақыты ! Орны ! Жарыс |- style="background:#FFACAC;" | [[Бег на 100 метров|100 м]] | style="background:#FFACAC;| 10,49 с | [[Гриффит-Джойнер, Флоренс|Флоренс Гриффит-Джойнер]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 16.07.1988 | {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] | |- style="background:#FFACAC;" | [[Бег на 200 метров|200 м]] | style="background:#FFACAC;| 21,34 с | [[Гриффит-Джойнер, Флоренс|Флоренс Гриффит-Джойнер]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 29.09.1988 | {{Ту|Корея Республикасы}} [[Сеул]] || [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#FFACAC;" | [[Бег на 400 метров|400 м]] | style="background:#FFACAC;| 47,60 с | [[Кох, Марита|Марита Кох]] || {{Байрақ|ГДР}} | 06.10.1985 | {{Ту|Австралия}} [[Канберра]] || IAAF әлем кубогы |- style="background:#FFACAC;" | [[Бег на 800 метров|800 м]] | style="background:#FFACAC;| 1.53,28 | [[Кратохвилова, Ярмила|Ярмила Кратохвилова]] || {{Байрақ|Чехословакия}} | 26.07.1983 | {{Ту|Германия}} [[Мюнхен]] | |- style="background:#FFACAC;" | [[Бег на 1000 метров|1000 м]] | style="background:#FFACAC;| 2.28,98 | [[Мастеркова, Светлана Александровна|Светлана Мастеркова]] || {{Байрақ|Ресей}} | 23.08.1996 | {{Ту|Бельгия}} [[Брюссель]] || Ван Дамме мемориалы |- style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 1500 метров|1500 м]] | 3.49,11<ref>{{Cite web |url=https://worldathletics.org/news/report/florence-golden-gala-2023-faith-kipyegon-world-record-1500m |title=Kipyegon breaks world 1500m record with 3:49.11 in Florence |access-date=2023-06-04 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604020815/https://worldathletics.org/news/report/florence-golden-gala-2023-faith-kipyegon-world-record-1500m |deadlink=no }}</ref> | [[Кипьегон, Фейт|Фейт Кипьегон]] || {{Байрақ|Кения}} | 02.06.2023 | {{Ту|Италия}} [[Флоренция]] | Diamond League |- style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 1 милю|1 миля (1609 м)]] | 4.07,64 | [[Кипьегон, Фейт|Фейт Кипьегон]] || {{Байрақ|Кения}} | 21.07.2023 | {{ту|Монако}} [[Фонвьей (Монако)|Фонвьей]] | Herculis |- style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 2000 метров|2000 м]] | 5.21,56 | [[Нийонсаба, Франсина|Франсина Нийонсаба]] || {{Байрақ|Бурунди}} | 14.09.2021 | {{ту|Хорватия}} [[Загреб]] | Hanžeković Memorial |- style="background:#FFACAC;" | [[Бег на 3000 метров|3000 м]] | 8.06,11 | [[Ван Цзюнься]] || {{Байрақ|Қытай}} | 13.09.1993 | {{ту|Қытай}} [[Пекин]] | |-style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 5000 метров|5000 м]] | 14.00,21 | [[Гудаф Цегай]] || {{Байрақ|Эфиопия}} | 17.09.2023 | {{Ту|АҚШ}} [[Юджин (Орегон)|Юджин]] | Prefontaine Classic |- style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 10 000 метров|10 000 м]] |28:54.14 | [[Беатрис Чебет]] || {{Байрақ|Кения}} | 25.05.2024 |{{Ту|АҚШ}} [[Юджин (Орегон)|Юджин]] |Алмаз лигасы |-style="background:#ACFFC5;" | [[Бег по шоссе|10 км (тас жол)]] | 29:43 | [[Джепкосгеи, Джойсилин|Джойсилин Джепкосгеи]] || {{Байрақ|Кения}} | 09.09.2017 | {{Ту|Чехия}} [[Прага]] | Birell Prague Grand Prix |-style="background:#ACFFF7;" | [[Бег по шоссе|15 км (тас жол)]] | 45.38 | [[Джепкосгеи, Джойсилин|Джойсилин Джепкосгеи]] || {{Байрақ|Кения}} | 27.02.2022 | {{Ту|Испания}} [[Кастельон-де-ла-Плана]] | IAAF Road Race Label Events |-style="background:#ACFFF7;" | [[Бір сағатта жүгіру]] | 18 930 метров | [[Хассан, Сифан|Сифан Хассан]] || {{Байрақ|Нидерланд}} | 04.09.2020 | {{ту|Бельгия}} [[Брюссель]] | Ван Дамме мемориалы |-style="background:#FFD1AC;" | [[Бег на длинные дистанции|20 000 м]] | 1:05.26,6 | [[Лорупе, Тегла|Тегла Лорупе]] | {{Байрақ|Кения}} | 03.09.2000 | {{Ту|Германия}} [[Боргхольцхаузен]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Бег по шоссе|20 км (тас жол)]] | 1:01.56+ | [[Киплагат, Флоренс|Флоренс Джебет Киплагат]] | {{Байрақ|Кения}} | 16.02.2014 | {{Ту|Испания}} [[Барселона]] | Барселона жартылаймарафоны |-style="background:#ACFFF7;" | [[Полумарафон]] | style="background:#ACFFF7;| 1:02:52 | [[Летесенбет Гидей]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 24.10.2021 | {{Ту|Испания}} [[Валенсия]] | Полумарафон Валенсии |-style="background:#FFD1AC;" | [[Бег на длинные дистанции|25 000 м]] | 1:27.05,84 | [[Лорупе, Тегла|Тегла Лорупе]] | {{Байрақ|Кения}} | 21.09.2002 | {{Ту|Германия}} [[Менгерскирхен]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Бег по шоссе|25 км (тас жол)]] | 1:19.53 | [[Кейтани, Мэри|Мэри Кейтани]] | {{Байрақ|Кения}} | 09.05.2010 | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | BIG 25 |-style="background:#FFD1AC;" | [[Бег на длинные дистанции|30 000 м]] | 1:45.50,0 | [[Лорупе, Тегла|Тегла Лорупе]] | {{Байрақ|Кения}} | 06.06.2003 | {{Ту|Германия}} [[Варштайн]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Бег по шоссе|30 км (тас жол)]] | 1:38.23 | [[Шобухова, Лилия Булатовна|Лилия Шобухова]] | {{Байрақ|Ресей}} | 09.10.2011 | {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Марафон]] | 2:14:04 | [[Косгей, Бриджид|Бриджид Косгей]] || {{Байрақ|Кения}} | 13.10.2019 | {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго]] || Чикаго марафоны |-style="background:#FFD1AC;" | [[Бег на 100 км|100 км (тас жол)]] | 6:33.11 | {{нп5|Томоэ Абэ|||Tomoe Abe}} | {{Байрақ|Жапония}} | 25.06.2000 | {{Ту|Жапония}} [[Юбецу]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Бег на 3000 м с препятствиями|3000 м стипльчез]] | 8:44,32 | [[Чепкоеч, Беатрис|Беатрис Чепкоеч]] || {{Байрақ|Кения}} | 20.06.2018 | {{ту|Монако}} [[Монако]] | [[Бриллиантовая лига IAAF 2018|Бриллиантовая лига IAAF]] |-style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 100 м с барьерами|100 м с кедергілермен]] | style="background:#ACFFF7;| 12,12 с | [[Амусан, Тоби|Тоби Амусан]] || {{Байрақ|Нигерия}} | 24.07.2022 | {{Ту|АҚШ}} [[Юджин (Орегон)|Юджин]] | [[Чемпионат мира по лёгкой атлетике 2022|Әлем чемпионаты]] |-style="background:#ACFFF7;" | [[Бег на 400 метров с барьерами|400 м с кедергілермен]] | style="background:#ACFFF7;| 50,37 с | [[Маклафлин, Сидни|Сидни Маклафлин]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 08.08.2024 | {{Ту|Франция}} [[Сент-Дени]] |[[ 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#FFACAC;" | [[Прыжок в высоту|Биіктікке секіру]] | 2,10 м | [[Ярослава Махучих]] || {{Байрақ|Украина}} | 07.07.2024 | {{Ту|Франция}} [[Париж]] |Париж кездесуі |[https://www.youtube.com/watch?v=P4Gph2C2I94 &#8203;​] |-style="background:#FFD1AC;" | [[Прыжок с шестом|Сырықпен секіру]] | 5,06 м | [[Исинбаева, Елена Гаджиевна|Елена Исинбаева]] || {{Байрақ|Ресей}} | 28.08.2009 | {{ту|Швейцария}} [[Цюрих]] || [[Weltklasse Zürich]] |-style="background:#FFACAC;" | [[Прыжок в длину|Ұзындыққа секіру]] | 7,52 м | [[Чистякова, Галина Валентиновна|Галина Чистякова]] || {{Байрақ|КСРО}} | 11.06.1988 | {{Ту|КСРО}} [[Ленинград]] || [[Мемориал братьев Знаменских|Мемориал Знаменских]] |-style="background:#ACFFF7;" | [[Тройной прыжок|Үш қарғып секіру]] | style="background:#ACFFF7;| 15,74 м | [[Рохас, Юлимар|Юлимар Рохас]] || {{Байрақ|Венесуэла}} | 20.03.2022 | {{Ту|Сербия}} [[Белград]] || [[Чемпионат мира по лёгкой атлетике в помещении 2022|Әлем чемпионаты]] |-style="background:#FFACAC;" | [[Толкание ядра|Ядроны итеру]] | 22,63 м | [[Лисовская, Наталья Венедиктовна|Наталья Лисовская]] || {{Байрақ|КСРО}} | 07.06.1987 | {{Ту|КСРО}} [[Москва]] | |-style="background:#FFACAC;" | [[Метание диска|Диск лақтыру]] | 76,80 м | [[Райнш, Габриэла|Габриэла Райнш]] || {{Байрақ|ГДР}} | 09.07.1988 | {{Ту|Германия}} [[Нойбранденбург]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Метание молота|Балға лақтыру]] | 82,98 м | [[Влодарчик, Анита|Анита Влодарчик]] || {{Байрақ|Польша}} | 29.08.2016 | {{ту|Польша}} [[Варшава]] | |-style="background:#FFD1AC;" | rowspan="2"|[[Метание копья|Найза лақтыру]] | 72,28 м<br><small>(жаңа ережелермен)</small> | [[Шпотакова, Барбора|Барбора Шпотакова]] || {{Байрақ|Чехия}} | 13.09.2008 | {{Ту|Германия}} [[Штутгарт]] | |-style="background:#FFACAC;" | 80,00 м<br><small>(көне ережелермен)</small> | [[Фельке, Петра|Петра Фельке]] || {{Байрақ|ГДР}} | 09.09.1988 | {{Ту|Германия}} [[Потсдам]] | |-style="background:#FFACAC;" | rowspan=2| [[Семиборье]] | 7291 ұпай | [[Джойнер-Керси, Джекки|Джекки Джойнер-Керси]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 24.09.1988 | {{Ту|Корея Республикасы}} [[Сеул]] || [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |-style="background:#FFACAC;" | colspan="6" |<small>12,69 с (100 м кедергілермен), 1,86 м (Биіктікке секіру), 15,80 м (Ядроны итеру), 22,56 (200 м), 7,27 м (Ұзындыққа секіру), 45,66 м (Найза лақтыру), 2.08,51 (800 м)</small> |-style="background:#FFD1AC;" | rowspan=2|[[Десятиборье|Он сайыс]] | 8358 ұпай | [[Скуйите, Аустра|Аустра Скуйите]] | {{Байрақ|Литва}} | 15.04.2005 | {{Ту|АҚШ}} [[Колумбия (Миссури)|Колумбия]] | |-style="background:#FFD1AC;" | colspan="6" |<small>12,49 (100 м), 46,19 м (Диск лақтыру), 3,10 м (Сырықпен секіру), 48,78 м (Найза лақтыру), 57,19 с (400 м), 14,22 с (100 м кедергілермен), 6,12 м (Ұзындыққа секіру), 16,42 м (Ядроны итеру), 1,78 м (Биіктікке секіру), 5:15,86 (1500 м)</small> |- style="background:#FFACAC;" | [[Спортивная ходьба|Жүру 10 000 м]] | 41.56,23 | [[Ряшкина, Надежда Валентиновна|Надежда Ряшкина]] | {{Байрақ|КСРО}} | 24.07.1990 | {{Ту|АҚШ}} [[Сиэтл]] | [[Игры доброй воли 1990|Игры доброй воли]] |-style="background:#FFD1AC;" | [[Спортивная ходьба на 20 километров|Жүру 20 000 м]] | 1:26.52,3 | [[Иванова, Олимпиада Владимировна|Олимпиада Иванова]] | {{Байрақ|Ресей}} | 06.09.2001 | {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] | |-style="background:#ACFFF7;" | [[Спортивная ходьба на 20 километров|Жүру 20 км (тас жол)]] | 1:23.49 | [[Ян Цзяюй]] | {{Байрақ|Қытай}} | 20.03.2021 | {{ту|Қытай}} [[Хуаншань]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Эстафета 4×100 метров]] | 40,82 | [[Бартолетта, Тианна|Тиана Мэдисон]] <br> [[Феликс, Эллисон|Эллисон Феликс]] <br> [[Найт, Бьянка|Бьянка Найт]] <br> [[Джетер, Кармелита|Кармелита Джетер]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 10.08.2012 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Лондон]] || [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |- style="background:#FFD1AC;" | [[Эстафета 4×200 метров]] | 1:27,46 | [[Латаша Дженкинс]]<br>[[Колендер, Латаша|Латаша Колендер]]<br>[[Нэнсин Перри]]<br>[[Джонс, Марион|Марион Джонс]] || {{Байрақ|АҚШ}} | 29.04.2000 | {{Ту|АҚШ}} [[Филадельфия]] | |-style="background:#FFACAC;" | [[Эстафета 4х400 метров|Эстафета 4 х 400 м]] | 3.15,17 | [[Ледовская, Татьяна Михайловна|Татьяна Ледовская]]<br>[[Назарова, Ольга Владимировна|Ольга Назарова]]<br>[[Пинигина, Мария Джумабаевна|Мария Пинигина]]<br>[[Брызгина, Ольга Аркадьевна|Ольга Брызгина]] | {{Байрақ|КСРО}} | 01.10.1988 | {{Ту|Корея Республикасы}} [[Сеул]] || [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] |-style="background:#FFACAC;" | [[Эстафета 4х800 метров|Эстафета 4 х 800 м]] | 7.50,17 | [[Олизаренко, Надежда Фёдоровна|Надежда Олизаренко]]<br>[[Любовь Гурина]]<br>[[Борисова, Людмила (легкоатлетка)|Людмила Борисова]]<br>[[Подъяловская, Ирина Борисовна|Ирина Подъяловская]] | {{Байрақ|КСРО}} | 05.08.1984 | {{Ту|КСРО}} [[Москва]] | |-style="background:#ACFFC5;" | [[Эстафета 4×1500 метров|Эстафета 4 х 1500 м]] | 16.33,58 | [[Чероно, Мерси|Мерси Чероно]]<br>[[Кипьегон, Фаит|Фаит Кипьегон]]<br>[[Джелагат, Ирен|Ирен Джелагат]]<br>[[Обири, Хеллен|Хеллен Обири]] | {{Байрақ|Кения}} | 25.05.2014 | {{Ту|Багам аралдары}} [[Нассау (Багам аралдары)|Нассау]] | [[Чемпионат мира по легкоатлетическим эстафетам 2014|Әлем чемпионаты]] |-style="background:#FFACAC;" | [[Экиден]] | 2:11.41 | [[Цзян Бо (легкоатлетка)|Цзян Бо]]<br>[[Дун Яньмэй]]<br>[[Чжао Фэнди]]<br>[[Ма Цзайцзе]]<br>[[Лань Лисинь]] <br>[[Линь На]] | {{Байрақ|Қытай}} | 28.02.1998 | {{ту|Қытай}} [[Пекин]] | |} === Микст === {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%;" |- ! Сайыс ! Рекорд ! Спортшы ! Ел ! Уақыты ! Орны ! Жарыс |- |[[Эстафета 4х400 метров|Эстафета 4 х 400 м]] |3.08,80 | |{{Байрақ|АҚШ}} |19.08.2023 |{{ту|Мажарстан}} [[Будапешт]] |[[Чемпионат мира по лёгкой атлетике|Әлем чемпионаты]] |} == Шатырдың астындағы әлем рекордтары == === Ерлер === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width: 100%;" |- ! Сайыс ! Рекорд ! Спортшы ! Ел ! Уақыты ! Орны !Жарыс |- | [[Бег на 50 метров|50 м]] | 5,56 с | [[Донован Бейли]] |{{Байрақ|Канада}} | 09.02.1996 | {{Ту|АҚШ}} [[Рино]] | |- | [[Бег на 60 метров|60 м]] | 6,34 с | [[Коулман, Кристиан|Кристиан Коулман]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 18.02.2018 | {{Ту|АҚШ}} [[Альбукерке]] | |- | [[Бег на 200 м|200 м]] | 19,92 с | [[Фредерикс, Фрэнки|Фрэнки Фредерикс]] | {{Байрақ|Намибия}} | 18.02.1996 | {{Ту|Франция}} [[Льевен]] | |- | [[Бег на 400 м|400 м]] | 44,52 с | [[Норман, Майкл|Майкл Норман]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 12.03.2005 | {{Ту|АҚШ}} [[Фейетвилл (Арканзас)|Фейетвилл]] | |- | [[Бег на 800 м|800 м]] | 1.42,67 | [[Уилсон Кипкетер]] | {{Байрақ|Дания}} | 09.03.1997 | {{Ту|Франция}} [[Париж]] | |- | [[Бег на 1000 метров|1 000 м]] | 2.14,96 | [[Уилсон Кипкетер]] | {{Байрақ|Дания}} | 20.02.2000 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Бирмингем]] | |- | [[Бег на 1500 м|1500 м]] | 3.30,60 | [[Якоб Ингебритсен]] | {{Байрақ|Норвегия}} | 14.02.2022 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Бирмингем]] |[[:En:IAAF World Indoor Tour|IAAF World Indoor Tour]] |- | [[Бег на 1 милю|1 миля (1609 м)]] | 3.47,01 | [[Йомиф Кеджелча]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 03.03.2019 | {{Ту|АҚШ}} [[Бостон]] | |- | [[Бег на 2000 м|2000 м]] | 4.49,99 | [[Бекеле, Кенениса|Кенениса Бекеле]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 17.02.2007 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Бирмингем]] | |- | [[Бег на 3000 м|3000 м]] | 7.23,81 | [[Джема]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 15.02.2023 | {{Ту|Франция}} [[Lievin]] | |- | [[Бег на 5000 м|5000 м]] | 12.49,60 | [[Бекеле, Кенениса|Кенениса Бекеле]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 20.02.2004 | {{Ту|Ұлыбритания}} [[Бирмингем]] | |- | [[Бег на 50 м с барьерами|50 м с кедергілермен]] | 6,25 с | [[Маккой, Марк|Марк Маккой]] | {{Байрақ|Канада}} | 05.03.1986 | {{Ту|Жапония}} [[Кобе]] | |- | [[Бег на 60 м с барьерами|60 м с кедергілермен]] | 7,30 с | [[Колин Джексон]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 06.03.1994 | {{Ту|Германия}} [[Зиндельфинген]] | |- | [[Прыжок в высоту|Биіктікке секіру]] | 2,43 м | [[Хавьер Сотомайор]] | {{Байрақ|Куба}} | 04.03.1989 | {{ту|Мажарстан}} [[Будапешт]] | |- | [[Прыжок с шестом|Сырықпен секіру]] | 6,20 м | [[Дюплантис, Арман|Арман Дюплантис]] | {{Байрақ|Швеция}} | 20.03.2022 | {{Ту|Сербия}} [[Белград]] | [[Чемпионат мира по лёгкой атлетике в помещении 2022|Әлем чемпионаты]] |- | [[Прыжок в длину|Ұзындыққа секіру]] | 8,79 м | [[Карл Льюис]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 27.01.1984 | {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]] | |- | [[Тройной прыжок|Үш қарғып секіру]] | 17,92 м | [[Тедди Тамго]] | {{Байрақ|Франция}} | 06.03.2011 | {{Ту|Франция}} [[Париж]] | |- | [[Толкание ядра|Ядроны итеру]] | 22,82 м | [[Райан Краузер]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 06.01.2021 | {{Ту|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]] | |- | rowspan=2|Бессайыс | 6645 ұпай | [[Эштон Итон]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 10.03.2012 | {{ту|Түркия}} [[Стамбул]] | |- |colspan=5|<small>6,79 с (60 м), 8,16 м (Ұзындыққа секіру), 14,56 м (Ядроны итеру), 2,03 м (Биіктікке секіру), 7,68 с (60 м с/б), 5,20 м (Сырықпен секіру), 2.32,77 (1000 м)</small> | |- | [[Спортивная ходьба|Жүру 5000 м]] | 18.07,08 | [[Михаил Щенников]] | {{Байрақ|Ресей}} | 14.02.1995 | {{ту|Ресей}} [[Москва]] | |- | [[Эстафета 4×200 метров|4 х 200 м эстафета]] | 1.22,11 | [[Линфорд Кристи]]<br>[[Даррен Брейтуайт]]<br>[[Эд Мэйфи]]<br>[[Джон Регис]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | 03.03.1991 | {{ту|Шотландия}} [[Глазго]] | |- | [[Эстафета 4х400 метров|4 х 400 м эстафета]] | 3.01,77 |[[Залевский, Кароль|Кароль Залевский]]<br> [[Омелько, Рафал|Рафал Омелько]]<br> [[Кравчук, Лукаш|Лукаш Кравчук]]<br> [[Кшевина, Якуб|Якуб Кшевина]]<br> ''[[Патрик Адамчик]]'' |{{ту|Польша}} [[Польша]] | 04.03.2018 |{{Ту|Ұлыбритания}} [[Бирмингем]] | |- | [[Эстафета 4х800 метров|4 х 800 м эстафета]] | 7.13,11 | Ричард Джонс<br>[[Торренс, Дэвид (спортсмен)|Дэвид Торренс]]<br>[[Дуэйн Соломон]]<br>[[Эрик Совински]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 08.02.2014 | {{Ту|АҚШ}} [[Бостон]] | |} === Әйелдер === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width: 100%;" |- !Сайыс !Рекорд !Спортшы !Ел !Уақыты !Орны !Жарыс |- | [[Бег на 50 метров|50 м]] | 5,96 с | [[Ирина Привалова]] | {{Байрақ|Ресей}} | 09.02.1995 | {{ту|Испания}} [[Мадрид]] | |- | [[Бег на 60 метров|60 м]] | 6,92 с | [[Ирина Привалова]] | {{Байрақ|Ресей}} | 11.02.1993<br>09.02.1995 | {{ту|Испания}} [[Мадрид]] | |- | [[Бег на 200 метров|200 м]] | 21,87 с | [[Мерлин Отти]] | {{Байрақ|Ямайка}} | 13.02.1993 | {{Ту|Франция}} [[Льевен]] | |- | [[Бег на 400 м|400 м]] | 49,26 с | [[Фемке Бол]] | {{Байрақ|Нидерланд}} | [[19 февраля|19 ақпан]] [[2023]] | {{ту|Нидерланд}} [[Omnysport]] | |- | [[Бег на 800 м|800 м]] | 1.55,82 | [[Иоланда Чеплак]] | {{Байрақ|Словения}} | 03.03.2002 | {{ту|Аустрия}} [[Вена]] | |- | [[Бег на 1000 метров|1 000 м]] | 2.30,94 | [[Мария Мутола]] | {{Байрақ|Мозамбик}} | [[25 февраля|25 ақпан]] [[1999]] | {{ту|Швеция}} [[Стокгольм]] | |- | [[Бег на 1500 м|1500 м]] | 3.55,17 | [[Гензебе Дибаба]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | [[1 февраля|1 ақпан]] [[2014]] | {{Ту|Германия}} [[Карлсруэ]] | |- | [[Бег на 1 милю|1 миля (1609 м)]] | 4.13,31 | [[Гензебе Дибаба]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | 19.02.2016 | {{ту|Швеция}} [[Стокгольм]] | |- | [[Бег на 3000 метров|3000 м]] | 8.16,60 | [[Гензебе Дибаба]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | [[6 февраля|6 ақпан]] [[2014]] | {{ту|Швеция}} [[Стокгольм]] | |- | [[Бег на 5000 м|5000 м]] | 14.18,86 | [[Гензебе Дибаба]] | {{Байрақ|Эфиопия}} | [[19 февраля|19 ақпан]] [[2015]] | {{ту|Швеция}} [[Стокгольм]] | |- | [[Бег на 50 м с барьерами|50 м кедергілермен]] | 6,58 с | [[Корнелия Ошкенат]] | {{Байрақ|ГДР}} | [[20 февраля|20 ақпан]] [[1988]] | {{Ту|Германия}} [[Берлин]] | |- | [[Бег на 60 метров с барьерами|60 м кедергілермен]] | 7,68 с | [[Каллур, Сюзанна|Сюзанна Каллур]] | {{Байрақ|Швеция}} | [[10 февраля|10 ақпан]] [[2008]] | {{Ту|Германия}} [[Карлсруэ]] | |- | [[Прыжок в высоту|Биіктікке секіру]] | 2,08 м | [[Бергквист, Кайса|Кайса Бергквист]] | {{Байрақ|Швеция}} | [[4 февраля|4 ақпан]] [[2006]] | {{Ту|Германия}} [[Арнштадт]] | |- | [[Прыжок с шестом|Сырықпен секіру]] | 5,02 м | [[Дженнифер Сур]] | {{Байрақ|АҚШ}} | [[2 марта|2 наурыз]] [[2013]] | {{Ту|АҚШ}} [[Альбукерке]] | |- | [[Прыжок в длину|Ұзындыққа секіру]] | 7,37 м | [[Дрекслер, Хайке|Хайке Дрекслер]] | {{Байрақ|ГДР}} | [[13 февраля|13 ақпан]] [[1988]] | {{ту|Аустрия}} [[Вена]] | |- | [[Тройной прыжок|Үш қарғып секіру]] | 15,74 м | [[Рохас, Юлимар|Юлимар Рохас]] | {{Байрақ|Венесуэла}} | 20.03.2022 | {{Ту|Сербия}} [[Белград]] | [[Чемпионат мира по лёгкой атлетике в помещении 2022|Әлем чемпионаты]] |- | [[Толкание ядра|Ядроны итеру]] | 22,50 м | [[Хелена Фибингерова]] | {{Байрақ|Чехословакия}} | 19.02.1977 | {{ту|Чехия}} [[Яблонец-над-Нисой|Яблонец]] | |- | rowspan=2|[[Пятиборье (лёгкая атлетика)|Бес сайыс]] | 5055 ұпай | Нафиссату Тиам | {{Байрақ|Бельгия}} | 03.03.2023 | {{ту|Түркия}} [[Стамбул]] | |- | colspan=5|60 м: 8,23, Биіктікке секіру: 1,92 м, Ядро: 15,54 м, Ұзындыққа секіру: 6,59 м, 800 м: 2:13,60 | |- | [[Спортивная ходьба|Жүру 3000 м]] | 11.40,33 | [[Клаудиа Штеф]] | {{Байрақ|Румыния}} | 30.01.1999 | {{ту|Румыния}} [[Бухарест]] | |- | [[Эстафета 4×200 метров|4 х 200 м эстафета]] | 1.32,41 | [[Екатерина Кондратьева]]<br>[[Ирина Хабарова]]<br>[[Юлия Печёнкина]]<br>[[Юлия Гущина]] | {{Байрақ|Ресей}} | 29.01.2005 | {{ту|Шотландия}} [[Глазго]] | |- | [[Эстафета 4х400 метров|4 х 400 м эстафета]] | 3.23,37 | [[Юлия Гущина]]<br>[[Ольга Котлярова]]<br>[[Зайцева, Ольга Игоревна|Ольга Зайцева]]<br>[[Олеся Красномовец]] | {{Байрақ|Ресей}} | 28.01.2006 | {{ту|Шотландия}} [[Глазго]] | |- | [[Эстафета 4х800 метров|4 х 800 м эстафета]] | 8.05,89 | [[Уильямс, Кришуна|Кришуна Уильямс]]<br>[[Роджерс, Рейвин|Рейвин Роджерс]]<br>[[Липси, Шарлен|Шарлен Липси]] <br>[[Уилсон, Эджи|Эджи Уилсон]] | {{Байрақ|АҚШ}} | 03.02.2018 | {{Ту|АҚШ}} [[Нью-Йорк]] | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Рекордтар]] [[Санат:Жеңіл атлетика]] pnidroe00qn4euw2aesw40qkj7hyghi 0 733827 3639436 3637277 2026-08-05T11:28:25Z Casserium 68287 /* Солтүстік Қазақстан облысы */ 3639436 wikitext text/x-wiki {{toc-right}} Бұл мақалада қазіргі уақытта қызмет атқаратын Қазақстанның облыстық маңызы бар [[Қазақстан қалалары|қала]] және [[Қазақстан аудандары|аудан]] [[әкім]]дерінің тізімі көрсетілген. Әкімдердің көбі (100-ге жуық әкім) қызметке 2023 жылы тағайындалған. == Өңір әкімдері == # [[Атырау облысы]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін «Kazenergy» қауымдастығының төрағасы болды. # [[Ұлытау облысы]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен|Есет Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден). Тағайындалғанға дейін [[Астана әкімі]]нің орынбасары болды. # [[Қызылорда облысы]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев|Мұрат Ергешбаев]] (2026 жылғы 8 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Мәжіліс депутаты болды. # [[Алматы]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Абай облысы]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Президент кеңесшісі – Президенттің Баспасөз хатшысы болды. # [[Шығыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан). Тағайындалғанға дейін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары болды. # [[Түркістан облысы]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров|Нұралхан Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан). Тағайындалғанға дейін Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды. # [[Маңғыстау облысы]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай|Нұрдәулет Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан). Тағайындалғанға дейін [[Өзенмұнайгаз|«ӨзенМұнайГаз»]] компаниясының бас директоры болды. # [[Солтүстік Қазақстан облысы]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов|Ғауез Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Жамбыл облысы]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі болды. # [[Ақмола облысы]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Ішкі істер министрі болды. # [[Ақтөбе облысы]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров|Асхат Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Президент Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы болды. # [[Шымкент]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен). Тағайындалғанға дейін Үкімет Аппараты басшысының бірінші орынбасары болды. # [[Астана]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек|Жеңіс Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды облысының әкімі болды. # [[Қарағанды облысы]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев|Ермағанбет Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Қарағанды қаласының әкімі болды. # [[Павлодар облысы]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов|Асайын Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Павлодар қаласының әкімі болды. # [[Батыс Қазақстан облысы]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев|Нариман Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. # [[Қостанай облысы]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов|Құмар Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан). Тағайындалғанға дейін Солтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. # [[Алматы облысы]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев|Марат Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін бірінші Қаржы вице-министрі болды. # [[Жетісу облысы]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан). Тағайындалғанға дейін Сенат депутаты болды. == Астана қаласы == ; [[Астана|Қала]] [[Астана әкімі|әкімі]] — [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Алматы ауданы (Астана)|Алматы ауданы]] — Рүстем Серікұлы Тәуекелов (2024–) # [[Байқоңыр ауданы]] — Нұрлан Талғатұлы Әлімжанов (2026–) # [[Есіл ауданы (Астана)|Есіл ауданы]] — Дәрменияр Алғатбекұлы Қыдырбек-ұлы (2024–) # [[Нұра ауданы (Астана)|Нұра ауданы]] — Ришат Уәлиханұлы Тұрдыбеков (2024–) # [[Сарайшық ауданы]] — Мақсат Саматұлы (2024–) # [[Сарыарқа ауданы]] — Жанасыл Камалиұлы Шәукентаев (2025–) == Алматы қаласы == ; [[Алматы|Қала]] [[Алматы әкімі|әкімі]] — [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2025 жылғы 24 мамырдан) # [[Алатау ауданы]] — Данияр Батанұлы Қырықбаев (2025–) # [[Алмалы ауданы]] — Арман Нұржанұлы Шамшин (2024–) # [[Әуезов ауданы]] — Абзал Қуандықұлы Егембердиев (2023–) # [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] — Азамат Бескемпірұлы Қалдыбеков (2025–) # [[Жетісу ауданы]] — Ляззат Әуесханқызы Жылқыбаева (2024–) # [[Медеу ауданы]] — Еркебұлан Нұрланұлы Оразалин (2022–) # [[Наурызбай ауданы]] — Назира Асылбекқызы Тоғызбаева (2023–) # [[Түрксіб ауданы]] — Дамир Нұрсұлтанұлы Әкежанов (2026–) == Шымкент қаласы == ; [[Шымкент|Қала]] [[Шымкент әкімі|әкімі]] — [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Абай ауданы (Шымкент)|Абай ауданы]] — Шәкір Асылханұлы Сұлтанхан (2024–) # [[Әл-Фараби ауданы]] — Маратбек Сәменбекұлы Мықтыбеков (2025–) # [[Еңбекші ауданы]] — Досбол Күздікбайұлы Есілбек (2021–) # [[Қаратау ауданы]] — Алмас Емелтайұлы Абаев (2025–) # [[Тұран ауданы]] — Біржан Қанатұлы Әзімбердиев (2026–) == Байқоңыр қаласы == ; [[Байқоңыр (қала)|Қала]] әкімі — [[Константин Дмитриевич Бусыгин]] (2017 жылғы 30 мамырдан) == Абай облысы == ; [[Абай облысы|Облыс]] әкімі — [[Берік Уәли]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] — Мейіржан Серікбосынұлы Смағұлов (2023–) # [[Ақсуат ауданы]] — Ерсін Кәдірбекұлы Ескендіров (2024–) # [[Аягөз ауданы]] — Айбек Серікболұлы Нұғымаров (2026–) # [[Бесқарағай ауданы]] — Ділдар Қалиқанұлы Қалиқан (2026–) # [[Бородулиха ауданы]] — [[Талғат Батырұлы Мұратов]] (2026–) # [[Жаңасемей ауданы]] — Нұржан Оразбекұлы Әбдікәрімов (2025–) # [[Жарма ауданы]] — Нұрлан Мұхаметрақымұлы Борсукбаев (2024–) # [[Көкпекті ауданы]] — Нұрбек Тұрсынқанұлы Қошқарбаев (2025–) # [[Мақаншы ауданы]] — Дәурен Бақытжанұлы Қойгелдин (2024–) # [[Үржар ауданы]] — Ақылбек Жұмабекұлы Башимбаев (2024–) # [[Курчатов]] қаласы — Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев (2023–) # [[Семей]] қаласы — Әділет Нұрсағатұлы Қожанбаев (2025–) == Ақмола облысы == ; [[Ақмола облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Мұратұлы Ахметжанов]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Ақкөл ауданы]] – Біржан Тасболатұлы Әбдірахманов (2023–) # [[Аршалы ауданы]] – Достанбек Берікұлы Есжанов (2024–) # [[Астрахан ауданы]] – Талғат Аманбайұлы Ерсейітов (2023–) # [[Атбасар ауданы]] – Кенеш Ғалибекұлы Әлімжанов (2024–) # [[Бурабай ауданы]] – Арай Серікбайұлы Садықов (2023–) # [[Бұланды ауданы]] – Ардақ Дулатұлы Смайылов (2023–) # [[Біржан сал ауданы]] – Бауыржан Қазыбекұлы Қасенов (2024–) # [[Егіндікөл ауданы]] – Юрий Викторович Курушин (2023–) # [[Ерейментау ауданы]] – Нұрлан Зияйденұлы Мұқатов (2023–) # [[Есіл ауданы (Ақмола облысы)|Есіл ауданы]] – Серік Мырзасейітұлы Балжанов (2023–) # [[Жақсы ауданы]] – Алмагүл Аманжолқызы Қадыралина (2021–) # [[Жарқайың ауданы]] – Ербол Кәрімұлы Жүсіпбеков (2024–) # [[Зеренді ауданы]] – Әсет Құрманғожин (2025–) # [[Қорғалжын ауданы]] – Алмас Аянұлы Алин (2024–) # [[Сандықтау ауданы]] – Серік Кеңесарыұлы Құдабай (2024–) # [[Целиноград ауданы]] – Дарын Сабырғалиұлы Сабырғали (2024–) # [[Шортанды ауданы]] – Сағындық Серікбайұлы Шабаров (2022–) # [[Көкшетау]] қаласы – [[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев]] (2024–) # [[Қосшы]] қаласы – Азамат Есімұлы Қапышев (2024–) # [[Степногорск]] қаласы – Гайдар Қабдоллаұлы Қасенов (2024–) == Ақтөбе облысы == ; [[Ақтөбе облысы|Облыс]] әкімі — [[Асхат Берлешұлы Шахаров]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Алға ауданы]] – Асланбек Серікұлы Шүйіншалиев (2024–) # [[Әйтеке би ауданы]] – Дәулетияр Қанатұлы Тоғызбаев (2023–) # [[Байғанин ауданы]] – Айбек Мұратқалиұлы Көпенов (2023–) # [[Қарғалы ауданы]] – Нұрлыбек Амандоллаұлы Өнербаев (2024–) # [[Қобда ауданы]] – Ізгілік Досмұратұлы Тынымгереев (2023–) # [[Мәртөк ауданы]] – Медет Жұмабайұлы Ысқақов (2023–) # [[Мұғалжар ауданы]] – Дархан Жанысханұлы Ермағанбетов (2023–) # [[Ойыл ауданы]] – Асқар Қайырғалиұлы Қазыбаев (2019–) # [[Темір ауданы]] – Алмас Жақсылықұлы Жақсылықов (2024–) # [[Хромтау ауданы]] – Нұрхан Жасұланұлы Тілеумұратов (2023–) # [[Шалқар ауданы]] – Жанболат Өтеғұлұлы Жидеханов (2020–) # [[Ырғыз ауданы]] – Нұрлан Қасымханұлы Қызбергенов (2022–) # [[Ақтөбе]] қаласы – Азамат Бауыржанұлы Бекет (2023–) ; Ақтөбе аудандары # [[Алматы ауданы (Ақтөбе)|Алматы ауданы]] – Рүстем Баймырзаұлы Өтешов (2024–) # [[Астана ауданы]] – Баянбек Талғатұлы Қырықбаев (2024–) == Алматы облысы == ; [[Алматы облысы|Облыс]] әкімі — [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Балқаш ауданы]] – Азат Үкітайұлы Құтпанбетов (2023–) # [[Еңбекшіқазақ ауданы]] – Талғат Ескендірұлы Байеділов (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]] – Нұрлан Ертасұлы Ертас (2021–) # [[Кеген ауданы]] – [[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] (2023–) # [[Қарасай ауданы]] – Жасұлан Тоққожаұлы Естенов (2022–) # [[Райымбек ауданы]] – Дастан Сұлтанмұратұлы Құдабаев (2025–) # [[Талғар ауданы]] – Таңат Есенкелдіұлы Айдарбеков (2023–) # [[Ұйғыр ауданы]] – Бота Серікқызы Елеусізова (2023–) # [[Іле ауданы]] – Қайыржан Серікбайұлы Жақсымбетов (2024–) # [[Алатау (қала)|Алатау]] қаласы – Әркен Хамитұлы Өтенов (2024–) # [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласы – Асхат Ермекұлы Бердіханов (2024–) == Атырау облысы == ; [[Атырау облысы|Облыс]] әкімі — [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жылыой ауданы]] – Жұмабек Байрақбайұлы Қаражанов (2022–) # [[Индер ауданы]] – Серік Бағытжанұлы Нысанбаев (2024–) # [[Исатай ауданы]] – Нұрым Бекежанұлы Мусин (2023–) # [[Құрманғазы ауданы]] – Абат Сайфоллаұлы Жанғалиев (2023–) # [[Қызылқоға ауданы]] – Қанат Қадыржанұлы Әзмұханов (2022–) # [[Мақат ауданы]] – Азамат Саматұлы Мәмбетов (2024–) # [[Махамбет ауданы]] – Қайрат Есқабылұлы Нұрлыбаев (2022–) # [[Атырау]] қаласы – Шәкір Кейкінұлы Кейкин (2023–) == Батыс Қазақстан облысы == ; [[Батыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нариман Төреғалиұлы Төреғалиев]] (2022 жылғы 2 желтоқсаннан) # [[Ақжайық ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Сердалин (2023–) # [[Бәйтерек ауданы]] – [[Марат Лұқпанұлы Тоқжанов]] (2020–) # [[Бөкей ордасы ауданы]] – Нұрлыбек Жасқайратұлы Даумов (2021–) # [[Бөрлі ауданы]] – Еркебұлан Нұретдинұлы Ихсанов (2022–) # [[Жаңақала ауданы]] – Алпамыс Жаңабайұлы Көшкінбаев (2023–) # [[Жәнібек ауданы]] – Тимур Серікұлы Шиниязов (2023–) # [[Казталов ауданы]] – Асланбек Ахметоллаұлы Сарқұлов (2023–) # [[Қаратөбе ауданы]] – Қадыржан Орынбасарұлы Сүйеуғалиев (2021–) # [[Сырым ауданы]] – Жұмагелді Жолдыбайұлы Батырниязов (2023–) # [[Тасқала ауданы]] – Талғат Асқарұлы Шәкіров (2023–) # [[Теректі ауданы]] – Әлия Биғазықызы Мұханбетжанова (2023–) # [[Шыңғырлау ауданы]] – Мұрат Амангелдіұлы Өмірәлиев (2023–) # [[Орал]] қаласы — Мұрат Болатұлы Бәйменов (2024–) == Жамбыл облысы == ; [[Жамбыл облысы|Облыс]] әкімі — [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев]] (2023 жылғы 5 қыркүйектен) # [[Байзақ ауданы]] – Олжас Елебекұлы Баққараев (2024–) # [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] – Ерлан Қыдыралыұлы (2022–) # [[Жуалы ауданы]] – Жалғас Әлижанұлы Мұртаза (2022–) # [[Қордай ауданы]] – Бегзат Сейсенқұлұлы Болатбеков (2022–) # [[Меркі ауданы]] – Ербол Жұмабекұлы Жиенқұлов (2024–) # [[Мойынқұм ауданы]] – Ермек Амангелдіұлы Кәрентаев (2024–) # [[Сарысу ауданы]] – Сәкен Үмбетұлы Мамытов (2023–) # [[Талас ауданы]] – Нұрбол Әбдімәжитұлы Жүнісбеков (2022–) # [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] – Ернар Серікәліұлы Есіркепов (2022–) # [[Шу ауданы]] – Бақытжан Оразалыұлы Жәнібеков (2023–) # [[Тараз]] қаласы – Бақытжан Әмірбекұлы Орынбеков (2022–) ; Тараз аудандары # [[Әулиеата ауданы]] - Барлық Әдепханұлы Төреханов (2025–) # [[Жібек жолы ауданы]] - Қарлығаш Әмірқызы Аралбекова (2025–) == Жетісу облысы == ; [[Жетісу облысы|Облыс]] әкімі — [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев]] (2022 жылғы 11 маусымнан) # [[Ақсу ауданы]] – Берік Тынышбайұлы Тынышбаев (2023–) # [[Алакөл ауданы]] – Алмас Сапарғалиұлы Абдинов (2021–) # [[Ескелді ауданы]] – Елдос Тұрсынбайұлы Ахметов (2022–) # [[Кербұлақ ауданы]] – Жанат Төлегенұлы Жүнісбеков (2026–) # [[Көксу ауданы]] – Дәулет Кенжеханұлы Халелов (2023–) # [[Қаратал ауданы]] – Ұлан Әлдибекұлы Досымбеков (2023–) # [[Панфилов ауданы]] – Марат Рахымбердіұлы Сағымбек (2022–) # [[Сарқан ауданы]] – Ғалымжан Қанатұлы Маманбаев (2022–) # [[Талдықорған]] қаласы – Ернат Дүйсенбекұлы Бәзіл (2023–) # [[Текелі]] қаласы – Алмас Қабдулұлы Әділ (2022–) == Қарағанды облысы == ; [[Қарағанды облысы|Облыс]] әкімі — [[Ермағанбет Қабдулаұлы Бөлекпаев]] (2022 жылғы 8 желтоқсаннан) # [[Абай ауданы (Қарағанды облысы)|Абай ауданы]] – Сәбит Темешұлы Оспанов (2023–) # [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] – Руслан Айтыкенұлы Кенжебеков (2023–) # [[Бұқар жырау ауданы]] – Ерлан Бейсембайұлы Құсайын (2024–) # [[Қарқаралы ауданы]] – Саят Қабиденұлы Мусин (2026–) # [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] – Бақытжан Мылтықбайұлы Мұқанов (2022–) # [[Осакаров ауданы]] – Руслан Есенбекұлы Нұрмұханбетов (2022–) # [[Шет ауданы]] – Мұхит Сайлауұлы Мұхтаров (2020–) # [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласы – Саян Мұратұлы (2026-) # [[Қарағанды]] қаласы – Мейрам Мұратұлы Қожықов (2023–) # [[Приозёрск]] қаласы – Мансур Талғатұлы Ахметов (2023–) # [[Саран (қала)|Саран]] қаласы – Дарын Бейбітұлы Бұлқайыр (2024–) # [[Теміртау]] қаласы – Сапар Қайыркенұлы Сатаев (2026–) # [[Шахтинск]] қаласы – Мұрат Есетұлы Қыдырғанбеков (2022–) ; Қарағанды аудандары # [[Әлихан Бөкейхан ауданы]] – Досбол Батырбекұлы Күлекеев (2023–) # [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]] – Ералы Серікұлы Оспанов (2023–) == Қостанай облысы == ; [[Қостанай облысы|Облыс]] әкімі — [[Құмар Іргебайұлы Ақсақалов]] (2022 жылғы 1 желтоқсаннан) # [[Алтынсарин ауданы]] — Арнұр Маратұлы Сартов (2022–) # [[Амангелді ауданы]] — Қанат Уәшұлы Кеделбаев (2024–) # [[Әулиекөл ауданы]] — Жансұлтан Қоңыртайұлы Тәукенов (2023–) # [[Бейімбет Майлин ауданы]] — Қайсар Батырханұлы Мыржақыпов (2020–) # [[Денисов ауданы]] — Руслан Жоламанұлы Қатпаев (2023–) # [[Жангелді ауданы]] — Дінмұхамед Серікұлы Бидашев (2024–) # [[Жітіқара ауданы]] — Аслан Амантайұлы Жаныспаев (2024–) # [[Қамысты ауданы]] — Ерлан Әлімбайұлы Жаулыбаев (2023–) # [[Қарабалық ауданы]] — Руслан Болатұлы Халықов (2021–) # [[Қарасу ауданы]] — Қайрат Темірханұлы Оспанов (2024–) # [[Қостанай ауданы]] — Олжас Жомартұлы Нұрғалиев (2024–) # [[Меңдіқара ауданы]] — Ғабит Мәжитұлы Бекбаев (2021–) # [[Науырзым ауданы]] — Мәди Өмірзақұлы Ихтиляпов (2023–) # [[Сарыкөл ауданы]] — Марат Лесбекұлы Шымырбеков (2024–) # [[Ұзынкөл ауданы]] — Марат Кенжебекұлы Жұрқабаев (2024–) # [[Фёдоров ауданы]] — Тәуба Қайыржанұлы Исабаев (2016–) # [[Арқалық (қала)|Арқалық]] қаласы – Әмірхан Біркенұлы Асанов (2021–) # [[Қостанай]] қаласы – Марат Қонысбайұлы Жүндібаев (2022–) # [[Лисаковск]] қаласы – Абай Сәрсембайұлы Ибраев (2021–) # [[Рудный]] қаласы – Виктор Николаевич Ионенко (2023–) == Қызылорда облысы == ; [[Қызылорда облысы|Облыс]] әкімі — [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] (8 мамыр 2026 жылдан бастап) # [[Арал ауданы]] – Аманжол Сақыпұлы Оңғарбаев (2024–) # [[Жалағаш ауданы]] – Ардақ Әбдіғаппарұлы Ибраимов (2023–) # [[Жаңақорған ауданы]] – Ғалымжан Жарқынбек (2026–) # [[Қазалы ауданы]] – Алмасбек Әбілқасымұлы Есмаханов (2025–) # [[Қармақшы ауданы]] – Жандос Еркінбек (2023–) # [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] – Берік Әбдіғаппарұлы Сәрменбаев (2023–) # [[Шиелі ауданы]] – Айтбай Насриддинұлы Жандарбеков (2024–) # [[Қызылорда]] қаласы – Нұржан Сәбитұлы Ахатов (2024–) == Маңғыстау облысы == ; [[Маңғыстау облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] (2024 жылғы 17 мамырдан) # [[Бейнеу ауданы]] — Рахымжан Ысқақұлы Шалбаев (2023–) # [[Қарақия ауданы]] — Сымбат Қуанышұлы Төретаев (2023–) # [[Маңғыстау ауданы]] — Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов (2022–) # [[Мұнайлы ауданы]] — Қанат Жаңбырұлы Құлжанов (2024–) # [[Түпқараған ауданы]] — Ержан Көпжасарұлы Күмісқалиев (2024–) # [[Ақтау]] қаласы — Әбілқайыр Жаңайұлы Байпақов (2024–) # [[Жаңаөзен]] қаласы — Жансейіт Исаханұлы Қайнарбаев (2024–) == Павлодар облысы == ; [[Павлодар облысы|Облыс]] әкімі — [[Асайын Қуандықұлы Байханов]] (2022 жылғы 7 желтоқсаннан) # [[Аққулы ауданы]] — Асқар Қадырұлы Ажмұрат (2026–) # [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] — [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2026–) # [[Баянауыл ауданы]] — Ардақ Әнуарбекұлы Ксентаев (2023–) # [[Ертіс ауданы]] — Нығман Мүтәләпұлы Жүсіпов (2024–) # [[Железин ауданы]] — Айтуған Абылайұлы Шайхимов (2021–) # [[Май ауданы]] — Ағыбай Қойшыбайұлы Әмірин (2021–) # [[Павлодар ауданы]] — Дидар Елубекұлы Ыбыраев (2024–) # [[Тереңкөл ауданы]] — Азамат Тоқтамысұлы Маңғұтов (2022–) # [[Успен ауданы]] — Нұрболат Абылайханұлы Мақашев (2023–) # [[Шарбақты ауданы]] — Сержан Ерғалымұлы Иманқұлов (2023–) # [[Ақсу]] қаласы – Әнуарбек Дүйсембайұлы Аманов (2026–) # [[Екібастұз]] қаласы – Аян Уахитұлы Бейсекин (2022–) # [[Павлодар]] қаласы – Хасар Айтпекұлы Хабылбеков (2023–) == Солтүстік Қазақстан облысы == ; [[Солтүстік Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Ғауез Торсанұлы Нұрмұхамбетов]] (2023 жылғы 23 қыркүйектен) # [[Айыртау ауданы]] — Ерболат Мұратұлы Бекшенов (2021–) # [[Ақжар ауданы]] — Нұрлан Зарапұлы Телтаев (2026–) # [[Аққайың ауданы]] — Жанар Поселкеқызы Құсайын (2024–) # [[Ғабит Мүсірепов ауданы]] — Руслан Әкімжанұлы Аңбаев (2023–) # [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] — Мереке Тілеужанұлы Мұхамедияров (2023–) # [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]] — Азамат Бауыржанұлы Бектасов (2023–) # [[Қызылжар ауданы]] — Бейбіт Қайыркешұлы Исманов (2025–) # [[Мағжан Жұмабаев ауданы]] — Рахат Назымбекұлы Смағұлов (2024–) # [[Мамлют ауданы]] — Елена Фёдоровна Степаненко (2023–) # [[Тайынша ауданы]] — Берік Ақылжанұлы Әлжанов (2022–) # [[Тимирязев ауданы]] — Ерлан Қайырұлы Жаров (2022–) # [[Уәлиханов ауданы]] — Мұрат Тоқмағанбетұлы Абдулов (2024–) # [[Шал ақын ауданы]] — Қайрат Қайроллаұлы Омаров (2024–) # [[Петропавл]] қаласы — Серiк Мақсұтұлы Мұхамедиев (2023–) == Түркістан облысы == ; [[Түркістан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] (2025 жылғы 6 қаңтардан) # [[Бәйдібек ауданы]] — Ерлан Зайыпұлы Нұрмаханов (2023–) # [[Жетісай ауданы]] — Серік Үсенұлы Мамытов (2023–) # [[Келес ауданы]] — Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (2022–) # [[Қазығұрт ауданы]] — Азизхан Әзімханұлы Исмаилов (2023–) # [[Мақтаарал ауданы]] — Бақыт Насырханұлы Асанов (2018–) # [[Ордабасы ауданы]] — Азат Әбдіғалиұлы Оралбаев (2023–) # [[Отырар ауданы]] — Қайрат Жолдыбайұлы Жолдыбай (2024–) # [[Сайрам ауданы]] — Мадияр Мұхтарұлы Оразалиев (2025–) # [[Сарыағаш ауданы]] — Арман Айдарұлы Абдуллаев (2023–) # [[Сауран ауданы]] — Мақсат Асылбекұлы Таңғатаров (2023–) # [[Созақ ауданы]] — Мұхит Сексенбайұлы Тұрысбеков (2022–) # [[Төле би ауданы]] — Еркеғали Амантайұлы Әлімқұлов (2024–) # [[Түлкібас ауданы]] — Асқар Сұлтанұлы Естібаев (2024–) # [[Шардара ауданы]] — Арман Романұлы Қарсыбаев (2023–) # [[Арыс]] қаласы — Қайсар Зәкірұлы Маңқараев (2024–) # [[Кентау]] қаласы — Жандос Қалмырзаұлы Тасов (2022–) # [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы — Әзімбек Пазылбекұлы (2024–) == Ұлытау облысы == ; [[Ұлытау облысы|Облыс]] әкімі — [[Есет Берікұлы Байкен]] (2026 жылғы 17 шілдеден) # [[Жаңаарқа ауданы]] – Қанат Шубайұлы Қожықаев (2023–) # [[Ұлытау ауданы]] – Аманжол Батырбекұлы Мырзабеков (2022–) # [[Жезқазған]] қаласы – Қайрат Абдоллаұлы Шайжанов (2022–) # [[Қаражал (қала)|Қаражал]] қаласы – Айқын Қылышұлы Елеусізов (2023–) # [[Сәтбаев (қала)|Сәтбаев]] қаласы – Мұрат Ерболатұлы Бөрібаев (2024–) == Шығыс Қазақстан облысы == ; [[Шығыс Қазақстан облысы|Облыс]] әкімі — [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] (2025 жылғы 17 ақпаннан) # [[Алтай ауданы]] — Ренат Тілеуханұлы Құрманбаев (2023–) # [[Глубокое ауданы]] — Эльдар Лұқбекұлы Тумашинов (2022–) # [[Зайсан ауданы]] — Аэлита Ахметсәлімқызы (2023–) # [[Катонқарағай ауданы]] — Данияр Бекқазыұлы Дүйсенбаев (2024–) # [[Күршім ауданы]] — Мейіржан Қанатбекұлы Әлбеков (2024–) # [[Марқакөл ауданы]] — Рүстембек Набиолдаұлы Кемешев (2024–) # [[Самар ауданы]] — Серік Жеңісұлы Жеңісов (2024–) # [[Тарбағатай ауданы]] — Дархан Шомпайұлы Жөргекбаев (2022–) # [[Ұлан ауданы]] — Арман Ілиясұлы Бекбосынов (2024–) # [[Үлкен Нарын ауданы]] — Елдос Жанболатұлы Байрахметов (2024–) # [[Шемонаиха ауданы]] — Дидар Мұхтарбекұлы Кеңесбаев (2024–) # [[Өскемен]] қаласы – Алмат Талғатұлы Ақышев (2024–) # [[Риддер]] қаласы – Думан Есдәулетұлы Рахметқалиев (2024–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері|*]] os2vjvmlgqik954bbzg4a1p9newzjih 0 737673 3639110 3339850 2026-08-04T15:15:02Z ~2026-42950-00 184164 /* Қала тарихы */ 3639110 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Облыс орталығы |қазақша атауы = Кропивницкий |шынайы атауы = {{lang-uk|Кропивни́цький}} |сурет = P1480854 вул. Велика Перспективна (К. Маркса), 33.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Украина |елтаңба = Coat of Arms of Kropyvnytskyi.svg |ту = Flag of Kirovograd.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = 60 |lat_dir = |lat_deg =48 |lat_min =30 |lat_sec =0 |lon_dir = |lon_deg =32 |lon_min =16 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Кировоград облысы |кестедегі аймақ = Кировоград облысы |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 аудан |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1775 |алғашқы дерек = 1754 |бұрынғы атаулары = 1924 жылға дейін-Елисаветград<br /> 1934 жылға дейін-Зиновьевск<br /> 1939 жылға дейін-Кирово<br /> 2016 жылға дейін-Кировоград |статус алуы = |жер аумағы = 103 |биiктiктiң түрi = 124 ± 1 |орталығының биiктігі = |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = украин тілі |тұрғыны = 249 454 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 2421,8 |шоғырлануы = Кропивницкий |ұлттық құрамы = украиндар — 86 %,<br /> орыстар — 12 % |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = +380 522 |пошта индексі = |пошта индекстері = 25000—25490 |автомобиль коды = BA, НА / 12 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Kropyvnytskyi |сайты = http://www.kr-rada.gov.ua |сайт тілі = }} '''Кропивницкий''' ({{lang-uk|Кропивни́цький; 1924 жылға дейін — Елисаветгра́д, 1934 жылға дейін — Зино́вьевск, 1939 жылға дейін — Ки́рово, 2016 жылға дейін — Кировогра́д}}) — [[Украина]]ның орталығындағы қала, [[Кировоград облысы]]ның, [[Кропивницкий ауданы]]ның және Кропивницкий қалалық қауымдастығының әкімшілік орталығы. Өнеркәсіптік және мәдени орталық, 70-ке жуық кәсіпорын бар. 2022 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны 219 686 адамды құрайды. [[Киев]] қаласына дейінгі қашықтық - 392 км. Кропивницкий Днепр дөңесінде, [[Ингуль]] өзенінің аңғарында және жағасында ([[Оңтүстік Буг]] өзенінің саласы), Сугоклея мен Бианки кіші өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Қазіргі Кропивницкий екі әкімшілік ауданға бөлінеді - Крепостной және Подольский. Новый ауылы да Кропивницкий қалалық кеңесіне бағынады. Кропивницкийде бірқатар шағын аудандар бар: Ковалевка, Үлкен Балка, Кущевка, Завадовка, Катрановка, Горный селосы, Лелековка, Некрасовка, Балашовка, Ескі Балашовка, Новониколаевка, Озерная Балка, Масляниковка, Арнаутово, Черемушки, Никаноровка, Беляева, Баллекка Савлад.<ref>{{cite web|url=https://gilsocmin.ru/ru/node/1425|title=Кропивницкий (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-28|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://photobuildings.com/cities/253/|title=Кропивницький До 2016 г. - Кировоград|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-28|lang=}}</ref> == Қала тарихы == Бұл өлкеде бекініс құрылғанға дейін көп уақыт бұрын казак қоныстары пайда болды. Олардың көршілері сербтер, хорваттар және басқа халықтар болды <ref>[https://kroptravel.gov.ua/node/98 Історичні вали фортеці Св. Єлисавети]</ref> . 1907 жылы Қырым татарларының шабуылдарынан қорғаныс қызметін атқарған Сент-Элизабет форты салынды. Содан кейін шағын ауыл Елизаветград деп аталды. [[Сурет:Дзеркальний гастроном 1960-ті роки.jpg |нобай|солға|200px|1960 жылдардағы қала көшесі]] Ол кезде халық қала салуды жоспарлаған жоқ, негізгі міндет солтүстік Қара теңіз аймағын отарлау үшін сенімді бекініс жасап, гайдамактарды аймақтан қуып шығу болды. Олардың тайпалары Запорожье сечтерін жойды. Жергілікті әскерлер де жауға жақсы тойтарыс берді. Олар түріктермен шайқаста жеңіске жеткеннен кейін келген 100 000 әскерді соғысқа аттандырды. Бұл қамалдың топырақ қоршаулары бүгінгі күнге дейін сақталған. Ол кезде құрылыс 4 жылдан астам уақытты алды, 18 ғасырда Ресей шекарасы оңтүстікке қарай кеңейген бекініс стратегиялық емес нысанға айналды. Бекіністердің жалпы ауданы 57 гектарды құрап, топырақ қоршаулармен қоршалды. Қорғандардың айналасында мыңнан астам тұрғын үйлер болды. Бекіністің өзінде кеден қызметі жұмыс істеді. Ресми түрде сол жылы жүргізіліп жатқан аумақтық реформаға байланысты бекініс қала мәртебесіне ие болды. Қаланың атауы бекініс атымен берілген - Елизаветград болды. 1782 жылға қарай мұнда 4720 адам тұрған. Қалада 1863 жылы 23 мың адам, 21 көше және 2500 мың ғимарат болды, оның 197-сі тастан жасалған. Қаланың қарқынды өнеркәсіптік дамуы басталады. 1868 жылы темір жол қатынасы пайда болды. 1882 жылдан бастап М.Л.Кропивницкийдің жетекшілігімен драма театры ашылды. 1890 жылы қалада су құбыры салынды, сол жылы трамвайдың электр желісі пайда болды. 1924 жылы қала Зиновьевск деп аталды, бір жылдан кейін бірінші көмір кеніші ашылды. 1934 жылдан бастап қала Кирово, 1939 жылы жаңа атау - Кировоград, содан кейін облыс құрылды. Қалада көптеген би және ән топтары құрылып, ол украин халық хореографиясының нағыз орталығына айналды. Суворов, Пушкин, Кутузов сияқты атақты қайраткерлер әр уақытта осында жұмыс сапарымен болған. 2006 жылы осы қалада жұмыс істеген Украинаның ұлы актері және режиссерінің құрметіне Кропивницкий деп аталды.<ref>{{cite web|url=https://ikropyvnytskyi.com/ru/eternal-interesnye-fakty-o-gorode-kropivniczkij|title=Кропивницкий қаласы туралы қызықты деректер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-28|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.istmira.com/drugoe-razlichnye-temy/16249-staraja-istorija-goroda-s-novym-nazvaniem-kropivnickij.html|title=Қаланың ескі тарихы, жаңа Кропивницкий атауымен |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-28|lang=}}</ref> 2014 жылы, [[Донбасстағы соғыс|Ресейдің қарулы агрессиясы]] жағдайында, халықтың басым бөлігі Украинаның Еуропамен интеграциялану бағытын қолдады; соғыстың алғашқы жылында өз елін қорғау кезінде жүздеген тұрғын қаза тапты, ал 2015 жылдың 9 мамырында олардың құрметіне Әулие Елизавета бекінісінде әрбір сарбаздың суреті бейнеленген ескерткіш ашылды <ref>[https://memory.tourism.gov.ua/places/kirovogradska/kropivnickiy/kropivnickiy/aleya-slavi-vijskovosluzhbovcziv-zagiblih-u-zoni-bojovih-dij-ato Алея пам’яті загиблих учасників АТО, ООС]</ref> <ref>[https://www.golos.com.ua/article/325153 Пам’ятаючи минуле, по-іншому дбаєш про майбутнє]</ref> <ref>[https://lib.kr.ua/?page_id=362 Герої АТО/ООС]</ref>. [[Сурет:Фортечні вали.jpg|нобай|200px|Әулие Елизавета бекінісінің ескерткіштері — қала мен аймақтың тарихи орталығы әрі басты көрікті жері]] 2022 жылдан бері қала ондаған мың босқынды қабылдап, Ресей тарапынан жасалған үздіксіз атқылауға ұшырап келеді; соның ішіндегі ең ауқымды әрі қатыгез шабуыл 2023 жылдың 23 желтоқсанында орын алды <ref>[https://novynarnia.com/2023/12/23/masovanyj-raketnyj-udar-po-kirovogradshhyni-ppo-znyshhyla-vsi-vorozhi/ Масований ракетний удар по Кіровоградщині: ППО знищила всі ворожі цілі, але є руйнування]</ref>. == Халқы == 2024 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Кропивницкий қаласының тұрғындары (тұрақты тұрғындары) 232 052 адамды құрайды, оның ішінде: *6 жасқа дейінгі балалар - 23 176 адам, *7 мен 17 жас аралығындағы жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 27 411 адам, *18-29 жас аралығындағы жастар. – 27 817 адам, *30-дан 60 жасқа дейінгі ересектер – 99 811 адам, *60 жастан асқан қарттар – 50 587 адам, *80 жастан асқандар – 3 249 адам. Кропивницкий халқының тығыздығы 2102,28 адам/км².<ref>{{cite web|url=https://bdex.ru/naselenie/ukraine/kirovograd/?ysclid=lvks5ayb63196048434|title=Кировоград халқы (Украина)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> == География, геология және климаты == [[Сурет:Ріка Інгул у Кіровограді.jpg |нобай|оңға|200px|Кропивницкийдегі Ингул өзені]] Кропивницкий аумағының геологиялық құрылымы - Украинаның кристалды қалқанында орналасуы, оның негізінде [[гранит]]термен, [[гнейс]]термен, чарнокиттермен және [[Лабрадорит|габро-лабрадориттермен]] қапталған ежелгі Кембрий іргетасы жатыр. Топырақтары - [[лесс]] жыныстарында кәдімгі, терең, төмен және орташа қарашірікті қара топырақтар. Егістік қабатында қопсытып, құрылымын жартылай жоғалтқанымен, олардың табиғи құнарлылығы жоғары.<ref>{{cite web|url=https://pandia.org/text/78/333/1320.php?ysclid=lvkn8rtys9337933345|title= Кировоград|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> Айлар бойынша Кропивницкийде ең жылы ауа-райы маусым, шілде, тамыз айларында 28,2°C дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында -2,3°С дейін төмендейді. Ең жаңбырлы кезең сәуір, маусым, мамыр, қолайсыз ауа-райы болған кезде 34,72 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Тамыз, ақпан, қаңтар айларында орташа есеппен ай сайын 5 күн жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 10,01 мм.<ref>{{cite web|url=https://pogoda.365c.ru/ukraine/kirovohrad/po_mesyacam?ysclid=lvkn84acav428533847|title=Кропивницкийдегі ауа райы ай бойынша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> == Экономикасы == Кропивницкийдегі өнеркәсіптің негізін машина жасау, тамақ және тау-кен өнеркәсібі құрайды. Жер қойнауында уран кені өте көп. Оның негізгі өндірушісі Шығыс тау-кен байыту комбинатының (ВостГОК) Ингульская кеніші болып табылады. Кропивницкийдегі машина жасаудың негізі ауыл шаруашылығына бағытталған. «Гидросила Групп» АҚ (гидро энергетикалық машиналар мен гидравликалық машиналардың құрамдас бөліктерін жасау және өндіру), «Красная звезда» АҚ (егіс және топырақ өңдеу жабдықтарын шығару) сияқты ірі машина жасау зауыттары, «НПП „Радий“» - электроника, атом электр станцияларын қорғау және басқару жүйелері, «Креатив» АҚ Украинадан тыс жерлерде кеңінен танымал. Қалада жеңіл және тамақ өнеркәсібі де бар.<ref>{{cite web|url=https://factories.com.ua/city/kropivnickiy|title=Кропивницкийдегі өнеркәсіптік кәсіпорындар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> == Кропивницкийдің көрікті жерлері == Кропивницкийде ескі құрылыс, оның ішінде бірқатар діни ғимараттар, орыс бекіністерінің қалдықтары, еврей кварталдары және т.б. сақталған. XVIII ғасырдың аяғынан бастап қала классицизм (неоклассицизм) стиліндегі ғимараттармен салынды, бірақ ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында тұрғын және қоғамдық сәулет өнерінде қазіргі заманғы стильдің үстемдігі тән болды. Кропивницкийдің архитектуралық келбеті негізінен жұмысшы аудандарымен анықталады.<ref>{{cite web|url=https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Kirovograd/Kirovograd-dost.php?ysclid=lvktud9o8e167548089|title=Кропивницкийдің көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> [[Сурет:Lisavetgrad Dvortsova 15.jpg |нобай|оңға|200px|И.М.Марущак үйі]] [[Сурет:Kirovograd Dvortsova 9 Komplex Budivel' Gostynnogo Dvoru 01 (YDS 3026).jpg |нобай|оңға|200px|Украинаның қауіпсіздік қызметі Кропивницкий облыстық басқармасы]] [[Сурет:Площа перед міськрадою Кропивницького.png |нобай|оңға|200px|Қалалық кеңестің алдындағы алаң]] Облыс орталығын «кішкентай Париж» деп атауы тегін емес. Бұл әдемі архитектурасы, жайлы көшелері, жағалауы және бірнеше көркем саябақтары бар шағын қала. Негізгі көрнекі жерлері: *'''Марк Кропивницкий атындағы музыкалық-драма театры.''' Бұрынғы Елизаветградтың бірінші кірпіштен салынған стационарлық театры инженер-полковник Г.Трамбицкийдің қаражатына, барокко элементтері бар классицизм стилінде салынған. Орталық екі қабатты ғимаратқа бір қабатты 2 қосалқы үй қосылған. Кіреберістің үсті үш музаның мүсіндерімен безендірілген: Мельпомена, Талия және Терпсихор.<ref>{{cite web|url=https://discover.kr.ua/ru/locations/kropivnickij-akademicnij-oblasnij-ukrainskij-muzicno-dramaticnij-teatr-im-m-l-kropivnickogo|title=Кропивницкий атындағы облыстық академиялық украин музыкалық драма театры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> *'''Дендропарк.''' 45 га ағаштар, бұталар, сәнді гүлзарлар бар. Жергілікті тұрғындар «Украиндық Диснейленд» деп атайтын дендропарк бірқатар аттракциондармен жабдықталған және ойын-сауық қызметтерінің кең спектрін ұсынады. Мұнда мыңдаған қонақтар әртүрлі голланд қызғалдақтарының керемет сұлулығынан ләззат алу және ойын-сауық әлеміне қызықты саяхат жасау үшін келеді.<ref>{{cite web|url=https://wikiway.com/ukraina/kirovograd/dendropark-v-kirovograde/|title=Кировоградтағы дендропарк|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> *'''Барскийдің үйі.''' Орталық Украинадағы ең көне ғимараттардың бірінің құрылысы 1900 жылы аяқталды. Көпес Д.Барскийдің үйі «ерте модерн» стилінің жарқын үлгісі болып табылады. Өкінішке орай иесінің онда тұра алмады, өйткені ол барлық жұмысты аяқтағаннан кейін жаңа үйінің табалдырығында қайтыс болды. Қазір мұнда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.columbista.com/ru/showplace/dom-barskogo-kraevedcheskii-muzei?ysclid=lvl2wa50mt598031871|title=Барскийдің үйі (өлкетану мұражайы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> *'''Өнер галереясы.''' Ғимарат ХІХ ғасырда көпес И.Шполянскийдің бұйрығымен модерн стилінде салынған. Қазір мұражайда бес көрме залы бар. Мұражай коллекциясында Эрмитаждан, Третьяков галереясынан, Киевтің орыс және украин өнері мұражайларынан сыйлық ретінде алынған 3 мыңнан астам экспонат бар. Мұнда өткеннің көрнекті суретшілері мен қазіргі заманғы шеберлердің көрмелері өтеді.<ref>{{cite web|url=https://www.komandirovka.ru/sights/kirovograd/kirovogradskiy-oblastnoy-hudojestvennyiy-museum/?ysclid=lvl35rwjvq223675457|title=Кировоград облыстық өнер мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> *'''Александр Осмеркиннің мұражай-үйі.''' Украиндық суретші Александр Александрович Осмеркиннің өмірі мен шығармашылығына арналған мемориалдық мұражай. сондай-ақ көркем галерея – суретшінің және оның шәкірттерінің посткеңестік кеңістіктің әртүрлі елдерінен келген картиналарының жинағы. Мұнда атақты суретші мен оның шәкірттерінің туындыларын көруге, сонымен қатар заманауи өнермен танысуға болады.<ref>{{cite web|url=https://opentripmap.com/ru/card/W256700408#15/48.5066/32.2774|title=А.А.Осмеркиннің мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> *'''«Елисаветград еврейлері» мұражайы.''' Елдегі алғашқы еврей мұражайын қоғамдық еріктілер құрды. Мұражайдың кірпіштен салынған әсерлі ғимараты 19 ғасырдың 53-ші жылы мавритандық стильде тұрғызылған, ал 1895 жылы сәулетші А.Лишневский қайта қалпына келтірді. Бүгінгі күні мұражай көрмесінде еврей қалалық қоғамдастығының тарихына арналған мыңнан астам экспонаттар бар.<ref>{{cite web|url=https://www.votpusk.ru/article/attractions/ukraina/kirovograd/istoricheskii_muzei_evrei_elisavetgrada-a?ysclid=lvl7b9korm828638511|title=Украина/Кировоград/«Елисаветград еврейлері» тарихи мұражайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> Орталық Дворцовая көшесінде Кропивницкийдегі барлық негізгі ойын-сауық орындары шоғырланған: кафелер, мейрамханалар, барлар, клубтар. Оның сәулетін атақты шебер Паученко жасаған. Ертегідегі мұнараларға ұқсайтын ғимараттар көшеге әсем көрініс береді. Қалада кинотеатр, филармония, стадион да бар. Ковалевский саябағы, қалалық бақ, «Казактар ​​аралы» қаладағы көрнекі орындарындардың бірі.<ref>{{cite web|url=https://md-eksperiment.org/ru/post/20210723-dostoprimechatelnosti-kropivnickogo-ili-chto-posmotret-v-kirovograde|title=Кропивницкийдің көрікті жерлері |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> == Транспорты == Қалада 2 автовокзал және теміржол вокзалы, Кировоград әуежайы бар. Қазір қалалық қоғамдық көліктерде троллейбустар, автобустар және маршруттық таксилер бар. Кропивницкийде маршруттық таксилермен және қала маңындағы автобустармен жолаушылар тасымалын жеке операторлар жүзеге асырады. [[Сурет:Kirovograd Popovicha 1 Vokzal (YDS 3767).jpg |нобай|оңға|200px|Кропивницкийдегі теміржол вокзалы]] Кеңес Одағы ыдыраған кезде қалада 11 троллейбус бағыты жұмыс істесе, 2000 жылдардың басында екеуі ғана қалды. Бұл ретте троллейбус желісі энергетиктер алдындағы қарыздың кесірінен тұрып қалады. Бүгінгі күні троллейбус маршруты қайта жандануда. 2016 жылдың қараша айында қала бірден 20 жаңа Днепро Т103 троллейбустарын сатып алды.<ref>{{cite web|url=https://minskblog.livejournal.com/129921.html?ysclid=lvmmw649gy706700610|title=Кировоград. Қоғамдық көлік|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref><br /> Қалада троллейбус депосы жұмыс істейді, 2022 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша жұмыс күндері 10 маршрутта 41 көлікке дейін желіге шығарылады.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%83%D1%81|title=Кропивницкий троллейбусы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref> Темір жол транспортында Кропивницкий Чернолесская - Помошна желісіндегі үлкен теміржол вокзалы. Онда қалааралық пойыздар мен қала маңы электр пойыздары жүреді. Бұл жерден жолаушылар Харьков, Одесса және Днепр сияқты ірі қалаларға тікелей бара алады. Мұнда барлығы он пойыз және төрт электр пойызы өтеді.<ref>{{cite web|url=https://zruchno.travel/ObjectEntity/ObjectEntity?lang=ru&idCrm=776bc9be-0749-8229-2955-58fdc561d2b6|title=Кропивницкий теміржол вокзалы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://culttourism.ru/ukraine/kirovogradkaya/kropyvnytsky/kirovograd_zheleznodorozhnyy_vokzal.html|title=«Кропивницкий» теміржол вокзалы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref> Әуе торабы Кропивницкий қаласынан 5 км қашықтықта орналасқан. Қазіргі уақытта әуежай толық пайдаланылмайды және IATA бойынша 3 санатқа ие. Аэродром кешенінде екі ұшу-қону жолағы бар. 2010 жылдың қазан айында қайта жөндеу жұмыстары аяқталып, әуе кешені халықаралық мәртебеге ие болды.<ref>{{cite web|url=https://kropivnickij.aeroport.website/|title=Кропивницкий халықаралық әуежайы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref> == Мұражайлар == Кропивницкийде (және оның төңірегінде) 11 мұражай бар: *'''Облыстық өлкетану мұражайы''' – қала орталығында орналасқан. Мұражай 1883 жылы құрылған. Мұнда 80 мыңға жуық қызықты тарихи, археологиялық, этнографиялық жәдігерлер бар. Мұражайда Кировоград облысының тұрғындары мен скиф тас әйелдерінің ұлттық киімдерінің үлкен коллекциясы бар; [[Сурет:Кропивницький вул. Арх. Паученка (Дворцова), 40 2019.jpg|нобай|оңға|200px|Облыстық өлкетану мұражайы]] [[Сурет:Кропивницький вул. Арх. Паученка, 89.jpg|нобай|оңға|200px|Александр Осмеркин өнер және мемориалдық мұражайы]] [[Сурет: Кропивницький вул. Велика Перспективна, 60 2019 3.jpg |нобай|оңға|200px|Кропивницкий өнер мұражайы]] *'''«Надежда кешені» қорық-мұражайы''' - ашық аспан астындағы мұражай. Бұл көрнекті украин жазушысы Иван Карпенко-Карыйдың мүлкі. Бұл үйді 1871 жылы жазушының әкесі Карл Тобилевич салған. Кешенге ата-аналар үйі, мұражайы бар мемориалдық үй, «Надежда» пейзаждық өнер саябағы және тоған бар. Жақын жерде жазушы мен оның отбасы мүшелерінің бейіті орналасқан Карлюжинское зираты орналасқан; *'''Марк Кропивницкийдің мемориалдық мұражайы''' - көрнекті украин драматургі Марк Кропивницкийдің шығармашылығы туралы баяндайтын мұражай. Мұражайда жазушының жеке заттары, фотосуреттері, театр плакаттары, пьеса қолжазбалары бар; *'''Украина хореографиялық өнер тарихының мұражайы''' - украин биінің тарихы мен дамуына және осы билерге қатысатын топтарға арналған. Мұнда 4800-ге жуық экспонат бар. Қойылымдар туралы хабарландырулар, газет материалдары, фотосуреттер жазылған плакаттар бар; *'''Облыстық өнер мұражайы''' - қаладағы өнер галереясы. Галерея 1921 жылы құрылған. Мұнда Санкт-Петербург Эрмитажы сыйға тартқан көптеген картиналар бар. Кировоградтық заманауи суретшілердің туындылары қойылған зал бар; *'''Александр Осмеркин өнер және мемориалдық мұражайы''' - Кировоград қаласының тумасы, әйгілі ресейлік және украиндық суретші Александр Осмеркиннің өмірі мен шығармашылығына арналған. Мұражайдың өзі суретшінің балалық және жастық шағы өткен үйде орналасқан. Мұражайда бұрынғы посткеңестік елдердің суретшілерінің картиналары да бар; *'''Генрих Нейгауз мұражайы''' - әйгілі пианист [[Нейгауз Генрих Густавович|Генрих Нейгауз]] өмірі мен шығармашылығына арналған. Мұражайда музыканттың жеке фотосуреттері, құжаттары, жеке заттары мен марапаттары бар; *'''Иван Карпенко-Карый әдеби-мемориалдық мұражайы''' - мұражайда әйгілі украин жазушысының өмірі мен шығармашылығына қатысты 9000-ға жуық қызықты экспонаттар сақталған; *'''Кароль Шимановский атындағы музыкалық мәдениет мұражайы''' - поляк композиторы және қоғам қайраткері Кароль Шимановскийдің есімімен аталады. 1991 жылы ашылған. Мұнда шамамен 4 мың көптеген қызықты жәдігерлер бар; *'''Юлия Мейтус халықтық мемориалдық мұражайы''' - Кировоградтың музыкалық қайраткері Юлия Мейтустің өмірі мен шығармашылығына арналған. 1985 жылы құрылған; *'''«Елизаветград еврейлері» тарихи мұражайы''' -қаланың орталық синагогасында орналасқан. Ол қалалық еврейлердің өмір тарихын сипаттайды (қаланың қоныстануы, еврей погромдары, неміс оккупациясы және Холокост).<ref>{{cite web|url=https://ermakvagus.com/Europe/Ukraine/kirovograd-rus.html?ysclid=lvmh3t0dqn325857461|title=Кропивницкий (Кировоград), Украина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://goldengorod.ru/kirovograd/|title=Кировоград|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-30|lang=}}</ref> == Жоғары оқу орындары == [[Сурет:Жіноча гімназія Кропивницький 3.jpg|нобай|оңға|200px|Орталық Украина мемлекеттік педагогикалық университеті]] *В.Винниченко атындағы Кировоград мемлекеттік педагогикалық университеті; *Украинаның Кировоград мемлекеттік ұшу академиясы; *Украинаның Мемлекеттік ұшу академиясы; *Кропов медициналық және муниципалдық басқару институты (KIDMU); *Ұлттық авиация университеті – Ұлттық авиация университетінің Кировоград ұшу академиясы (GLAU/KFA NAU) *Роберт Эльворти атындағы Экономика және технология институты – Роберт Эльворти атындағы экономика және технология институты (ETI) *Донецк ұлттық медициналық университеті<ref>{{cite web|url=https://www.unipage.net/ru/universities?city_id=705812&per-page=6&page=1&pageSize=6|title=Университеттерді іздеу|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-29|lang=}}</ref> == Спорт == Қалада спорт мекемелерінің кең дамыған желісі бар. Спорт және дене шынықтыру қауымның қызметінде 4 стадион, 349 спорт алаңы, 1 су спорты базасы, 7 теннис корты, 10 футбол алаңы, 17 тир, 68 спорт залы, 221 дене шынықтыру және демалыс орындары, 1 – жүзу бассейні, 1 мұз айдыны, 1 – жаттығу жабдықтары бар атлетикалық орталық және 4 – жасанды жабынмен жабдықталған футбол алаңдары бар. Станислав Березкин атындағы «Звезда» стадионынының сыйымдылығы – 13305 көрермен. Жергілікті «Звезда» футбол командасы мұнда өз алаңы ретінде футбол командаларын қабылдайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{Украина әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Украина қалалары]] [[Санат:Кировоград облысы қалалары]] [[Санат:Украина облыс орталықтары]] p9w23opfmr6ob2dn1eewuo10u6nucbh 0 746561 3639151 3391040 2026-08-04T21:55:24Z ~2026-43232-67 184174 /* */ 3639151 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Статуэтка премии Алтын Журек.JPG|thumb|right|200px|Алтын Жүрек сыйлығының мүсіншесі]] '''Алтын Жүрек''' сыйлығы — коммерциялық ұйымдар және жеке тұлғалардың Қазақстанда қайырымдылық бағдарламалары менен жобаларын жүзеге асыруға қосқан үлесі үшін берілетін жыл сайынғы қоғамдық ұлттық сыйлық. [[Бауыржан (қайырымдылық қоры)|«Бауыржан» қайырымдылық қоры]] қоғамдық қормен құрылған (қордың құрылтайшысы — [[Жұлдыз Қажыкенқызы Омарбекова|Омарбекова Жұлдыз Қажыкенқызы]]). == Ережесі == Номинацияларды іріктеуді Сараптамалық және Қоғамдық кеңес жүзеге асырады. '''Сараптамалық кеңес''' 20 мүшеден тұрып, олардың әрқайсысы шешуші дауысқа ие. Байқауды ұйымдастырушылар құратын Сараптамалық кеңестің құрамына үкіметтік емес ұйымдардың, бұқаралық ақпарат құралдарының, мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының және коммерциялық ұйымдардың өкілдері кіреді. Сараптамалық кеңестің міндеті — марапатқа үміткерлер арасынан әр номинация бойынша үш үміткерді іріктеу. Шешім Сараптамалық кеңес мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылданады. '''Қоғамдық кеңес''' көрнекті қоғам, мемлекеттік және саяси қайраткерлер, ғылым және мәдениет қайраткерлері; ұлттық және халықаралық қоғамдық және коммерциялық ұйымдардың өкілдері, сондай-ақ марапаттың негізгі демеушілері болып табылатын жеке тұлғалар мен ұйымдардың өкілдерінен құрылған 10 мүшеден тұрады. Қоғамдық кеңес — үміткерлер арасынан әрбір номинация бойынша бір лауреатты таңдауға арналған орган болып табылады. Шешім Қоғамдық кеңес мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылданады. == Сыйлық жайлы == [[Сурет:Чингиз Айтматов.JPG|thumb|left|200px|Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов 2007 жылдық «Алтын жүрек» сыйлығының салтанатты табыстауында]] Сыйлық 2007 жылдың наурыз айында тағайындалды. 2007 жылы 27 қазанда [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында]] алғашқы марапаттау рәсімі өтті. Жобаның нышаны және басты жүлдесі — алтындатылған қола мен жақұт тастан жасалған қан тамшысы бар жүрек пішініндегі мүсінше және мөлдірлік пен тазалықтың нышаны — шыны диплом болып келеді. Алғашқы «Алтын жүрек» сыйлығының салтанатты тапсырылуының құрметті қонағы [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]] болды. Сыйлық жыл сайын 27 қазанда Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында дәстүрлі түрде өтеді. Жеті жылдық тарихында бұл сыйлық алғаш рет 2010 жылы [[Астана|Астанада]] [[Астана (концерт залы)|Конгресс-холлдың]] концерттік залында өтті. 2011 жылы ұйымдастырушылар «Қазақстанның дамуына қосқан үлесі үшін» жаңа номинациясын жариялады. Ол Қазақстанда қайырымдылық қызметін жүзеге асыратын шетелдік азаматтарға беріледі. Ұйымдастыру комитеті 2012 жылы «Өнер және мейірімділік» номинациясын «Денсаулық сақтау саласына қосқан үлесі үшін» номинациясына ауыстырды — ол медициналық мекемелерге материалдық және қаржылық көмек көрсететін, олардың сапасын арттыру бойынша іс-шараларды өткізуге және медициналық қызмет көрсету және медицина қызметкерлерінің біліктілігін арттыруға қолдау көрсететіндерге беріледі. 2018 жылы «Қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесі үшін» жаңа номинация енгізілді. == Номинациялар == # Жетім балаларға көрсеткен қамқорлығы үшін # Білімді дамытуға қосқан үлесі үшін # Мүгедек жандарға көрсеткен қамқорлығы үшін # Спортты дамытып, оны қолдағаны үшін # Ардагерлерге көрсеткен құрметі үшін # Жыл шүлеңгері # Ақпараттық қолдаушы # Жылдың қайырымды адамы # Жыл ұйымы # Денсаулық сақтау саласына қолдау көрсеткені үшін # Қазақстанның өркендеуіне қосқан үлесі үшін # Қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесі үшін == Сыйлық иегерлері == ;«Жетім балаларға көрсеткен қамқорлығы үшін» номинациясы * Тасмағанбетова Әсел Иманғалиқызы, Алматы қ. (2007) * Үдербаев Мұрат Пірмағанбетұлы, Қызылорда қ. (2008) * Есімханов Есіркеп Досжанұлы, Алматы облысы , Талғар қ. (2009) * Әжібаева Әмина, Алматы қ. (2010) * Смыкова Наталья, Семей қ. (2011) * Жұмашев Ысқақ Тұрғанбайұлы (2012) * Тұяқ Есхожина, Талғар қ. (2013) * [[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев|Рақымбаев Айдын Жұмаділұлы]], BI Group басшысы, директорлар кеңесінің төрағасы (2014) * Қабылбаев Мұрат, Кенесары а., Ақмола облысы (2015) * Рада Хайрушева, Орал қ. (2016) * Екатерина Яценко, Екібастұз қ., Павлодар облысы (2017) * Гүлнар Қабылбекова, Алматы облысы, Үштөбе қ. (2018) ;«Білімді дамытуға қосқан үлесі үшін» номинациясы * «Алғабас» ЖШС, Қостанай қ. (2007) * Сейітжанов Серікжан Сейітжанұлы, Шымкент қ. (2008) * Беркінбаев Қайрат Шерәліұлы, Алматы қ. (2009) * Сабильянов Нұртай Салихұлы, Астана қ. (2010) * «Стандарт цемент» ЖШС, Шымкент қ. (2011) * «Богатырь комир» ЖШС, Екібастұз қ. (2012) * «Нұрай» компаниясы, Қызылорда қ. (2013) * «Емшан-Emshan Co» компаниясы, Ақтөбе қ. (2014) * Алтынбеков Бекзат, Жезқазған қ. (2015) * Ким Никон, Шу қ. (2016) * Мұрат Әділханов, Алматы қ. (2017) * Асылбек Қожахметов, Алматы қ. (2018) ;«Мүгедек жандарға көрсеткен қамқорлығы үшін» номинациясы * «ҚР дипломатиялық клуб» ҚБ, Алматы қ. (2007) * Омарбеков Иран Елубайұлы, Астана қ. (2008) * [[Аружан Саин]], Алматы қ. (2009) * «Джей Ти Ай Казахстан» ЖШС, Алматы облысы, Іле ауданы, Байсерке а. (2010) * «[[Mary Kay|Mary Kay Қазақстан]]» ЖШС (2011) * Бауыржан Қасымбергебаев — (2011) * Боранбаева Шолпан Қазыбекқызы (2012) * Ғалымбек Қанапияұлы (2013) * Ақтанова Әсия Тахауиқызы, Мүгедек балалардың ата-аналары қауымдастығының төрайымы, Алматы қ. (2014) * Күмісқалиев Ерлан, Атырау қ. (2015) * Дүйсенғали Оспанов, Қостанай қ. (2016) * Біржан Құжақов, Орал қ. (2017) * Нұржан Әлжанова, Алматы қ. (2018) ;«Спортты дамытып, оны қолдағаны үшін» номинациясы * «[[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі]]» АҚ (ССКӨБ), Рудный қ. (2007) * Гашута Владимир Вячеславович, Алматы қ. (2008) * [[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Боранбаев Қайрат Советайұлы]], Алматы қ. (2009) * «Богатырь Комир» ЖШС, Екібастұз қ. (2010) * Есей Өркен, «Нұр Дала» ЖШС құрылтайшысы (2011) * Өтеулі Хамит, «Алтын-Әсел» ЖШС директоры (2012) * «Алтынтау Көкшетау» компаниясы, Ақмола облысы (2013) * [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов|Тұрлыханов Дәулет Болатұлы]], Шығыс Қазақстан облысы (2014) * Ералиев Абзал, Қызылорда қ. (2015) * [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров|Жаксылық Үшкемпіров]], Астана қ. (2016) * «Алматы марафоны» қайырымдылық спорттық шарасы, Алматы қ. (2017) * Арман Машимов, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қ. (2018) ;«Ардагерлерге көрсеткен құрметі үшін» номинациясы * Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің Павлодар облысы бойыншы МБ, Павлодар қ. (2007) * [[Еуроазиаттық энергетикалық корпорациясы|«Еуразиялық энергетикалық корпорациясы» АҚ]], Павлодар облысы, Ақсу қ. (2008) * Гойкалова Людмила Александровна, Алматы қ. (2009) * Шалабаев Құсман Кәрімұлы, Алматы қ. (2010) * Жұмабай Жақып, «Жақып» шаруа қожалығының жетекшісі (2011) * Нұрбаев Молдияр Қылшықұлы, «Тәуекел Т» ЖШС директоры (2012) * Болат Өміралиев (2013) * Тәліпов Дәурен Оразғалиұлы, Талдықорған қ. (2014) * Коротин Сергей, Өскемен қ. (2015) * Күләш Сәрсембаева, Алматы қ. (2016) * Расима Темербаева, Алматы қ. (2017) * Сейдахмет Қалтаев, Жамбыл облысы, Тараз қ. (2018) ;«Жыл шүлеңгері» номинациясы * Айтжанов Ұзақбай Рүстемұлы, Алматы қ. (2007) * [[Chevron Corporation|«Шеврон» компаниясы]], Алматы қ. (2008) * Ермегияев Амангелді Дінұлы, Алматы қ. (2009) * Пайзахметов Әбдікаһар Хашимұлы, Шымкент қ. (2010) * [[Еуразиялық табиғи ресурстар корпорациясы|«ENRC Kazakhstan» ЖШС]] (2011) * [[Борис Нұрдәулетұлы Байжарқынов|Байжарқынов Борис Нұрдәулетұлы]], «Нұрдәулет-Ақтөбе» компаниясы» ЖШС директоры (2012) * Есімхан Жанабаев, «АШК» компаниясының бас директоры (2013) * Ілиясова Майра Әлімқажықызы, Алматы қ. (2014) * «Археологиялық экспедиция» ЖШС, Алматы қ. (2015) * [[Samsung Electronics|Samsung Electronics Central Eurasia]], Алматы қ. (2016) * Сергей Спицын, Алматы қ. (2017) * Сергей Глушков, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданы, Первомайский кенті (2018) ;«Ақпараттық қолдаушы» номинациясы * «Бурабай газеті» МҚКҚ, Щучинск қ. (2007) * «Ақжол» газеті, Тараз қ. (2008) * [[Арманжан Мерекеұлы Байтасов|Байтасов Арманжан Мерекеұлы]], Алматы қ. (2009) * «Время» газеті, Алматы қ. (2010) * «Жан жылуы» телебағдарламасы ([[Qazaqstan (телеарна)|«Қазақстан» телеарнасы]]) (2011) * «Армандар орындалады» тележобасы («Алматы» телеарнасы) (2012) * «Біз біргеміз» тележобасы («Астана» телеарнасы) (2013) * «Shahar» телерадиокомпаниясы» ЖШС (Хит ТВ), Алматы қ. (2014) * «Айғақ» телерадиокомпаниясы, Шымкент қ. (2015) * «Қазақстан» телерадиокомпаниясы, Астана қ. (2016) * Майра Абдрахманова Алматы қ. (2017) * «www.bestdoctor.kz» медициналық ақпарат порталы, Астана қ. (2018) ;«Жылдың қайырымды адамы» номинациясы * Закусилов Александр Александрович, Ақмола облысы, Сандықтау ауданы (2007) * «Қазгермұнай» БК» ЖШС, Қызылорда қ. (2008) * Абдрахимова Сапура Зайтжанқызы, Қызылорда қ. (2009) * [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Әбілов Болат Мұқышұлы]], Алматы қ. (2010) * Тұрысбекова Қалиша, зейнеткер Алматы қ. (2011) * Дайырбеков Мүслімбай, «Шипа-Дент» стоматологиялық клиникасы» ЖШС директоры (2012) * [[Бауыржан Кеңесбекұлы Оспанов|Оспанов Бауыржан Кеңесбекұлы]], «Zhersu» корпорациясының бақылау кеңесі төрағасы (2013) * Салфиков Талғат Маратұлы, «Әнуар» сауда желісінің басшысы, Ақтөбе қ. (2014) * [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы]], Астана қ. (2015) * Гүлмира Абдрашева, Астана қ. (2016) * Темірлан Шайнүсіпов, Ақтерек ауылы, Алматы облысы (2017) * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Өтемұратов Болат Жамитұлы]], Алматы қ. (2018) ;«Жыл ұйымы» номинациясы * ТОО «Кар-тел», Алматы қ. (2007) * [[Қазақстан Халық банкі|«Қазақстан Халық банкі» АҚ]], Алматы қ. (2008) * [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп-Демеу» ЖШС]], Алматы қ. (2009) * [[«ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру|«ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру» акционерлік қоғамы]](«ҚМГ БӨ»), Астана қ. (2010) * «Алтын Қыран» компаниялар тобы (2011), Компанияның құрылтайшысы және бас директоры Салжанов Исламбек * Акишев Самат Сағынбайұлы, «[[Қостанай минералдары]]» АҚ жетекшісі (2012) * [[Қарағанды сыра зауыты|«Efes Kazakhstan» компаниясы]] (2013) * «Әскерилендірілген теміржол күзеті» АҚ, Астана қ. (2014) * «Родина» агрофирмасы» ЖШС, Родина а., Ақмола облысы (2015) * «MetallPromGroup» ЖШС, Алматы қ. (2016) * [[Kaspi Bank|«Kaspi Bank» АҚ]], Алматы қ. (2017) * «Харекет» қоры, Алматы қ. (2018) ;«Өнер және мейірімділік» номинациясы * [[Роза Тәжібайқызы Бағланова|Бағланова Роза Тәжібайқызы]], Алматы қ. (2007) * «Таңсәрі» балалар музыкалық шоу театры, Алматы қ. (2008) * [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов|Болманов Қыдырәлі Нұртайұлы]], Астана қ. (2009) * Төлеушова Сарқыт Шаяхметқызы, Алматы қ. (2010) * Нұрмағамбетова Айжан (2011) ;«Денсаулық сақтау саласына қолдау көрсеткені үшін» номинациясы * Сүлейменова Айдан Төлеутайқызы, «Аяла» жеке қайырымдылық қорының президенті (2012) * Сарьян Анжелика Грантовна, «Амазонка» қоғамдық қорының директоры (2013) * Алматы онкология орталығы (АОО), Алматы қ. (2014) * Әлиева Эльмира, Алматы қ. (2015) * Ұлмекен Қожасова, Қарағанды облысы (2016) * «28 петель» клубы, Астана қ. (2017) * Роза Әлімханова, Қарағанды қ. (2018) ;«Қазақстанның өркендеуіне қосқан үлесі үшін» номинациясы * Вильфрид Штайн, Германия (2011) * Дженнифер Киран, АҚШ (2012) * Ежи Старак, «Polpharma» компаниясы, Польша (2013) * Камохара Масаеси, Жапония (2014) * Россано Томаселли, Италия (2015) * Фиона Коркоран, Ирландия (2016) * Виктория Шарбону мен Элизабет Турнок, АҚШ (2017) * Ольга Батутина мен Илья Байгабулов, Мәскеу қ., Ресей Федерациясы (2018) ;«Қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесі үшін» номинациясы * «Тазалық» экологиялық жобасы, Алматы қ. (2018) == Дереккөздер == * {{Cite web |url=https://www.ktk.kz/kz/news/video/2016/10/28/73303/|title=Алматыда осы жылдың ең үздік меценаттары анықталды|publisher=КТК телеарнасы|date=2016-10-28|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://qazir.kz/article/Altyn_zhurek_azamattar_ardaqtalady|title=«АЛТЫН ЖҮРЕК» АЗАМАТТАР АРДАҚТАЛАДЫ|publisher=QASIR.kz|date=2018-09-02|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://egemen.kz/article/160449-almatyda-altyn-dgurek-ulttyq-syylyghynynh-iegerleri-marapattaldy|title=Алматыда «Алтын жүрек» ұлттық сыйлығының иегерлері марапатталды|publisher=Egemen Qazaqstan|date=2017-10-29|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://mediakit.qamshy.kz/article/30903-almatyda-qayyrymdy-dgandargha-altyn-dgurek-syylyghy-tabys-etildi|title=Алматыда қайырымды жандарға «Алтын жүрек» сыйлығы табыс етілді|publisher=Qamshy.kz|date=2017-10-28|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/45941/|title=Нұрсұлтан Назарбаев «Жыл адамы» сыйлығына ие болды|publisher=Қазақстан телеарнасы|date=2015-12-10|accessdate=2024-10-16}} [[Санат:Қазақстан сыйлықтары]] [[Санат:Қазақстан шүлеңгерлері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Алфавит бойынша марапаттар]] erut9wlyxrbei6s5cxi0ljdrykk8r9v 3639186 3639151 2026-08-05T02:14:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-43232-67|~2026-43232-67]] ([[User talk:~2026-43232-67|т]]) өңдемелерінен [[User:Сәуір 1|Сәуір 1]] соңғы нұсқасына қайтарды 3391040 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Статуэтка премии Алтын Журек.JPG|thumb|right|200px|Алтын Жүрек сыйлығының мүсіншесі]] '''Алтын Жүрек''' сыйлығы — коммерциялық ұйымдар және жеке тұлғалардың Қазақстанда қайырымдылық бағдарламалары менен жобаларын жүзеге асыруға қосқан үлесі үшін берілетін жыл сайынғы қоғамдық ұлттық сыйлық. [[Бауыржан (қайырымдылық қоры)|«Бауыржан» қайырымдылық қоры]] қоғамдық қормен құрылған (қордың құрылтайшысы — [[Жұлдыз Қажыкенқызы Омарбекова|Омарбекова Жұлдыз Қажыкенқызы]]). == Ережесі == Номинацияларды іріктеуді Сараптамалық және Қоғамдық кеңес жүзеге асырады. '''Сараптамалық кеңес''' 20 мүшеден тұрып, олардың әрқайсысы шешуші дауысқа ие. Байқауды ұйымдастырушылар құратын Сараптамалық кеңестің құрамына үкіметтік емес ұйымдардың, бұқаралық ақпарат құралдарының, мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының және коммерциялық ұйымдардың өкілдері кіреді. Сараптамалық кеңестің міндеті — марапатқа үміткерлер арасынан әр номинация бойынша үш үміткерді іріктеу. Шешім Сараптамалық кеңес мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылданады. '''Қоғамдық кеңес''' көрнекті қоғам, мемлекеттік және саяси қайраткерлер, ғылым және мәдениет қайраткерлері; ұлттық және халықаралық қоғамдық және коммерциялық ұйымдардың өкілдері, сондай-ақ марапаттың негізгі демеушілері болып табылатын жеке тұлғалар мен ұйымдардың өкілдерінен құрылған 10 мүшеден тұрады. Қоғамдық кеңес — үміткерлер арасынан әрбір номинация бойынша бір лауреатты таңдауға арналған орган болып табылады. Шешім Қоғамдық кеңес мүшелерінің көпшілік дауысымен қабылданады. == Сыйлық жайлы == [[Сурет:Чингиз Айтматов.JPG|thumb|left|200px|Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов 2007 жылдық «Алтын жүрек» сыйлығының салтанатты табыстауында]] Сыйлық 2007 жылдың наурыз айында тағайындалды. 2007 жылы 27 қазанда [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында]] алғашқы марапаттау рәсімі өтті. Жобаның нышаны және басты жүлдесі — алтындатылған қола мен жақұт тастан жасалған қан тамшысы бар жүрек пішініндегі мүсінше және мөлдірлік пен тазалықтың нышаны — шыны диплом болып келеді. Алғашқы «Алтын жүрек» сыйлығының салтанатты тапсырылуының құрметті қонағы [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Шыңғыс Айтматов]] болды. Сыйлық жыл сайын 27 қазанда Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында дәстүрлі түрде өтеді. Жеті жылдық тарихында бұл сыйлық алғаш рет 2010 жылы [[Астана|Астанада]] [[Астана (концерт залы)|Конгресс-холлдың]] концерттік залында өтті. 2011 жылы ұйымдастырушылар «Қазақстанның дамуына қосқан үлесі үшін» жаңа номинациясын жариялады. Ол Қазақстанда қайырымдылық қызметін жүзеге асыратын шетелдік азаматтарға беріледі. Ұйымдастыру комитеті 2012 жылы «Өнер және мейірімділік» номинациясын «Денсаулық сақтау саласына қосқан үлесі үшін» номинациясына ауыстырды — ол медициналық мекемелерге материалдық және қаржылық көмек көрсететін, олардың сапасын арттыру бойынша іс-шараларды өткізуге және медициналық қызмет көрсету және медицина қызметкерлерінің біліктілігін арттыруға қолдау көрсететіндерге беріледі. 2018 жылы «Қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесі үшін» жаңа номинация енгізілді. == Номинациялар == # Жетім балаларға көрсеткен қамқорлығы үшін # Білімді дамытуға қосқан үлесі үшін # Мүгедек жандарға көрсеткен қамқорлығы үшін # Спортты дамытып, оны қолдағаны үшін # Ардагерлерге көрсеткен құрметі үшін # Жыл шүлеңгері # Ақпараттық қолдаушы # Жылдың қайырымды адамы # Жыл ұйымы # Денсаулық сақтау саласына қолдау көрсеткені үшін # Қазақстанның өркендеуіне қосқан үлесі үшін # Қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесі үшін == Сыйлық иегерлері == ;«Жетім балаларға көрсеткен қамқорлығы үшін» номинациясы * Тасмағанбетова Әсел Иманғалиқызы, Алматы қ. (2007) * Үдербаев Мұрат Пірмағанбетұлы, Қызылорда қ. (2008) * Есімханов Есіркеп Досжанұлы, Алматы облысы , Талғар қ. (2009) * Әжібаева Әмина, Алматы қ. (2010) * Смыкова Наталья, Семей қ. (2011) * Жұмашев Ысқақ Тұрғанбайұлы (2012) * Тұяқ Есхожина, Талғар қ. (2013) * [[Айдын Жұмаділұлы Рақымбаев|Рақымбаев Айдын Жұмаділұлы]], BI Group басшысы, директорлар кеңесінің төрағасы (2014) * Қабылбаев Мұрат, Кенесары а., Ақмола облысы (2015) * Рада Хайрушева, Орал қ. (2016) * Екатерина Яценко, Екібастұз қ., Павлодар облысы (2017) * Гүлнар Қабылбекова, Алматы облысы, Үштөбе қ. (2018) ;«Білімді дамытуға қосқан үлесі үшін» номинациясы * «Алғабас» ЖШС, Қостанай қ. (2007) * Сейітжанов Серікжан Сейітжанұлы, Шымкент қ. (2008) * Беркінбаев Қайрат Шерәліұлы, Алматы қ. (2009) * Сабильянов Нұртай Салихұлы, Астана қ. (2010) * «Стандарт цемент» ЖШС, Шымкент қ. (2011) * «Богатырь комир» ЖШС, Екібастұз қ. (2012) * «Нұрай» компаниясы, Қызылорда қ. (2013) * «Емшан-Emshan Co» компаниясы, Ақтөбе қ. (2014) * Алтынбеков Бекзат, Жезқазған қ. (2015) * Ким Никон, Шу қ. (2016) * Мұрат Әділханов, Алматы қ. (2017) * Асылбек Қожахметов, Алматы қ. (2018) ;«Мүгедек жандарға көрсеткен қамқорлығы үшін» номинациясы * «ҚР дипломатиялық клуб» ҚБ, Алматы қ. (2007) * Омарбеков Иран Елубайұлы, Астана қ. (2008) * [[Аружан Саин]], Алматы қ. (2009) * «Джей Ти Ай Казахстан» ЖШС, Алматы облысы, Іле ауданы, Байсерке а. (2010) * «[[Mary Kay|Mary Kay Қазақстан]]» ЖШС (2011) * Бауыржан Қасымбергебаев — (2011) * Боранбаева Шолпан Қазыбекқызы (2012) * Ғалымбек Қанапияұлы (2013) * Ақтанова Әсия Тахауиқызы, Мүгедек балалардың ата-аналары қауымдастығының төрайымы, Алматы қ. (2014) * Күмісқалиев Ерлан, Атырау қ. (2015) * Дүйсенғали Оспанов, Қостанай қ. (2016) * Біржан Құжақов, Орал қ. (2017) * Нұржан Әлжанова, Алматы қ. (2018) ;«Спортты дамытып, оны қолдағаны үшін» номинациясы * «[[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі]]» АҚ (ССКӨБ), Рудный қ. (2007) * Гашута Владимир Вячеславович, Алматы қ. (2008) * [[Қайрат Советайұлы Боранбаев|Боранбаев Қайрат Советайұлы]], Алматы қ. (2009) * «Богатырь Комир» ЖШС, Екібастұз қ. (2010) * Есей Өркен, «Нұр Дала» ЖШС құрылтайшысы (2011) * Өтеулі Хамит, «Алтын Есіл» ЖШС директоры (2012) * «Алтынтау Көкшетау» компаниясы, Ақмола облысы (2013) * [[Дәулет Болатұлы Тұрлыханов|Тұрлыханов Дәулет Болатұлы]], Шығыс Қазақстан облысы (2014) * Ералиев Абзал, Қызылорда қ. (2015) * [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров|Жаксылық Үшкемпіров]], Астана қ. (2016) * «Алматы марафоны» қайырымдылық спорттық шарасы, Алматы қ. (2017) * Арман Машимов, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қ. (2018) ;«Ардагерлерге көрсеткен құрметі үшін» номинациясы * Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің Павлодар облысы бойыншы МБ, Павлодар қ. (2007) * [[Еуроазиаттық энергетикалық корпорациясы|«Еуразиялық энергетикалық корпорациясы» АҚ]], Павлодар облысы, Ақсу қ. (2008) * Гойкалова Людмила Александровна, Алматы қ. (2009) * Шалабаев Құсман Кәрімұлы, Алматы қ. (2010) * Жұмабай Жақып, «Жақып» шаруа қожалығының жетекшісі (2011) * Нұрбаев Молдияр Қылшықұлы, «Тәуекел Т» ЖШС директоры (2012) * Болат Өміралиев (2013) * Тәліпов Дәурен Оразғалиұлы, Талдықорған қ. (2014) * Коротин Сергей, Өскемен қ. (2015) * Күләш Сәрсембаева, Алматы қ. (2016) * Расима Темербаева, Алматы қ. (2017) * Сейдахмет Қалтаев, Жамбыл облысы, Тараз қ. (2018) ;«Жыл шүлеңгері» номинациясы * Айтжанов Ұзақбай Рүстемұлы, Алматы қ. (2007) * [[Chevron Corporation|«Шеврон» компаниясы]], Алматы қ. (2008) * Ермегияев Амангелді Дінұлы, Алматы қ. (2009) * Пайзахметов Әбдікаһар Хашимұлы, Шымкент қ. (2010) * [[Еуразиялық табиғи ресурстар корпорациясы|«ENRC Kazakhstan» ЖШС]] (2011) * [[Борис Нұрдәулетұлы Байжарқынов|Байжарқынов Борис Нұрдәулетұлы]], «Нұрдәулет-Ақтөбе» компаниясы» ЖШС директоры (2012) * Есімхан Жанабаев, «АШК» компаниясының бас директоры (2013) * Ілиясова Майра Әлімқажықызы, Алматы қ. (2014) * «Археологиялық экспедиция» ЖШС, Алматы қ. (2015) * [[Samsung Electronics|Samsung Electronics Central Eurasia]], Алматы қ. (2016) * Сергей Спицын, Алматы қ. (2017) * Сергей Глушков, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданы, Первомайский кенті (2018) ;«Ақпараттық қолдаушы» номинациясы * «Бурабай газеті» МҚКҚ, Щучинск қ. (2007) * «Ақжол» газеті, Тараз қ. (2008) * [[Арманжан Мерекеұлы Байтасов|Байтасов Арманжан Мерекеұлы]], Алматы қ. (2009) * «Время» газеті, Алматы қ. (2010) * «Жан жылуы» телебағдарламасы ([[Qazaqstan (телеарна)|«Қазақстан» телеарнасы]]) (2011) * «Армандар орындалады» тележобасы («Алматы» телеарнасы) (2012) * «Біз біргеміз» тележобасы («Астана» телеарнасы) (2013) * «Shahar» телерадиокомпаниясы» ЖШС (Хит ТВ), Алматы қ. (2014) * «Айғақ» телерадиокомпаниясы, Шымкент қ. (2015) * «Қазақстан» телерадиокомпаниясы, Астана қ. (2016) * Майра Абдрахманова Алматы қ. (2017) * «www.bestdoctor.kz» медициналық ақпарат порталы, Астана қ. (2018) ;«Жылдың қайырымды адамы» номинациясы * Закусилов Александр Александрович, Ақмола облысы, Сандықтау ауданы (2007) * «Қазгермұнай» БК» ЖШС, Қызылорда қ. (2008) * Абдрахимова Сапура Зайтжанқызы, Қызылорда қ. (2009) * [[Болат Мұқышұлы Әбілов|Әбілов Болат Мұқышұлы]], Алматы қ. (2010) * Тұрысбекова Қалиша, зейнеткер Алматы қ. (2011) * Дайырбеков Мүслімбай, «Шипа-Дент» стоматологиялық клиникасы» ЖШС директоры (2012) * [[Бауыржан Кеңесбекұлы Оспанов|Оспанов Бауыржан Кеңесбекұлы]], «Zhersu» корпорациясының бақылау кеңесі төрағасы (2013) * Салфиков Талғат Маратұлы, «Әнуар» сауда желісінің басшысы, Ақтөбе қ. (2014) * [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы]], Астана қ. (2015) * Гүлмира Абдрашева, Астана қ. (2016) * Темірлан Шайнүсіпов, Ақтерек ауылы, Алматы облысы (2017) * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Өтемұратов Болат Жамитұлы]], Алматы қ. (2018) ;«Жыл ұйымы» номинациясы * ТОО «Кар-тел», Алматы қ. (2007) * [[Қазақстан Халық банкі|«Қазақстан Халық банкі» АҚ]], Алматы қ. (2008) * [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп-Демеу» ЖШС]], Алматы қ. (2009) * [[«ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру|«ҚазМұнайГаз Барлау Өндіру» акционерлік қоғамы]](«ҚМГ БӨ»), Астана қ. (2010) * «Алтын Қыран» компаниялар тобы (2011), Компанияның құрылтайшысы және бас директоры Салжанов Исламбек * Акишев Самат Сағынбайұлы, «[[Қостанай минералдары]]» АҚ жетекшісі (2012) * [[Қарағанды сыра зауыты|«Efes Kazakhstan» компаниясы]] (2013) * «Әскерилендірілген теміржол күзеті» АҚ, Астана қ. (2014) * «Родина» агрофирмасы» ЖШС, Родина а., Ақмола облысы (2015) * «MetallPromGroup» ЖШС, Алматы қ. (2016) * [[Kaspi Bank|«Kaspi Bank» АҚ]], Алматы қ. (2017) * «Харекет» қоры, Алматы қ. (2018) ;«Өнер және мейірімділік» номинациясы * [[Роза Тәжібайқызы Бағланова|Бағланова Роза Тәжібайқызы]], Алматы қ. (2007) * «Таңсәрі» балалар музыкалық шоу театры, Алматы қ. (2008) * [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов|Болманов Қыдырәлі Нұртайұлы]], Астана қ. (2009) * Төлеушова Сарқыт Шаяхметқызы, Алматы қ. (2010) * Нұрмағамбетова Айжан (2011) ;«Денсаулық сақтау саласына қолдау көрсеткені үшін» номинациясы * Сүлейменова Айдан Төлеутайқызы, «Аяла» жеке қайырымдылық қорының президенті (2012) * Сарьян Анжелика Грантовна, «Амазонка» қоғамдық қорының директоры (2013) * Алматы онкология орталығы (АОО), Алматы қ. (2014) * Әлиева Эльмира, Алматы қ. (2015) * Ұлмекен Қожасова, Қарағанды облысы (2016) * «28 петель» клубы, Астана қ. (2017) * Роза Әлімханова, Қарағанды қ. (2018) ;«Қазақстанның өркендеуіне қосқан үлесі үшін» номинациясы * Вильфрид Штайн, Германия (2011) * Дженнифер Киран, АҚШ (2012) * Ежи Старак, «Polpharma» компаниясы, Польша (2013) * Камохара Масаеси, Жапония (2014) * Россано Томаселли, Италия (2015) * Фиона Коркоран, Ирландия (2016) * Виктория Шарбону мен Элизабет Турнок, АҚШ (2017) * Ольга Батутина мен Илья Байгабулов, Мәскеу қ., Ресей Федерациясы (2018) ;«Қоршаған ортаны қорғауға қосқан үлесі үшін» номинациясы * «Тазалық» экологиялық жобасы, Алматы қ. (2018) == Дереккөздер == * {{Cite web |url=https://www.ktk.kz/kz/news/video/2016/10/28/73303/|title=Алматыда осы жылдың ең үздік меценаттары анықталды|publisher=КТК телеарнасы|date=2016-10-28|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://qazir.kz/article/Altyn_zhurek_azamattar_ardaqtalady|title=«АЛТЫН ЖҮРЕК» АЗАМАТТАР АРДАҚТАЛАДЫ|publisher=QASIR.kz|date=2018-09-02|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://egemen.kz/article/160449-almatyda-altyn-dgurek-ulttyq-syylyghynynh-iegerleri-marapattaldy|title=Алматыда «Алтын жүрек» ұлттық сыйлығының иегерлері марапатталды|publisher=Egemen Qazaqstan|date=2017-10-29|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://mediakit.qamshy.kz/article/30903-almatyda-qayyrymdy-dgandargha-altyn-dgurek-syylyghy-tabys-etildi|title=Алматыда қайырымды жандарға «Алтын жүрек» сыйлығы табыс етілді|publisher=Qamshy.kz|date=2017-10-28|accessdate=2024-10-16}} * {{Cite web |url=https://qazaqstan.tv/news/45941/|title=Нұрсұлтан Назарбаев «Жыл адамы» сыйлығына ие болды|publisher=Қазақстан телеарнасы|date=2015-12-10|accessdate=2024-10-16}} [[Санат:Қазақстан сыйлықтары]] [[Санат:Қазақстан шүлеңгерлері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Алфавит бойынша марапаттар]] b936p3soun33wkqzsq3lgkq8irgx8x9 0 758683 3639446 3468044 2026-08-05T11:49:17Z Nurken 111493 /* */ 3639446 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name = Раськень Озкс |type = жергілікті |longtype = этникалық |image = Rasjken Ozks 2007 100 3476.jpg |caption = Раськень Озкс тойлануы, [[Чукалы (Большое Игнатово ауданы)|Чукалы]], 2007 жыл |official_name = |nickname = |observedby = [[эрзялар]] |begins = |ends = |date = 3 жыл сайын |date2006 = |celebrations = |observances = |relatedto = }} '''{{lang|myv|Раськень Озкс}}''' ([[эрзя тілі]]нен «Халық дұғасы») — 3 жыл сайын [[эрзялар]] тойлайтын дәстүрлі мейрам,<ref>{{Cite web |title=Russian authorities massively involved FSB operatives to prevent Ras'ken' Ozks – The chief elder of Erzyan people |url=https://inyazoro.info/?p=694&lang=en |accessdate=2023-04-02 |language=en}}</ref> [[Мордовия]]да ұлттық фольклор күні дәрежесіне ие.<ref name=":1">{{Cite web |title=Rasken Ozks 2022 |url=https://blog.stud.uni-goettingen.de/finnougristik/2022/09/02/das-gebet-rasken-ozks-2022-ein-nationalfest-ohne-nationalflagge/ |language=de}}</ref> Мейрам 1999 жылдан бері [[Чукалы (Большое Игнатово ауданы)|Чукалы]] ауылында өтеді. Бұған дейін ол соңғы рет 1629 жылғы 25 қыркүйекте тойланған еді, бұдан кейін оған тыйым салынған болатын. == 1999 жылғы тойлануы == 370 жыл бойы тойланбай жүрген Раськень Озкс ақыр аяғында 1999 жылғы 17 шілдеде, [[Ресей]]дің [[Мордовия]]дағы [[Чукалы (Большое Игнатово ауданы)|Чукалы]] ауылында өтті. Чукалыға осы күнге орай түрлі елден қонақтар келген: [[Финляндия]], [[Татарстан]], [[Мәскеу]], [[Самара]], [[Пенза]], [[Ульяновск]]; [[Красноярск өлкесі]]нің, [[Мурманск облысы]]ның және [[Жаңасібір]]дің өкілдері; [[Эстония]]ның эрзя диаспорасы. Мерекеге шамамен 2 000 адам қатысты. Раськень [[штатол]]ды [[Мурманск облысы]]нан келген Эрюш Вежай жақты.<ref name=":0">{{Cite web |title=Раськень Озкс в Большеигнатовском районе Мордовии |url=http://goloserzi.ru/etnos/traditsii/rasken-ozks-v-bolsheignatovskom-rayone-mordovii/ |accessdate=2023-04-02 |work=goloserzi.ru}}</ref> Мейрамның қайта орнауына [[Кшуманцянь Пиргуж]] біраз үлес қосқан. == 2022 жылғы тойлануы == 2022 жылғы Раськень Озкс тойлануы бұрынғылардан ерекшеленді: эрзя туларының көтерілгеніне жергілікті үкімет тыйым салды, бүкіл айтылған сөз [[Орыс тілі|орысша]] болды.<ref name=":1" /> == Барысы == Мейрамды керней дауысы бастайды, кернейге аңыздық патша Тюшти ие еді делінеді. Тюштидің жарлығынша, зар заман келгенде эрзялардың [[торама (ансамбль)|торама]] дыбыстағаны, оны естіп жиналғаны жөн. Аңыз бойынша, торама гуілін естіген Тюшти эрзяларға көмектесетін болады. Осыдан кейін ақ эрзя киімін киген бір топ адам [[Потмалей]] өзенінен шығады. Торама алаңдатарлық дыбыстарды шығарады да, топтың ортасында бір әйел яндава тостағанын және шағын [[штатол]]ды алып жүретін болады. Оның бүйірінде тағы екі әйел, бірі денсаулық білдіретін бал, екіншісі ұзақ өмірді бейнелейтін үлкен бөлке нан ұстайтын болады. Құдаймен, ата-бабалармен байланысты делінетін және мерекенің басты символы деп есептелетін негізгі шамға, ''Раськень штатолға'' олар баяу жетеді. 4 ер адам қоршаған бұл әйел штатолды жандырады да, олар бірігіп дұға оқиды: ''Ознотано эрицянок кис,'' ''Ознотано раськенек кис,'' ''Энялдтано эйденек кис....'' Және де жүздеген жылдар бұрын істегендей, олар ата-бабаларына сөз бағыштайды: ''...Весе тынь – седейсэнек,'' ''Весе тынь – минек верьсэ,'' ''Минь тынк эстэ лисинек,'' ''Минь тыненк велявтано.'' ''Садо, весе садо!...''<ref name=":0" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Эрзя дәстүрлі діні]] [[Санат:Паганистік мейрамдар]] cjqr9fegks4phit0l7w3wuavne1ugze 0 759875 3639285 3636673 2026-08-05T05:24:42Z Sagzhan 29953 3639285 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан<br />[[Қызыр хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = ислам | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] j3k0vwgfs3qp0uo4g57isrpuf53g79o 3639287 3639285 2026-08-05T05:25:14Z Sagzhan 29953 3639287 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан<br />[[Қызыр хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = ислам | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 6ge898r6jap78u9xj2hzeez72xq2a2n 3639288 3639287 2026-08-05T05:25:48Z Sagzhan 29953 3639288 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Құтлұқ Бұқа | Шынайы есімі = | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда]]ның беклербегі | Ту = | Басқара бастады = 1351 | Басқаруын аяқтады = 1357 | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Моғұл Бұқа]] Қыпшақ | Ізбасары = [[Мамай (беклербек)|Мамай]] [[Қияттар|Қият]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]<br />[[Қызыр хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Түсініктемелер = | Діні = ислам | Туған күні = 1310 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1393 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Енджлі (Найман) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Лақап аты = Өкіреш шал | Балалары = Ілияс, Синан | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Құтлұқ Бұқа''', шежіреде '''Өкіреш Ата''' — 1351–1357 жылдары билік еткен [[Алтын Орда]]ның беклербегі. 1359 жылы [[Қырым]]ның билеушісі болды, ол бұл лауазымда Темір Құтлұқты алмастырған болатын. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]]ның тұсында өмір сүрген және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болған. [[Қызыр хан]]ның бас уәзірі болған. Бүгінгі [[қазақтар]]дың құрамындағы [[наймандар]]дың жартысына жуығы Құтлұқ Бұқадан тарайды. Құтлұқ Бұқа наймандардың шежіресінде Өкіреш деген атпен көрсетілген. == Өмірі == Деректерге сәйкес, ол [[Күшлік хан]]ның ұрпағы болған. Күшлік хан [[Жебе ноян]]ға қарсы шайқаста қаза болғаннан кейін, оның бір баласын нөкерлері жасырып аман алып қалады. Осы баласынан тараған Күшліктің ұрпағы Құтлұқ Бұқа [[Алтын Орда]] мемлекетінде үлкен дәрежеге ие болып, ықпалды бектердің біріне айналады. Ортағасырлық [[Наймандар|Наймандардың]] Енджлі тармағынан тарайды. Құтлұқ Бұқа [[Көксу шайқасы|Көксулардағы шайқасқа]] қатысқан. Алайда Құтлұқ би сол шайқаста қаза болды деп көрсетілген, дегенмен Құтлұқ Бұқа содан кейін тағы 30 жыл өмір сүрген. [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] жақтасы және оның төрт [[Қарашы бек|қарашы-бегінің]] бірі болды. 1347 мен 1358 жылдар аралығында [[Венеция республикасы|Венеция республикасымен]] сауданы қадағалап отырған. 1351-1357 жылдары [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ханнан кейінгі ең жоғарғы лауазымы – [[Беклербек|беклербегі]] қызметін атқарады. 1357 жылғы [[Бердібек хан|Бердібектің]] Метрополит Алексейге берген жарлығында есімі аталған. [[Алтын Орда]] дәуірінде [[наймандар]] [[Шибан әулеті|Шыбан әулетінің]] қарамағында болғандықтан, Құтлұқ Бұқа олардың жақтасы болған. 1359-1380 жылдары орын алған [[Ұлы дүрбелең]] (Алтын Ордадағы азаматтық соғыс) дәуірінде белсенділік танытады. [[Өзбек хан]]ның жесірі [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] анасы [[Тайдула хатұн|Тайдула ханым]], Шибан ұрпағы Маңғытайдың ұлы [[Қызыр хан|Қызырмен]] одақтасады. Ал Құтлұқ Бұқа Қызыр оғланның бас уәзірі атанады. Келісім бойынша, [[Қызыр хан|Қызыр]] Тайдуллаға үйленіп, хандық билікті қолына алуы керек еді. Алайда араздық салдарынан Қызыр Тайдулланың ордасын тонап, Тайдулла Қызырды қуып шығады. 92 тайпаның 2 ғана қолдайтын Қызыр қашуға мәжбүр болады. [[Қызыр хан|Қызыр]] мен Тайдулланың араздығына дәл осы Құтлұқ Бұқа себеп болған делінеді. Құтлұқ Бұқа Қызырға Тайдулаға үйленбеуге кеңес береді. Тайдула [[Бату әулеті|Бату әулетінің]] мүддесі үшін күрессе, Құтлұқ Бұқа шибандықтардың мүддесі үшін күресіп, Қызырға қолдау білдіреді. Осы жауластықтың нәтижесінде 1360 жылы [[Қызыр хан|Қызыр]] таққа отырып, [[Наурыз хан]], Тайдула хатұн және оның туысы беклербек [[Моғұл Бұқа]] өлтіріледі.<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/4275 Гражданская война в Улусе Джучи]</ref> 1361 жылы жаңа хан [[Келдібек хан|Келдібек]] Құтлұқ Бұқаны [[Қырым|Қырым ұлысының]] билеушісі етіп тағайындады. 1362 жылы Келдібек хан өлгеннен кейін Құтлұқ Бұқа Қырымдағы билік үшін ұлысбек [[Қожа Әлібек|Қожа Әлібекпен]] күреседі. Әуелде, [[Азов теңізі|Азақ]] маңына шегініп, 1365 жылы Қожа Әлібекті өлтіргеннен кейін [[Қырым|Қырымға]] басып кіреді. [[Самара|Самар ұлысын]] басып алған Мамайға да қарсы күрес жүргізеді. Нәтижесінде [[Қырым|Қырымдағы]] ордалықтардың билігі әлсіреп, [[Феодоро княздігі]] күшейді, ал генуэздіктер Сугдеяны және [[Готия|Готиядағы]] жерлерді басып алды. 1365 жылы Құтлұқ Бұқа ұлы Ильясты [[Литва]] ұлы князі [[Ольгерд|Ольгердке]] бірлескен әрекеттер туралы келісу үшін жіберді. 1371 жылы [[Мамай (беклербек)|Мамай]] басып алған [[Қырым|Қырым түбегін]] тастап кетуге мәжбүр болды. 1380 жылы Мамай жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, [[Алтын Орда|Орданың]] жаңа ханы [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыспен]] бірге [[Қырым|Қырымды]] басып алды. 1381 жылы Құтлұқ Бұқа жаңадан Қырым ұлысбегі болып тағайындалды. Ұлы Ильяс көмекшісі қызметінде [[Солхат|Солхатты]] басқарады. 1385–1386 жылдары Алтын Орда мен [[Генуя республикасы|Генуя Республикасы]] арасында [[Солхат]] қаласы үшін соғыс болып, генуэздіктер жеңіске жетеді. 1387 жылы Құтлұқ Бұқа [[Кафа]] қаласының генуэз консулымен келісім жасасады, келісім бойынша [[Алтын Орда]] хандарының бұрынғы келісімдері расталып, генуэздіктерге Сугдея, таулы Готия жерлері қалып, Қырымдағы сауда монополиясы расталады. Осы аралықта Қырымды басқарған [[Бек-Болат бек]] Қырымнан қуылып, Тоқтамыс Құтлық-Бұқаны қайтадан ұлысбек етіп қояды. Соңғы рет Құтлық-Бұқа трихи деректерде 1393 жылы аталады. Бәлкім, сол жылы қайтыс болған. Одан кейін Қырымның жаңа ұлысбегі болып [[Тастемір|Таш-Темір]] тағайындалады. Құтлық-Бұқаның үлкен ұлы Ильяс сол уақытта қайтыс болған болуы мүмкін. Оның екінші ұлы Синан 1393–1395 жылдары [[Солхат]] түменінің басшысы болып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы тұрды. «Өкіреш» атауы «үлкен бұқа» деген мағынаны береді. Алып денелі болғанынан болар, Құтлұқ Бұқаға Өкіреш лақап аты жабысып, шежіреде осы атпен қалған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/20250/batyrdy-kesenesinde-bol-an-gime Батырдың кесенесінде болған әңгіме]</ref> == Құтлұқ Бұқа мен Өкіреш шалдың бір адам екеніне дәлелдер == Тарихшы [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитовтың]] ойынша, шежіре бойынша қазақ [[Наймандар|наймандарының]] түпкі атасы – Өкіреш шал – жоғарыда аталған Құтлұқ-Бұқамен бір тұлға. «Өкіреш» сөзі қазақ тілінен аударғанда «мұздаған», «өкірген» деген мағына береді, яғни «бұқа» сөзіне синоним болып табылады. Бұл есімнің құрамындағы екінші бөлігі. Демек, Құтлұқ Бұқа есімі мен Өкіреш атауы мағынасы жағынан үндес келеді. Мұны жанама дәлелдер де растайды. Белгілі қазақ тарихшысы [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышбайұлы]] (1879 ж. туған) өзінің он алтыншы атасы [[Төлегетай баба|Төлегетай]] екенін жазады <ref>Тынышпаев, 2014: 34</ref>, ал Төлегетай – Өкіреш шалдың шөбересі. Егер бір ұрпаққа орта есеппен 30 жыл деп есептесек, онда М. Тынышбайұлының он тоғызыншы атасы – Өкіреш шал – шамамен 1310 жылы туған деп санауға болады (570 жыл бұрын). Ал 1351 жылы Құтлұқ Бұқа [[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Жәнібек ханның]] [[Беклербек|беклербегі]] (бас кеңесшісі) болғаны белгілі, бұл – Өкіреш шалдың өмір сүрген уақытымен сәйкес келеді. Екінші жанама дәлел – [[Шибан әулеті|Шибан әулетінен]] шыққан [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)|Әбілхайыр ханның]] билігінде, оған жақын адамдардың қатарында найман руынан шыққан Өкіреш ұрпақтары болған.<ref>Ибрагимов және т.б., 1969: 144</ref> Демек, 1428 жылға қарай Өкіреш ұрпақтары найман ішінде бөлек бір руға айналған, бұл оның XV ғасырдан бұрын өмір сүргенін білдіреді. Ал XIV ғасырда найман руының ең белгілі өкілі – бек Құтлұқ Бұқа болған. Шежіре бойынша, Өкірештің баласы – Қаптағай, ал ол өз кезегінде барлық наймандардың бабасы – Найманның әкесі болған <ref>Сейдімбек, 2008: 457; Бабалар сөзі, 2012: 125</ref>. Біз бұл Қаптағайды орыс жылнамаларында кездесетін, 1370 жылы [[Тверь]] князі Михаил Александровичке хан жарлығын (ярлык) жеткізген [[Қаптағай]] елшілігінің басшысы ретінде танимыз.<ref>Селезнев, 2009: 100</ref>. Сонымен қатар, Қаптағай есімі – қазақ наймандары үшін ортақ ұран болып табылады <ref>Искакова, 2012: 402</ref> == Ұрпақтары == Найман шежіресіндегі бүкіл [[Төлегетай баба|Төлегетай]] ұрпақтары осы Құтлұқ Бұқадан тікелей тарайды. Құтлұқ Бұқаның немерелері Әбу Бәкр, Сары Осман, Қара Осман, Омар, Тұлын Қожа (Төлегетай) Әбілқайыр ханның бектері болған. [[Тәуке хан|Тәуке ханның]] әскери қолбасшысы болған [[Алдияр батыр]],қазақтың ең әйгілі батырларының бірі [[Қабанбай батыр]], барлығы Құтлұқ Бұқаның тұқымдары. Бүгінгі таңда кемі 500 мыңға жуық, көбі миллиондаған найман руының өкілдері оның ұрпағы болып саналады.<ref>[https://yvision.kz/kk/post/kiresh-shal-48931 Шежіредегі Өкіреш Шал кім]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]] [[Санат:Алтын Орда билері]] 9irynnedcur2a59ds4h8usmvk0eu6wn 0 760337 3639444 3493506 2026-08-05T11:47:35Z Nurken 111493 /* */ 3639444 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Эрзялар |сурет = Erzya women.jpg |сурет тақырыбы = Дәстүрлі киінген эрзя әйелдері |саны = 57 008 (2010,<ref>{{cite web |title=Официальная публикация итогов Всероссийской переписи населения 2010 года. Т. 1. Численность и размещение населения |url=https://rosstat.gov.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |publisher=Мемлекеттік статистика федералдық қызметі |language=ru |date=2010}}</ref> санақ) |аймақ = {{байрақ|Ресей}}:<br>{{flagicon image|Flag of Mordovia.svg|border}} [[Мордовия]] |тілдері = [[Эрзя тілі|эрзяша]], [[Орыс тілі|орысша]] |діні = [[Орыс православ шіркеуі|православиелік]], [[эрзя дәстүрлі діні]], [[лютерандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Эрзялар''' ({{lang-myv|эрзят}}) — [[эрзя тілі]]нде сөйлейтін [[Фин-угор халықтары|фин-угор]] халқы. Эрзя тілі [[Орал тілдері]]нің [[Мордва тілдері|мордва тармағы]]на жатады. Кейде эрзялар [[мокшалар]]мен бірге «[[мордвалар]]» делінеді.<ref>{{Cite web |url=https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/42397/livingon.pdf?sequence=2 |author=Pimenoff, Ville Nikolai |title=Living on the Edge: Population Genetics of Finno-Ugric-speaking Humans in North Eurasia |publisher=Department of Forensic Medicine University of Helsinki |date=2012 |accessdate=2012-05-12 |lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120722163332/https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/42397/livingon.pdf?sequence=2 |date=2012-07-22}}</ref><ref name="2020_06_22_erzaen_suri_ee">{{Cite web|url=http://www.suri.ee/inf/erzaen.html |title=Erza We Are!, Two languages – two nations |lang=en |work=suri.ee}}</ref> == Географиясы == Эрзялар көбіне [[Ресей]]дегі [[Мордовия]]ның шығысына қарай жерде, [[Мокша (өзен)|Мокша]] мен [[Сура (Еділ саласы)|Сура]], [[Еділ]] мен [[Ақеділ]] өзендерінің бойында тұрады. 2021 жылғы Ресей халық санағы ақпаратынша эрзялардың көпшілігі Ресейдің осы субъектілерінде тұрады: [[Мордовия]], [[Ульяновск облысы]], [[Пенза облысы]], [[Чувашия]], [[Төменгі Новгород облысы]], [[Самара облысы]], [[Татарстан]], басқалары.<ref name="Перепись 2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |lang=ru |work=rosstat.gov.ru |accessdate=2023-01-05}} {{Wayback|date=2022-12-30 |url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx}}</ref> == Ұлттық мейрамдары == Эрзялардың басты ұлттық мейрамы — ''[[Раськень Озкс]]'' (эрзяшадан — «халықтық дұға»). Мейрам 3 жыл сайын, шілде айының екінші сенбісінде, [[Большое Игнатово ауданы]]ндағы [[Чукалы (Большое Игнатово ауданы)|Чукалы]] ауылында өтеді. Ең жаңа Раськень Озкс 20125 жылғы 19 шілдеде өткен орын алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Еуропа халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Еуропа халықтары]] 8wmk88fubstxlgf0pretfgdm2gw3tp7 10 764845 3639138 3638930 2026-08-04T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3639138 json application/json { "articles": 244478, "pages": 669460, "edits": 3635420, "users": 180395, "activeusers": 324, "admins": 15, "files": 8765 } 7tkxi0iauvl1hbf6b4vb7wit88x2r55 4 775564 3639206 3638952 2026-08-05T03:07:04Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3639206 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 110321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 396790] |- |2 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 26561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 149554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 300461] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 36155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 98444] |- |4 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31165] |- |5 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30495] |- |6 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8616] |- |7 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 263938] |- |8 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 83516] |- |9 |[[Нан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 3407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 5086] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 83889] |- |11 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8087] |- |12 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8541] |- |13 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35743] |- |14 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9739] |- |15 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8780] |- |16 |[[Пазырық мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5253] |- |17 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6339] |- |18 |[[Қазақ-ноғай қатынастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%BD%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3558] |- |19 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18032] |- |20 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23557] |- |21 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3037] |- |22 |[[Әділ Өтеғұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2659] |- |23 |[[:Сурет:Oxford City FC crest.svg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AOxford_City_FC_crest.svg 2527] |- |24 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8540] |- |25 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19111] |- |26 |[[Жақ (анатомия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 2545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%29 3489] |- |27 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 2974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 8051] |- |28 |[[Зират]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 2821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%82 3209] |- |29 |[[Джон Фицджеральд Кеннеди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%A4%D0%B8%D1%86%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B8 3054] |- |30 |[[Нұрсұлтан (ханбике)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5%29 2540] |- |31 |[[Шорья]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%8C%D1%8F 2454] |- |32 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 5138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21667] |- |33 |[[Михаил Станиславович Шайдоров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2 4963] |- |34 |[[Стоматит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 5882] |- |35 |[[Ламин Ямаль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 2562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD_%D0%AF%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8C 3547] |- |36 |[[Дина Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 3368] |- |37 |[[Заһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2480] |- |38 |[[Рүстем Оразбайұлы Есдәулетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2546] |- |39 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36192] |- |40 |[[Жын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 3905] |- |41 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22980] |- |42 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9948] |- |43 |[[Бүйрек тастары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2357] |- |44 |[[Құшайри]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B8 2235] |- |45 |[[Әлем халықтарының ертегілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2370] |- |46 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11522] |- |47 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30503] |- |48 |[[Саида Шавкатқызы Мирзиёева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D0%B8%D1%91%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2372] |- |49 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13615] |- |50 |[[Айша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0 4595] |- |51 |[[Қатысушы талқылауы:Kasthack]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasthack 2130] |- |52 |[[Ұйғырлар мен дүнгендердің Қытайдан Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 4345] |- |53 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3537] |- |54 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14794] |- |55 |[[Тораңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 2372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 3833] |- |56 |[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6258] |- |57 |[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2781] |- |58 |[[Ибн әл-Қаийм әл-Джәузия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B8%D0%B9%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%94%D0%B6%D3%99%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2314] |- |59 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28574] |- |60 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13094] |- |61 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5962] |- |62 |[[Бала ауруы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 2372] |- |63 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 7418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 24151] |- |64 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 76107] |- |65 |[[Қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D1%96_%D2%AF%D0%B9_%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2706] |- |66 |[[Шұрат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 1977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 2335] |- |67 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46256] |- |68 |[[Бақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 3493] |- |69 |[[Канибадам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 2044] |- |70 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17188] |- |71 |[[Ай (қазақ дәстүрінде)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 2194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 5130] |- |72 |[[Тарық ибн Зияд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4 2056] |- |73 |[[Уоррен Гардинг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B3 2242] |- |74 |[[Щучинск]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 2880] |- |75 |[[Әйнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 1935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2779] |- |76 |[[Қытай халықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2557] |- |77 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7646] |- |78 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3043] |- |79 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18086] |- |80 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58670] |- |81 |[[Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 2875] |- |82 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 49443] |- |83 |[[Виктория (Британдық Колумбия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%28%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F%29 1949] |- |84 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42255] |- |85 |[[Ислам негіздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2691] |- |86 |[[Шұғыла (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 1933] |- |87 |[[Жаңасемей ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3115] |- |88 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25534] |- |89 |[[Есінеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%83 2137] |- |90 |[[Комако Кимура]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE_%D0%9A%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0 1833] |- |91 |[[Құс өсіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D3%A9%D1%81%D1%96%D1%80%D1%83 1986] |- |92 |[[Нақыл сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5660] |- |93 |[[Араб мемлекеттері Лигасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9B%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 2919] |- |94 |[[Маржан Тасова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1876] |- |95 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116411] |- |96 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 7774] |- |97 |[[Ажырасу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%83 2890] |- |98 |[[Бірлік (Мойынқұм ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%9C%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 2010] |- |99 |[[Пиноккио]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8%D0%BE 1805] |- |100 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 12999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22125] |- |101 |[[Ребус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 1837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B1%D1%83%D1%81 2191] |- |102 |[[Даниал Кенжетайұлы Ахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BB_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2674] |- |103 |[[Азаматтық тәрбие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%B5 1881] |- |104 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26378] |- |105 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 4771] |- |106 |[[Коростышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1732] |- |107 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28095] |- |108 |[[Қарадың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%A3 1720] |- |109 |[[Райнгау-Таунус (аудан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%83-%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%83%D1%81_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 1709] |- |110 |[[Икер Касильяс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D1%81 1990] |- |111 |[[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10176] |- |112 |[[Наманған облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1780] |- |113 |[[Түзуші ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3206] |- |114 |[[Энтеровирусты инфекция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F 2564] |- |115 |[[Қарақалпақ мемлекеттік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1968] |- |116 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4272] |- |117 |[[Иммунды жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 3450] |- |118 |[[Халифа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%B0 2434] |- |119 |[[Кванхе гун ван]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B5_%D0%B3%D1%83%D0%BD_%D0%B2%D0%B0%D0%BD 1809] |- |120 |[[Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4382] |- |121 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 36416] |- |122 |[[Дирлеванг]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3 1614] |- |123 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 4664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23784] |- |124 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7414] |- |125 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23887] |- |126 |[[Футболдан әлем чемпионаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5455] |- |127 |[[Павел Яковлевич Зальцман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%86%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1618] |- |128 |[[Dream League Soccer 2021]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Dream_League_Soccer_2021 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Dream_League_Soccer_2021 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Dream_League_Soccer_2021 1666] |- |129 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23242] |- |130 |[[Ұлы тоқырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3008] |- |131 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9474] |- |132 |[[Данил Голубенко]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 1925] |- |133 |[[Мұхаммед Мохбер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80 1646] |- |134 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7796] |- |135 |[[Кропивницкий]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1616] |- |136 |[[Хулиан Альварес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%81 1670] |- |137 |[[Қатысушы:Tvoilubimyibakhthar]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATvoilubimyibakhthar 1653] |- |138 |[[Жалғас Жұмағұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2157] |- |139 |[[Сайфуддин Азизи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%B4%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B8 1569] |- |140 |[[Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4986] |- |141 |[[:Санат:Алматы облысында туғандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1737] |- |142 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1660] |- |143 |[[Капонир]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80 1544] |- |144 |[[Супер келіншек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 1857] |- |145 |[[Күрен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BD 1551] |- |146 |[[Mellstroy]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Mellstroy 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mellstroy 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Mellstroy 1944] |- |147 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58899] |- |148 |[[Үйде жалғыз қалғанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 3725] |- |149 |[[Аустрия жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1632] |- |150 |[[Волчанск (Украина)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA_%28%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29 1510] |- |151 |[[Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%98%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1581] |- |152 |[[Үлкен Арлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1644] |- |153 |[[Түрік әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 2837] |- |154 |[[Үндістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2533] |- |155 |[[Адуын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%8B%D0%BD 1621] |- |156 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26268] |- |157 |[[Кеңірдек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA 3641] |- |158 |[[Алатау (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 4637] |- |159 |[[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 4006] |- |160 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 4741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 23289] |- |161 |[[Алматы энергетика және байланыс университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2937] |- |162 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3958] |- |163 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28593] |- |164 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11101] |- |165 |[[Абайдың этнографиялық лексикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1499] |- |166 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6043] |- |167 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10668] |- |168 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 10256] |- |169 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 12082] |- |170 |[[Терек шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1588] |- |171 |[[Ларри Финк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%BA 1492] |- |172 |[[Бронх демікпесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D1%81%D1%96 5107] |- |173 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11844] |- |174 |[[Құран ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1387] |- |175 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17968] |- |176 |[[Арсланбек Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1555] |- |177 |[[Мырза Ғұләм Ахмед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D2%92%D2%B1%D0%BB%D3%99%D0%BC_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1515] |- |178 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4500] |- |179 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10334] |- |180 |[[Қазақстан кенттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1999] |- |181 |[[Ер Төстік және Айдаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2046] |- |182 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 7017] |- |183 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 22744] |- |184 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 12399] |- |185 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15632] |- |186 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 126980] |- |187 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63385] |- |188 |[[:Санат:Жылқы тұқымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1348] |- |189 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 4008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 28708] |- |190 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28798] |- |191 |[[Ванесса Кирби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B8 1360] |- |192 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18766] |- |193 |[[Түркістан легионы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2447] |- |194 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8758] |- |195 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 4024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 28436] |- |196 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62955] |- |197 |[[Профессор Мориарти]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8 1297] |- |198 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8720] |- |199 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26412] |- |200 |[[Кристалдық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 4441] |- |201 |[[Лиам Макдональд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%B0%D0%BC_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1268] |- |202 |[[Захабийа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B9%D0%B0 1248] |- |203 |[[Қабір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%80 2178] |- |204 |[[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2592] |- |205 |[[Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 1490] |- |206 |[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2001] |- |207 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10386] |- |208 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15963] |- |209 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2725] |- |210 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 120894] |- |211 |[[Кеген (ауыл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 1745] |- |212 |[[Турбина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1394] |- |213 |[[Пісте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5 1517] |- |214 |[[Ирина Ерофеева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1258] |- |215 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35275] |- |216 |[[Қазақтың антропологиялық типі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%96 1342] |- |217 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2855] |- |218 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12545] |- |219 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12542] |- |220 |[[:Санат:Чадтағы футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1176] |- |221 |[[Қыз ұзату кәделері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%BA%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3236] |- |222 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12868] |- |223 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17778] |- |224 |[[Индиго]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 2498] |- |225 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12320] |- |226 |[[Галлон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BD 1213] |- |227 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19689] |- |228 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 31009] |- |229 |[[Аляска штатының қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1447] |- |230 |[[Сырдария облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1398] |- |231 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 7869] |- |232 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12020] |- |233 |[[Элен Каррер д’Анкосс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B4%E2%80%99%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%81 1137] |- |234 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35863] |- |235 |[[Болашақ (стипендия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 3063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5940] |- |236 |[[Тив (халық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%B2_%28%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1163] |- |237 |[[Дезире Дуэ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B5_%D0%94%D1%83%D1%8D 1234] |- |238 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27573] |- |239 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4851] |- |240 |[[Шымыр батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1408] |- |241 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9223] |- |242 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38005] |- |243 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 45837] |- |244 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3699] |- |245 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4919] |- |246 |[[Берік Мәжитұлы Имашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1480] |- |247 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 7217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 109698] |- |248 |[[Катар әмірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 1127] |- |249 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 23478] |- |250 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12158] |- |251 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 7825] |- |252 |[[Ху Цзиньтао]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83_%D0%A6%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BE 1240] |- |253 |[[Елена Александровна Пак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D0%BA 1049] |- |254 |[[Тәубә сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B1%D3%99_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2124] |- |255 |[[Көкбас (балық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%81_%28%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%29 1174] |- |256 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10576] |- |257 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15613] |- |258 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7118] |- |259 |[[Давид Мамиевич Дегтярев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%82%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2 1084] |- |260 |[[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2627] |- |261 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5167] |- |262 |[[Желдірме (ән жанры)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%28%D3%99%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D1%8B%29 1059] |- |263 |[[Алтынсарин ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 1279] |- |264 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4644] |- |265 |[[Мизан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2012] |- |266 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8977] |- |267 |[[Александр Станиславович Сырский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 1104] |- |268 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7751] |- |269 |[[Уикипедия:Форум/Басқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5990] |- |270 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 38794] |- |271 |[[Ракапоши]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%88%D0%B8 1020] |- |272 |[[Дәуіт ұста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 1316] |- |273 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50134] |- |274 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4651] |- |275 |[[Жігіттің сөзі. Қанды жол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96._%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 975] |- |276 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20848] |- |277 |[[Ежелгі грек философиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3247] |- |278 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65607] |- |279 |[[Мал атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4192] |- |280 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 3364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 21080] |- |281 |[[Химия оқу пәні және ғылыми сала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BF%D3%99%D0%BD%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1194] |- |282 |[[Голямо-Асеново (Хасково облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE-%D0%90%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 968] |- |283 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53723] |- |284 |[[Мақсат Мәлікұлы Толықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2161] |- |285 |[[Ақ бата, тілек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%2C_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA 1969] |- |286 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34258] |- |287 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23201] |- |288 |[[Бейметалдар атомы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D1%8B 985] |- |289 |[[Намаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 2567] |- |290 |[[М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1570] |- |291 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8604] |- |292 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13799] |- |293 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7736] |- |294 |[[Накхер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BA%D1%85%D0%B5%D1%80 936] |- |295 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9917] |- |296 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4241] |- |297 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27466] |- |298 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9858] |- |299 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9333] |- |300 |[[Худжанд (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 963] |- |301 |[[Темір алмасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1140] |- |302 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6886] |- |303 |[[Төлепберген Тұрсынұлы Байсақалов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1177] |- |304 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15942] |- |305 |[[Хакан Чалханоглу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D1%83 971] |- |306 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12264] |- |307 |[[Цирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA 2586] |- |308 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 84314] |- |309 |[[Күміс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81 3560] |- |310 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15629] |- |311 |[[Шариф]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84 1060] |- |312 |[[:Сурет:Maradona 1986 Arg-Eng.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AMaradona_1986_Arg-Eng.jpg 888] |- |313 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76940] |- |314 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30107] |- |315 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14140] |- |316 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 5587] |- |317 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25753] |- |318 |[[Түсті металлургия өнеркәсібі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96 1823] |- |319 |[[Кухня (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D1%85%D0%BD%D1%8F_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1059] |- |320 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24620] |- |321 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5708] |- |322 |[[Омония (футбол клубы, Никосия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%2C_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%8F%29 914] |- |323 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 16118] |- |324 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8741] |- |325 |[[Қызықты биология. Жануарлар әлемі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F._%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%96 905] |- |326 |[[2GIS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2GIS 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2GIS 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2GIS 1613] |- |327 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 13199] |- |328 |[[Қазақстан Президентінің Резиденциясы (Алматы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 1008] |- |329 |[[Бохтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80 978] |- |330 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 8845] |- |331 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 10237] |- |332 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13161] |- |333 |[[Аққыстау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83 1439] |- |334 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14701] |- |335 |[[Малдың инвазиялық аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2113] |- |336 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4550] |- |337 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28852] |- |338 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7729] |- |339 |[[Ябалак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA 868] |- |340 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 13746] |- |341 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8135] |- |342 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20904] |- |343 |[[Арал ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3569] |- |344 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5880] |- |345 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33453] |- |346 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50091] |- |347 |[[Староконстантинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 875] |- |348 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18755] |- |349 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11385] |- |350 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8737] |- |351 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 8659] |- |352 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5094] |- |353 |[[Ақ болып кетті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96 989] |- |354 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10944] |- |355 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 10147] |- |356 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 23167] |- |357 |[[Орта ғасыр кезеңінің антропологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 893] |- |358 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 27247] |- |359 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5642] |- |360 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 26048] |- |361 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11614] |- |362 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 22634] |- |363 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4480] |- |364 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13021] |- |365 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4940] |- |366 |[[Ортохантавирус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 946] |- |367 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 18055] |- |368 |[[Қазақ ұлттық киімдер тігуге пайдаланған маталар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 925] |- |369 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 64025] |- |370 |[[Ағайын-туыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D1%83%D1%8B%D1%81 1308] |- |371 |[[Ақтабан шұбырынды жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1046] |- |372 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16375] |- |373 |[[Сарыарқа (метро бекеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96%29 899] |- |374 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 99582] |- |375 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5838] |- |376 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1051] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1520] |- |377 |[[Лионель Месси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%9C%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8 4226] |- |378 |[[Испан тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1714] |- |379 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16968] |- |380 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15504] |- |381 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5086] |- |382 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39996] |- |383 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 36858] |- |384 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 32018] |- |385 |[[Көрімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2408] |- |386 |[[Дүйсен Шопанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 758] |- |387 |[[Сабын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2106] |- |388 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12167] |- |389 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71873] |- |390 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15209] |- |391 |[[Без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7 4672] |- |392 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6980] |- |393 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35046] |- |394 |[[Жүктілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 4390] |- |395 |[[Астана күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1877] |- |396 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4232] |- |397 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9505] |- |398 |[[Виктор Орбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD 1212] |- |399 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2772] |- |400 |[[Хасар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80 975] |- |401 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7588] |- |402 |[[Рахат Мұхтарұлы Әлиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1942] |- |403 |[[Діл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB 1958] |- |404 |[[Чарли Кирк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BA 1083] |- |405 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9038] |- |406 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29702] |- |407 |[[Ақпан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD 2591] |- |408 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19073] |- |409 |[[Арыс қалалық әкімдігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1204] |- |410 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7540] |- |411 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 3482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21632] |- |412 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9620] |- |413 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12061] |- |414 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16683] |- |415 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5896] |- |416 |[[Шу аңғары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83_%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B 814] |- |417 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19551] |- |418 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10519] |- |419 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7366] |- |420 |[[Қатысушы:Дана Нұрболқызы/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 726] |- |421 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9131] |- |422 |[[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2361] |- |423 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 58606] |- |424 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2730] |- |425 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 6325] |- |426 |[[Әкімшілік жауапкершілік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2065] |- |427 |[[Азамат Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2413] |- |428 |[[Ташкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 4388] |- |429 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28695] |- |430 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8251] |- |431 |[[Гүлназ Жоланова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1280] |- |432 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 54676] |- |433 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 4125] |- |434 |[[Ғылыми еңбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA 832] |- |435 |[[Кеңірдек тыныстылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BA_%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 791] |- |436 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18841] |- |437 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3917] |- |438 |[[Құрылтай сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 653] |- |439 |[[Шиеленіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%81 967] |- |440 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1824] |- |441 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13814] |- |442 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8129] |- |443 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8171] |- |444 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 692] |- |445 |[[Мандам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC 952] |- |446 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10524] |- |447 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 3172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7488] |- |448 |[[Маймыл шешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 847] |- |449 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1036] |- |450 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1188] |- |451 |[[Еңлік — Кебек (пьеса)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8826] |- |452 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19292] |- |453 |[[Енога]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B0 646] |- |454 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 28218] |- |455 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19098] |- |456 |[[Азық-түлік қауіпсіздігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 1169] |- |457 |[[Шолпан Иманбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1287] |- |458 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8678] |- |459 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11156] |- |460 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9756] |- |461 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12733] |- |462 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3567] |- |463 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4673] |- |464 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14408] |- |465 |[[Телефон коды бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3368] |- |466 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8188] |- |467 |[[Киста]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0 2900] |- |468 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 985] |- |469 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15126] |- |470 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2815] |- |471 |[[Лана Паррия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%8F 665] |- |472 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33127] |- |473 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11290] |- |474 |[[Әзімхан Тішәнұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D1%88%D3%99%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636] |- |475 |[[Шаһрихан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD 696] |- |476 |[[Қазақстан 2050]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 6518] |- |477 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3518] |- |478 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26596] |- |479 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20815] |- |480 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12893] |- |481 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26833] |- |482 |[[Лофельден]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B5%D0%BD 621] |- |483 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8121] |- |484 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10924] |- |485 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18537] |- |486 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13489] |- |487 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8336] |- |488 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9290] |- |489 |[[Ат қою рәсімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2859] |- |490 |[[Халықаралық Алматы әуежайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1563] |- |491 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 18315] |- |492 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11559] |- |493 |[[Алматы-2]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B-2 798] |- |494 |[[Әуе компаниялары кодтары-T]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-T 634] |- |495 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8989] |- |496 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10337] |- |497 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 3981] |- |498 |[[Астана медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1361] |- |499 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8273] |- |500 |[[Намаз уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 6580] |- |501 |[[Хасен Рүстемұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 970] |- |502 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15985] |- |503 |[[Қоскөпір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80 627] |- |504 |[[Абд әл-Қадыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4_%D3%99%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80 654] |- |505 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 4537] |- |506 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31985] |- |507 |[[Бұғы мүйізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7%D1%96 892] |- |508 |[[Сорпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%80%D0%BF%D0%B0 1031] |- |509 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12905] |- |510 |[[Ел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB 1608] |- |511 |[[Қызыл (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 780] |- |512 |[[Йошинори Осуми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%99%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8_%D0%9E%D1%81%D1%83%D0%BC%D0%B8 634] |- |513 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 22313] |- |514 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14673] |- |515 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13475] |- |516 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 23238] |- |517 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8950] |- |518 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 6241] |- |519 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12137] |- |520 |[[Мара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0 602] |- |521 |[[Сәтбаев (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2576] |- |522 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6714] |- |523 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 65046] |- |524 |[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6854] |- |525 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5528] |- |526 |[[Кока-кола]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0 2008] |- |527 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 6325] |- |528 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8055] |- |529 |[[Айсай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%B9 593] |- |530 |[[Түстер психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2945] |- |531 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 12850] |- |532 |[[Оливер Три]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_%D0%A2%D1%80%D0%B8 1182] |- |533 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9224] |- |534 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11111] |- |535 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4898] |- |536 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12349] |- |537 |[[Chanel]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Chanel 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Chanel 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Chanel 3514] |- |538 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6194] |- |539 |[[Ақтаудағы ұшақ апаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 957] |- |540 |[[Тілашар тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2870] |- |541 |[[Әлжаппар Мұсаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2 592] |- |542 |[[Фармакология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2195] |- |543 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7449] |- |544 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14217] |- |545 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8512] |- |546 |[[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3125] |- |547 |[[:Сурет:Photo of massacre victims in Turkey.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APhoto_of_massacre_victims_in_Turkey.jpg 544] |- |548 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 11230] |- |549 |[[Самұрық құсы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%8B 3004] |- |550 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54406] |- |551 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 9915] |- |552 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 5041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 28000] |- |553 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13301] |- |554 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2415] |- |555 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 16380] |- |556 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9129] |- |557 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17536] |- |558 |[[Ипанема]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0 574] |- |559 |[[Аргентина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3039] |- |560 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40515] |- |561 |[[Қауын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD 2284] |- |562 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4281] |- |563 |[[Отандастар қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 940] |- |564 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5449] |- |565 |[[Ұйымның қаржы қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 794] |- |566 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11852] |- |567 |[[Дарын (мектептер желісі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%29 1226] |- |568 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11675] |- |569 |[[Иландыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 642] |- |570 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15707] |- |571 |[[Үйлену тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%83_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 2793] |- |572 |[[Әмір Темір мұражайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 858] |- |573 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1820] |- |574 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6504] |- |575 |[[Әділхан Құрманғалиұлы Макин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 702] |- |576 |[[Ұшық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B 4128] |- |577 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14239] |- |578 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9982] |- |579 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15653] |- |580 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 6868] |- |581 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13969] |- |582 |[[Зеренді (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 752] |- |583 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15084] |- |584 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8841] |- |585 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23937] |- |586 |[[Қатын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD 1504] |- |587 |[[Марат Бақытжанұлы Бекетаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 647] |- |588 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18156] |- |589 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11508] |- |590 |[[Жұмыс уақыты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 3290] |- |591 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24840] |- |592 |[[Берш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88 619] |- |593 |[[Қазақстан Республикасы десанттық-шабуылдаушы әскерлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B-%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1731] |- |594 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29341] |- |595 |[[:Санат:Алматы тұлғалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |- |596 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1701] |- |597 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6744] |- |598 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14262] |- |599 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1858] |- |600 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4683] |- |601 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4532] |- |602 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11707] |- |603 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6997] |- |604 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19263] |- |605 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13942] |- |606 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3591] |- |607 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3911] |- |608 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7046] |- |609 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6187] |- |610 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6190] |- |611 |[[Әбен Сатыбалдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 694] |- |612 |[[Видео ойын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD 984] |- |613 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7081] |- |614 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16999] |- |615 |[[Korzinka]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Korzinka 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Korzinka 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Korzinka 537] |- |616 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11382] |- |617 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20118] |- |618 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 5835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29526] |- |619 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7881] |- |620 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 1947] |- |621 |[[Ананас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81 1199] |- |622 |[[Метис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%81 863] |- |623 |[[Спарта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 2192] |- |624 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11360] |- |625 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9623] |- |626 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1974] |- |627 |[[Василий Владимирович Бартольд]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 1242] |- |628 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4333] |- |629 |[[Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 907] |- |630 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6968] |- |631 |[[Шегіргүл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B3%D2%AF%D0%BB 799] |- |632 |[[Бакса]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B0 506] |- |633 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12918] |- |634 |[[Қайран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD 671] |- |635 |[[Құтайба ибн Муслим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BC 915] |- |636 |[[Қырғызстан президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1368] |- |637 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 2955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5903] |- |638 |[[Әйтеке би кенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1429] |- |639 |[[Имишли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B8%D1%88%D0%BB%D0%B8 496] |- |640 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17534] |- |641 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 2892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 20408] |- |642 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31538] |- |643 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28165] |- |644 |[[Килиан Мбаппе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 3424] |- |645 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5173] |- |646 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5018] |- |647 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38788] |- |648 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4588] |- |649 |[[Жұмыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81 1315] |- |650 |[[Асқа бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0 1411] |- |651 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4010] |- |652 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9363] |- |653 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56869] |- |654 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21316] |- |655 |[[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2158] |- |656 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24767] |- |657 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2608] |- |658 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11338] |- |659 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 37737] |- |660 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4127] |- |661 |[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4614] |- |662 |[[Мыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 6917] |- |663 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5869] |- |664 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10479] |- |665 |[[Райымбек ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2819] |- |666 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10319] |- |667 |[[Орел и Решка (телебағдарлама)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 576] |- |668 |[[Көлсай көлдері ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 3686] |- |669 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1347] |- |670 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13191] |- |671 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16948] |- |672 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8085] |- |673 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14480] |- |674 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5136] |- |675 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4342] |- |676 |[[Салауатты өмір салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6966] |- |677 |[[Қылмыстық іс жүргізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%96%D1%81_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1505] |- |678 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19902] |- |679 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12344] |- |680 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30163] |- |681 |[[Айя Шалқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%8F_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80 1162] |- |682 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23356] |- |683 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5893] |- |684 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 6923] |- |685 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3049] |- |686 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7618] |- |687 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4739] |- |688 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6177] |- |689 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8105] |- |690 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6546] |- |691 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58446] |- |692 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16644] |- |693 |[[Қонақжайлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3560] |- |694 |[[Дербент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D1%82 823] |- |695 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13418] |- |696 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3148] |- |697 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8298] |- |698 |[[Сервер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 1554] |- |699 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5791] |- |700 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6855] |- |701 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 29681] |- |702 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5621] |- |703 |[[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1454] |- |704 |[[Төлепберген Төлебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |- |705 |[[Кіші Диқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%94%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 571] |- |706 |[[Қазақстан қазақтарының бас әрпі бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 588] |- |707 |[[Котлет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82 634] |- |708 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6139] |- |709 |[[Алматыдағы ең биік ғимараттардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1224] |- |710 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4114] |- |711 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15499] |- |712 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 23043] |- |713 |[[Умань]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8C 501] |- |714 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27026] |- |715 |[[Майя өркениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2265] |- |716 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 32001] |- |717 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19837] |- |718 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9168] |- |719 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15824] |- |720 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 61827] |- |721 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10243] |- |722 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1670] |- |723 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 770] |- |724 |[[Бұлшық ет дистрофиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1017] |- |725 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15536] |- |726 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6578] |- |727 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12140] |- |728 |[[Айлант]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82 771] |- |729 |[[Рахман қайнары (шипажай)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 2774] |- |730 |[[Қазақстан-Британ техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1942] |- |731 |[[Багдати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B3%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8 459] |- |732 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 696] |- |733 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5742] |- |734 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60188] |- |735 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4821] |- |736 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11116] |- |737 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6901] |- |738 |[[Айналма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0 554] |- |739 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6173] |- |740 |[[Құда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0 1996] |- |741 |[[Саумал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1501] |- |742 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2118] |- |743 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2896] |- |744 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 7285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 106571] |- |745 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3137] |- |746 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4212] |- |747 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7303] |- |748 |[[Салтанат (би ансамблі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D1%96%29 721] |- |749 |[[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 1643] |- |750 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5797] |- |751 |[[Ингуш ұлттық әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%88_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 486] |- |752 |[[Исраил Сапарбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3279] |- |753 |[[Асар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%80 1846] |- |754 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9070] |- |755 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14080] |- |756 |[[Шилі (Жангелді ауданы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BB%D1%96_%28%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 1131] |- |757 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15745] |- |758 |[[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%81_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2454] |- |759 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28405] |- |760 |[[Төле би ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3016] |- |761 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10973] |- |762 |[[Нарынбай Жанжігітұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 539] |- |763 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 18625] |- |764 |[[Дастарқан жаю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%8E 1088] |- |765 |[[Үйрек балапаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8B 705] |- |766 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6803] |- |767 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7442] |- |768 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10510] |- |769 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7518] |- |770 |[[Үлгі:Қазақстанның үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457] |- |771 |[[Қазақстандағы уақыт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82 1782] |- |772 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 6330] |- |773 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 24870] |- |774 |[[Коллекциялау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%83 554] |- |775 |[[Абылай хан резиденциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1115] |- |776 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31884] |- |777 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5929] |- |778 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 15806] |- |779 |[[Қарасай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3498] |- |780 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4864] |- |781 |[[:Санат:Алфавит бойынша әндер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2163] |- |782 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15943] |- |783 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6090] |- |784 |[[Дидактика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4055] |- |785 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7364] |- |786 |[[Нұртас Исабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 610] |- |787 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6440] |- |788 |[[Үлгі:Алматыдағы университеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1362] |- |789 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16614] |- |790 |[[Айсұлтан Арсенұлы Сейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 988] |- |791 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2800] |- |792 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1119] |- |793 |[[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D0%B6%D0%B0%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3419] |- |794 |[[Тоқа Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1950] |- |795 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10580] |- |796 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 613] |- |797 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 14012] |- |798 |[[Этнос]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 3777] |- |799 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14500] |- |800 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10398] |- |801 |[[Алматы технологиялық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 995] |- |802 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8204] |- |803 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16851] |- |804 |[[Моңғолоид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B4 1200] |- |805 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2258] |- |806 |[[Қазақстандағы дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B4%D1%96%D0%BD 3128] |- |807 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10590] |- |808 |[[Әдеби жанрлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6723] |- |809 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5684] |- |810 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10665] |- |811 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4166] |- |812 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12887] |- |813 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2911] |- |814 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 17357] |- |815 |[[Қияттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2398] |- |816 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4301] |- |817 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5105] |- |818 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39464] |- |819 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15525] |- |820 |[[Қазақ асханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1126] |- |821 |[[Қазақстан қонақ үйлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1065] |- |822 |[[Баланы шомылдыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D1%88%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3991] |- |823 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 35184] |- |824 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26459] |- |825 |[[Тәсбих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%81%D0%B1%D0%B8%D1%85 1211] |- |826 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5747] |- |827 |[[Плеврит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B8%D1%82 1130] |- |828 |[[Бершадь]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B4%D1%8C 433] |- |829 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22400] |- |830 |[[Қазақстанның ежелгі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5025] |- |831 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5143] |- |832 |[[Сығандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2110] |- |833 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 28143] |- |834 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43266] |- |835 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 4236] |- |836 |[[Қарбыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%8B%D0%B7 1996] |- |837 |[[Баян-Өлгий Аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD-%D3%A8%D0%BB%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 418] |- |838 |[[Өзбекстанның әкімшілік бөлінісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%96 900] |- |839 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 9668] |- |840 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8943] |- |841 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8440] |- |842 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18612] |- |843 |[[Жоқтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2921] |- |844 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10191] |- |845 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5740] |- |846 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3287] |- |847 |[[Марат Қабиденұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 620] |- |848 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5748] |- |849 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5200] |- |850 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 7664] |- |851 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7757] |- |852 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5104] |- |853 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6543] |- |854 |[[Бостері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 418] |- |855 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5667] |- |856 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15821] |- |857 |[[InDrive]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=InDrive 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=InDrive 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=InDrive 847] |- |858 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19444] |- |859 |[[Сона]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 1800] |- |860 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9360] |- |861 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6620] |- |862 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12259] |- |863 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5646] |- |864 |[[Есет Берікұлы Байкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 383] |- |865 |[[Дүниетаным]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC 2225] |- |866 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4697] |- |867 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 3824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 23398] |- |868 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 8763] |- |869 |[[Сөйлеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83 1805] |- |870 |[[Атығай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 4186] |- |871 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10403] |- |872 |[[Әл-Матуриди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8 802] |- |873 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3784] |- |874 |[[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1978] |- |875 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3897] |- |876 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 25005] |- |877 |[[Қоянды (тау, Ақмола облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D1%83%2C_%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 391] |- |878 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2373] |- |879 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2028] |- |880 |[[Қазақстан экономикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9284] |- |881 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16307] |- |882 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18741] |- |883 |[[Білезікті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96 396] |- |884 |[[Гейтепе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5 391] |- |885 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9304] |- |886 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16544] |- |887 |[[Пернетақта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6074] |- |888 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 5838] |- |889 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24893] |- |890 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5043] |- |891 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7347] |- |892 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7893] |- |893 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4464] |- |894 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13975] |- |895 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7928] |- |896 |[[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 740] |- |897 |[[Құрбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3188] |- |898 |[[Қазақтың сленг сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1108] |- |899 |[[Қазақстанның ең үздік футболшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2328] |- |900 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12355] |- |901 |[[Бейнеу ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2841] |- |902 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8561] |- |903 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5602] |- |904 |[[Средногорово (Стара Загора облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%28%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 369] |- |905 |[[Байдарка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0 425] |- |906 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6549] |- |907 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5603] |- |908 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 2406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 5494] |- |909 |[[Үлгі:Қош келдіңіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7 554] |- |910 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6742] |- |911 |[[Нәтай Әзімханұлы Кенесарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 785] |- |912 |[[Жер учаскелерін беру нормалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 551] |- |913 |[[Орал Ақшолақұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 424] |- |914 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29382] |- |915 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3864] |- |916 |[[Азаматтық жауапкершілікті сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 425] |- |917 |[[Шынығу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%93%D1%83 569] |- |918 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4336] |- |919 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1763] |- |920 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 22769] |- |921 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9209] |- |922 |[[Булан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BD 470] |- |923 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5860] |- |924 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11416] |- |925 |[[Kaspi.kz]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Kaspi.kz 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kaspi.kz 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Kaspi.kz 4852] |- |926 |[[Қапшағай су қоймасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 2570] |- |927 |[[IC 544]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IC_544 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IC_544 2715] |- |928 |[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 1524] |- |929 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4076] |- |930 |[[Тауық еті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82%D1%96 725] |- |931 |[[Ойыншықтар хикаясы 5]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B_5 705] |- |932 |[[:Сурет:Bandeira Betim.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABandeira_Betim.png 348] |- |933 |[[Бесағаш (Жамбыл облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 492] |- |934 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11940] |- |935 |[[Қазақстан олимпиадалық бассейндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 420] |- |936 |[[Жайлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 2818] |- |937 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 5433] |- |938 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8314] |- |939 |[[Ұлттық саябақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7283] |- |940 |[[Ерте токсикоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B7 4716] |- |941 |[[Шыбыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BB 1053] |- |942 |[[Меркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 1439] |- |943 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4713] |- |944 |[[Сингапур]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%80 3561] |- |945 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8349] |- |946 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5582] |- |947 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9269] |- |948 |[[Grok]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Grok 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grok 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Grok 1305] |- |949 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 31962] |- |950 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4622] |- |951 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 3955] |- |952 |[[Шыбын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2270] |- |953 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2473] |- |954 |[[Өскенбай Қалманбетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 792] |- |955 |[[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2838] |- |956 |[[Хөвсгөл аймағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%A9%D0%B2%D1%81%D0%B3%D3%A9%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B 434] |- |957 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 3964] |- |958 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 41002] |- |959 |[[Ойраттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 56] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2470] |- |960 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10142] |- |961 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3897] |- |962 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47575] |- |963 |[[Сана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3385] |- |964 |[[:Сурет:FCB.jpeg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFCB.jpeg 364] |- |965 |[[Деле Алли]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8 452] |- |966 |[[Айбек Айдарұлы Барыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1120] |- |967 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5446] |- |968 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17920] |- |969 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5624] |- |970 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10834] |- |971 |[[Іштің түйілуі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 4374] |- |972 |[[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1206] |- |973 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2245] |- |974 |[[Дональд Трамп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 3179] |- |975 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19127] |- |976 |[[Қаламқас қорғаныс дамбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 351] |- |977 |[[Майки Мэдисон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD 383] |- |978 |[[Мамандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3837] |- |979 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3229] |- |980 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 8810] |- |981 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5832] |- |982 |[[Ашыған көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 689] |- |983 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3775] |- |984 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5348] |- |985 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4552] |- |986 |[[Ләззат Оразханқызы Асанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17981] |- |987 |[[Ғаббас Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 490] |- |988 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4871] |- |989 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3545] |- |990 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5195] |- |991 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 1651] |- |992 |[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1424] |- |993 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5623] |- |994 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7276] |- |995 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5488] |- |996 |[[Егемен Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3554] |- |997 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8154] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 6049jjyv1kl6pkydy63rg29d7t2vxua 4 776056 3639187 3638785 2026-08-05T02:15:18Z 1nter pares 146705 3639187 wikitext text/x-wiki {{WAM |header = Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: Уики-марафон 2026 |subheader = «'''Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері: 2026 жылғы Уики-марафон'''» — 2026 жылғы 10 наурыздан 30 сәуірге дейін жалғасатын Қазақша Уикипедияда әйелдер жайлы мақалалар жазу марафоны. |body = == Ережелері == * Сайысқа кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Сайыста мынадай талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылғы 10 наурыз 00:01 (UTC+5 Қазақстан уақыты) – 30 сәуір 23:59 (UTC+5 Қазақстан уақыты) аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбын төменде келтірілген мақалалар тізімінен алуға болады (бірақ онымен шектелмейді). ** Мақала авторы өзіңіз болу қажет. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздер]]мен расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақала тек тізімнен тұрмауы керек. ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. *** Қазақ Уикипедиясының маңыздылық критерийлеріне сай келетін кез келген әйел тұлға жайлы мақала жазуға болғанымен, Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы жазылған мақалаларға 1,5 есе көбірек ұпай беріледі. == Мақалалар тізімі == Ұсынылған мақалалар тізімін [[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026/Тізім|осы жерден]] таба аласыз. Сонымен қатар, өз қалауыңызша әйелдер туралы, соның ішінде Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері туралы мақалаларды жазсаңыз болады. == Жүлделі сыйлықтар == Сыйлықтар Меломан/Марвин кітап дүкендері желісінің сертификаттары түрінде беріледі және ең көп мақала жазған үздік 10 қатысушыға табысталады. Жүлде қоры – 425 еуро. Жүлделі орынға ілігу үшін қатысушылар кемінде жоғарыдағы талаптарға сай 10 мақала жазуға тиіс. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- |[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] |[[Лаура Ғибратқызы Ерекешева]], [[Сәуле Баймырзақызы Ержанова]], [[Гүлнар Жақанқызы Жұманова]], [[Ардақ Мелсқызы Есдәулетова]], [[Гүлмира Ахмадиқызы Есенбаева]], [[Ғалия Сүйіндікқызы Есмұратова]], [[Шолпан Ерболқызы Жаманбалаева]], [[Альбина Советқызы Жанбосынова]], [[Мейрамгүл Зейнеғабулқызы Жанбөбекова]], [[Айман Әбділдәқызы Жаңабекова]], [[Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова]], [[Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева]], [[Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова]], [[Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева]], [[Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева]], [[Майра Сатыбалдықызы Жолшаева]], [[Евгения Александровна Журавлева]], [[Орынай Сағынғалиқызы Жұбаева]], [[Баян Нұрсұлтанқызы Жұбатова]], [[Гүлбану Саламадинқызы Жүгенбаева]], [[Шолпан Арапбайқызы Забих]], [[Ақмарал Ғосманқызы Ибраева]], [[Жанат Алпысқызы Карманова]], [[Светлана Геннадьевна Карстина]], [[Алмагүл Әпсаламқызы Кәкімжанова]], [[Майра Шəкібайқызы Бауэр]], [[Ботагөз Айдарбекқызы Кентбаева]], [[Светлана Ивановна Ковальская]], [[Светлана Басиеқызы Кожирова]], [[Гүлмира Қабиденқызы Қабдуллина]], [[Роза Жұмабайқызы Қадысова]], [[Әсем Серікқазықызы Қайдарова]], [[Сәуле Ауғанбайқызы Қалиева]], [[Айжан Маратбекқызы Картаева]], [[Шұға Болатқызы Қасенова]], [[Рабиға Әбдімұсақызы Қуатбекова]], [[Айнұр Дүрбелеңқызы Құрманәлиева]], [[Шынар Қапантайқызы Құрманбаева]], [[Гүлнар Кеңесқызы Құрманова]], [[Күлжібек Әскенқызы Құсманова]], [[Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева]], [[Сәуле Нәсенқызы Мамытова]], [[Данагүл Ахметкәрімқызы Махат]], [[Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова]], [[Наталья Викторовна Мирза]], [[Альмира Жапарқызы Мұқажанова]], [[Анар Бекетбайқызы Мұқашева]], [[Арайлым Сәбитқызы Мұсағалиева]], [[Гүлмира Серікқызы Мұсаева]], [[Ақмарал Өтепбергенқызы Мұханбетжанова]], [[Салтанат Алтайқызы Мүлікова]], [[Әйгерім Қазықызы Мыңбаева]], [[Анар Базарқызы Мырзағалиева]], [[Қарақат Мұқашқызы Нағымжанова]], [[Айнаш Пахуашқызы Науанова]], [[Жанат Құнапияқызы Нұрбекова]], [[Гүлзипа Орынтайқызы Нұрғалиева]], [[Нәзира Дәуітбекқызы Нұртазина]], [[Алтайы Иранбекқызы Оразбаева]], [[Гүлсара Түндебайқызы Оразбаева]], [[Гүлжаһан Жұмабердіқызы Орда]], [[Айгүл Әмірғалиқызы Рамазан]], [[Айнұр Есенғазықызы Сағымбаева]], [[Айгүл Тұрсынқызы Садырова]], [[Гүлбану Әуесханқызы Садырова]], [[Күлзат Қаниқызы Садырова]], [[Қарлығаш Амангелдіқызы Сарбасова]], [[Жаннат Ысмағұлқызы Сардарова]], [[Людмила Васильевна Сафронова]], [[Жанар Есентайқызы Сәрсекеева]], [[Перизат Бәйтешқызы Сейітқазы]], [[Ләззат Мықтыбекқызы Сембиева]], [[Гүлнәр Тоқбергенқызы Ситпаева]], [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]], [[Ботагөз Мырзабайқызы Сүйерқұл]], [[Гүлбаршын Олжабайқызы Сыздықова]], [[Ләззат Әзімқызы Тәлімова]], [[Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова]], [[Алуа Берікбайқызы Темірболат]], [[Алтынай Мейірбайқызы Теңбаева]], [[Нұргүл Қорғатжанқызы Тоқсанбаева]], [[Жанна Жеңісқызы Толысбаева]], [[Дәметкен Медіханқызы Төреқұлова]], [[Людмила Геннадьевна Тургунова]], [[Назерке Төлекқызы Тілеуханова]], [[Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова]], [[Гүлнәр Болатқызы Хабижанова]], [[Ирина Александровна Черных]], [[Татьяна Васильевна Шевякова]], [[Гүлжан Тыныштықбайқызы Шоқым]], [[Назгүл Тұрсынбайқызы Шыңғысова]], [[Меңдігүл Бұрханқызы Шындалиева]], [[Гүлнәз Дүйсекқызы Ілгекбаева]], [[Сәуле Мағазқызы Алтыбаева]], [[Риза Тасқынғалиқызы Әлмұханова]], [[Гауһар Саяділқызы Балтабаева]], [[Құралай Темірбекқызы Жанұзақова]], [[Меруерт Рахымбайқызы Көпбаева]], [[Бибизия Кенжебекқызы Қалшабаева]], [[Әлия Тобажанқызы Қозыкеева]], [[Сара Бариқызы Қоянбекова]], [[Ләззат Балтабайқызы Құлымбетова]], [[Айгүл Болатқызы Майдырова]], [[Жансәуле Әлиқызы Мақатова]], [[Зәбира Бекешқызы Мәдәлиева]], [[Гүлшарат Салауатқызы Минажева]], [[Анар Абайханқызы Мұқашева]], [[Манар Әлдешқызы Мұқашева]], [[Гүлнәр Төлеуғазықызы Мұсабалина]], [[Гүлмира Николаевна Накипова]], [[Римма Қалманбайқызы Ниязбекова]], [[Қадиша Рүстембекқызы Нұрғали]], [[Зәуре Малғаждарқызы Нұрмұханова]], [[Сәуле Құтымқызы Ордабаева]], [[Гүлмира Әлкенқызы Өтепбергенова]], [[Елена Владимировна Рақымова]], [[Ирина Александровна Ратникова]], [[Зәуреш Ғалымжанқызы Сақтағанова]], [[Анаркүл Бекмырзақызы Салқынбай]], [[Ардақ Наурызбайқызы Саханова]], [[Ақмарал Наурызбайқызы Ақбаева]], [[Дина Наурызбайқызы Ақбаева]] |122 | |- |[[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] |[[Мәпуза Қасымова]], [[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]], [[Сақыпжамал Тілеубайқызы]], [[Лина Соломоновна Штерн]], [[Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова]], [[Мағрипа Итбаева]], [[Бибігүл Бүркітқызы Аққожина]], [[Анна Александровна Немченко]], [[Людмила Михайловна Аринина]], [[Зинаида Мартыновна Портнова]], [[Кэтрин Найт (қылмыскер)]], [[Бақыт Қайруловна Мусина]], [[Кэтрин Найт (суретші)]], [[Анна Юрьевна Нетребко]], [[Лили Хорниг]], [[Анастейша]] |16 | |- |[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |[[Құрманжан Датқа]], [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] |2 | |- | [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] |[[Әсел Сартбаева]], [[Әлмира Тұрсын]], [[Фируза Шәріпова]], [[Арета Луиза Франклин]], [[Дженнифер Лоуренс]], [[Селена (әнші)]] |6 | |- |[[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] |[[Жанна Бейсентайқызы Асанова]], [[Айгүл Әбікенқызы Тәти]], [[Шынар Жеңісқызы Жанысбекова]], [[Ирина Викентьевна Боречко]], [[Райса Нұрғалиқызы Нұржанова]], [[Орал Аминовна Атаниязова]], [[Наима Махмудовна Махмудова]], [[Дилорам Ғафурджановна Ташмухамедова]], [[Наргиз Ариф қызы Пашаева]], [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева]], [[Мераль Акшенер]], [[Гульшат Сахыевна Маммедова]], [[Акджа Таджиевна Нурбердыева]], [[Винера Калыбековна Раимбачаева]], [[Яйра Умаровна Абдулаева]], [[Дильбар Сабитовна Абдулазизова]], [[Мунаввара Абдуллаева]] |17 | |- |[[Қатысушы:Kvazimodo|Kvazimodo]] | |0 | |- |[[Қатысушы:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] |[[Анна Ракитина]], [[Маралжан Мырзақұлова]], [[Раушан Ахмедиярова]], [[Динара Сүйерханқызы Базарбаева]], [[Әпике Кәріпқызы Әбенова]], [[Дина Орынбайқызы Дүйсен]], [[Томоми Нисимото]], [[Күріш Қожаққызы Қалиева]], [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина]], [[Меруерт Ерболатқызы Карменова]] |10 | |- |[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] |[[Laufey]], [[Yenlik]] |2 | |- |[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] |{{ту|Өзбекстан}} [[Ділбар Гулямқызы Әбдірахманова]], [[Увайси]], [[Собира Холдарова]], [[Нурхон Юлдашходжаева]], [[Ядгар Насриддинова]], [[Тоджихон Шодиева]], [[Турсуной Ахунова]], [[Мукаррам Тургунбаева]], [[Халима Насырова]], [[Лола Юлдашева]], [[Мунаджат Юлчиева]], [[Ситора Фармонова]], [[Шахзода Матчанова]] {{ту|Қырғызстан}} [[Сайра Кийизбаева]], [[Какиш Рыскулова]], [[Нуркамал Жетикашкаева]], [[Зуура Сооронбаева]], [[Бактыгуль Жеенбаева]], [[Жұлдыз Мамбеталиева]], [[Роза Үшкемпірова]], [[Элина Абай қызы]], [[Айсұлу Токамбаева]], [[Ольга Максимилиановна Мануйлова]], [[Кулуипа Кондучалова]], [[Сабира Кумушалиева]], [[Айша Қарасаева (Тюменбаева)]], [[Кулбубу Мадемилова]] {{ту|Тәжікстан}} [[Софья Хафизовна Хакимова]], [[Малика Абдурахимовна Сабирова]], [[Хайриниссо Юсуфи]], [[Рафика Ганиевна Мусаева]], [[Нигина Минхожевна Шаропова]], [[Ирина Холовна Каримова]], [[Тахмина Пулоджоновна Раджабова]], [[Мохпайкар Ёрова]], [[Мамлакат Нахангова]], [[Саодат Амиршоева]], [[Ойнихол Бобоназарова]], [[Гулрухсор Сафиева]], [[Хаетбегим Кадамшоева]] {{ту|Түрікменстан}} [[Сабира Атаева]], [[Гульширин Алиджанова]], [[Аннагуль Аннакулиева]], [[Бягуль Нурмырадова]], [[Мяхри Пиргулыева]], [[Людмила Константиновна Глазовская]], [[Майя Шахбердыева]] |48 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Nurken}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|1nter pares}} Негізгі ұйымдастырушы әрі жауапты тұлға: {{u|Batyrbek.kz}} == Қорытынды== Сайыс қорытындысы сайыс мерзімі аяқталғаннан кейін (30 сәуір) 1 апта ішінде жарияланады. [[Санат:Жоба:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері|2026]] b25x0fhultwq4gowzr1kgh67x6tbc7n 0 776477 3639147 3564913 2026-08-04T19:22:38Z Nurken 111493 3639147 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Софья Хакимова |Шынайы есімі = {{lang-tg|Саъдиниссо Ҳакимова}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.12.1924 |Туған жері = {{туғанжері|Канибадам|Канибадамда}}, [[Тәжік Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік АКСР]], [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 12.10.2015 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжікстан]] |Азаматтығы = {{байрақ|Тәжікстан}} |Ғылыми аясы = Акушерлік және гинекология, хирургия |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = медицина ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = КСРО Медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі |Альма-матер = Тәжік мемлекеттік медициналық институты |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет Белгісі ордені}} |{{Ленин ордені}} }} {{Қатар |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалі}} }} |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Софья Хафизовна Хакимова''' ({{lang-tg|Саъдиниссо Ҳафизовна Ҳакимова}}; [[20 желтоқсан]] [[1924 жыл|1924]], [[Канибадам]] – [[12 қазан]] [[2015 жыл|2015]], [[Душанбе]]) — кеңестік медицина ғалымы. 33 жасында Хакимова медицина ғылымдарының докторы дәрежесін алды (мұндай дәрежеге жеткен алғашқы тәжік әйелі), КСРО Медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі және Ресей Медицина ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі атанды, Тәжік КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері болды. Ол Душанбедегі алғашқы перзентханада КСРО-дағы алғашқы адам генетикасы зертханасын құрып, акушерлік және гинекология саласындағы жетекші маман ретінде халықаралық танымалдылыққа ие болды.<ref>{{cite web|url=https://ztb.kz/kk/velikie-zensiny-centralnoj-azii?ysclid=mmqk70fif2985514693|title=Персона Великие женщины Центральной Азии|work=ztb.kz|accessdate=2026-03-14|lang=ru}}</ref> == Жастық шағы және отбасы == Софья Хакимова 1924 жылғы 20 желтоқсанда [[Тәжікстан]]ның солтүстігінде, Канибадам қаласындағы Пулотон махалласында дүниеге келген. Бастауыш мектепті (1933) және Канибадамдағы медициналық училищеде екі дайындық курсын (1935) бітіргеннен кейін, Софья Сталинабад (Душанбе) медициналық училищесіне оқуға түседі. 1939 жылдан 1943 жылға дейін С.Хакимова Тәжік мемлекеттік медициналық институтында оқыды. Медициналық білім алғаннан кейін, ол Куляб облыстық ауруханасының хирургиялық бөлімінде ординатор (1943), содан кейін Қорған-Төбе облыстық денсаулық сақтау басқармасы бастығының орынбасары (1944 жылдан 1945 жылға дейін) және сонымен бірге облыстық аурухананың хирургиялық бөлімінде ординатор болып жұмыс істеді. Әкесі — Хафиз Хакимов (1896–1984). Анасы — Ойшахон Хакимова (1910–1936). Хакимованың жұбайы Хикмат Абдуллаұлы Юлдашев (1911 жылы туған) еді. Олардың бір ұлы, Саидхаким Дододжанұлы Икрамов (1943 жылы туған) мен қызы Ділбар Хикматовна Хакимова (1957 жылы туған) болған.<ref>{{citeweb|url=https://biografie.narod.ru/medicine/gynaecologist/sophiya_hackimova/index.htm|title=Софья (Саъдинисо) Хафизовна Хакимова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-14|lang=}}</ref> == Еңбек жолы == 1950 жылы Хакимова КСРО Медицина ғылымдары академиясының акушерлік және гинекология институтында аспирантураны бітіргеннен кейін, диссертациясын сәтті қорғап, 25 жасында медицина ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі болды. Бір жылдан кейін, Хакимова Тәжік мемлекеттік медициналық институтының акушерлік және гинекология кафедрасында ассистент және сонымен бірге Сталинабад қалалық денсаулық сақтау бөлімінде бас маман және акушер-гинеколог болып қызмет етті. Хакимова КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен 1-МОЛМИ медицина факультетінің акушерлік және гинекология кафедрасына докторантураға қабылданды. 1957 жылдың көктемінде Хакимова «Денсаулық пен ауру кезіндегі жатырдың жиырылуының нейрогормоналды реттелуінің кейбір ерекшеліктері» тақырыбында докторлық диссертациясын аяқтады. 1958 жылы Хакимова Тәжікстан мемлекеттік медициналық институтының акушерлік және гинекология кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды (ол бұл қызметті 1980 жылға дейін атқарды). Сол жылы ол Тәжікстанның акушер-гинекологтарының республикалық ғылыми қоғамының төрайымы болып сайланды. 1964 жылы профессор атағын алған Софья Хафизқызының басшылығымен кафедра бірнеше жыл ішінде ғылыми-зерттеу институтына айналды. 1963 жылдан 1965 жылға дейін С.Х.Хакимова Тәжікстан КСР Денсаулық сақтау министрлігінің бас акушер-гинекологы жұмысын атқарды.<ref>{{citeweb|url=https://www.peoples.ru/medicine/gynaecologist/sophiya_hackimova/?ysclid=mmqlkzt3dg451709779|title=Софья (Саъдинисо) Хакимова, Биография|publisher=peoples.ru|accessdate=2026-03-14|lang=ru}}</ref> == Шығармашылығы == Хакимова ғылыми басылымдардың, соның ішінде 10 монографияның (5 қолжазба түрінде), 4 әдістемелік ұсыныстың және 100-ден астам басқа ғылыми мақалалардың, соның ішінде шетелде жарияланған мақалалардың авторы. Олардың ең маңыздылары: «Эндокринологиялық гинекология негіздері» (К.Н.Жмакинмен бірлесе авторлық, Мәскеу, 1966 ж.), «ДНҚ синтезіндегі эстрогендердің рөлі және эндометриялық эпителийдің митоздық белсенділігі» (Душанбе, 1970 ж.), «Die Rolle der Hormone in der Genese der Fibromyome der Gebarmutter» (Zentralblatt f. Gynaekologie, 1968, H. 47, 1588-1603), «Zur Frage Localbedingter Besonderheiten in Stoffwechsel und in der Klimatischgeographischen Bedingungen der Republik Tadschikistan» (Endokrinologie, 1968, В.53, Н.5-6, s. 355-364); «Жүкті әйелдердегі гемоглобинопатия» және «Жүкті әйелдердегі бета-талассемияның клиникалық зерттеуі» еңбектері баспа түрінде жарық көрді. Оның бес жаңалығы мен бес рационализациялық ұсынысы бар. == Қоғамдық жұмыстары мен марапаттары == Хакимова көптеген жылдар бойы қоғамдық жұмыстарға белсене араласты. Ол Республикалық акушер-гинекологтар ғылыми қоғамының төрайымы (1958–1993), Бүкілодақтық акушер-гинекологтар қоғамы (1958–1991), Бүкілодақтық медициналық генетиктер ғылыми қоғамы (1985–1991), КСРО Медицина ғылымдары академиясының «Анемия және гемоглобинопатиялар» проблемалық комитетінің мүшесі (1981–1991), Кеңес әйелдер комитетінің мүшесі (1970–1974), Тәжікстанның шетелдермен достық және мәдени байланыстар қоғамы төралқасының мүшесі (1958–1978) және «Акушерлік және гинекология» журналының редакциялық алқасының мүшесі (1970–1990) және басқа да лауазымдарда қызмет етті. С.Х.Хакимоваға Тәжікстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері атағы берілді (1968). Ол Ленин орденімен (1960), «Құрмет белгісі» орденімен (1964), «Халықтар достығы» орденімен (1985), медальдармен және басқа да марапаттармен марапатталған. Софья Хафизқызы - Орталық Азия аймағынан КСРО Медицина ғылымдары академиясының (1992 жылдан бастап Ресей Медицина ғылымдары академиясы) корреспондент мүшесі (1968 жылы), ал 2014 жылдан бастап Ресей Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланған алғашқы және жалғыз әйел дәрігер.<ref>{{citeweb|url=https://www.tajmedun.tj/ru/novosti/universitet/-legenda-tadzhikskoy-nauki/?sphrase_id=249387&ysclid=mmqlqzmgn0569049018|title=ЛЕГЕНДА ТАДЖИКСКОЙ НАУКИ|author=tajmedun.tj|accessdate=2026-03-14|lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Хакимова, Софья Хафизовна}} l9xdm3gxnb1wncachfqgsagmcvharu5 0 776524 3639143 3566289 2026-08-04T19:08:42Z Nurken 111493 Nurken [[Малика Сабирова]] бетін [[Малика Абдурахимовна Сабирова]] бетіне жылжытты 3566289 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Малика Сабирова |Шынайы есімі = {{lang-tg|Малика Абдураҳмоновна}} |Сурет = Malika Sobirova 2020 stamp of Tajikistan.jpg |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Малика Абдурахимовна Сабирова |Лақап аты = |Туған күні = 22.05.1942 |Туған жері = {{туғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 27.02.1982 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжікстан]] |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} →<br>{{байрақ|Тәжікстан}} |Мансабы = [[балерина]], [[биші]], балет мұғалімі |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = С.Айни атындағы тәжік академиялық опера және балет театры |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{КСРО халық әртісі}} {{Құрмет Белгісі ордені}} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Малика Сабирова''' ({{lang-tg|Малика Абдураҳмоновна}}; [[22 мамыр]] [[1942]] ж., [[Душанбе]] – [[27 ақпан]] [[1982]] ж., [[Душанбе]]) — Кеңес және тәжік балерина және балет мұғалімі. КСРО халық әртісі (1974). С.Айни атындағы тәжік академиялық опера және балет театрының прима-балеринасы (1961-1982). 1969 жылы Мәскеудегі халықаралық балет байқауынан кейін Малика әлемдік деңгейдегі балерина ретінде танылды. Ол Тәжікстан балетін бүкіл әлемге таныстырды.<ref>{{citeweb|url=https://ztb.kz/kk/velikie-zensiny-centralnoj-azii?ysclid=mmrhvpd16e882541224|title=Персона Великие женщины Центральной Азии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Жастық шағы және отбасы == Малика Сабирова 1942 жылы 22 мамырда Сталинабадта (қазіргі Душанбе, Тәжікстан) дүниеге келген. Анасы Мадина Георгиевна клиникада жұмыс істеген, ал әкесі Абдурахим Джалилович Тәжік филармониясы мен Опера және балет театрының оркестрлерінде ойнаған, сондай-ақ дәстүрлі музыкалық аспаптарды қалпына келтірген флейташы болған. Малика бала кезінен балетті жақсы көретін және әкесімен бірге қойылымдарға жиі баратын. 1952 жылдың маусым айында Ленинград хореографиялық училищесінің (қазіргі Ваганова атындағы орыс балет академиясы) танымал мұғалімдері Надежда Базарова мен Варвара Мей дарынды балаларды оқуға іріктеу үшін Душанбеге келді. Малика байқаудан өтіп, бастапқыда қыздарын басқа қалаға жібергісі келмеген ата-анасы ойларын өзгертіп, сол жылы күзде 10 жасар Малика Ленинградқа кетті. Ол үлгілі оқушы болды, ал 12 жасында Ленинградтағы Киров театрында «Щелкунчик» қойылымында Маша жас қызды билеп, ал бітіру алдындағы қойылымында балетте Маша ханшайымның рөлін сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/ZHMRyZdlHH5rV46v?ysclid=mmrhsfmo4a176513858|title=Малика Сабирова: трагическая история любимой ученицы Галины Улановой|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Шығармашылығы == 1961 жылы Малика оқуын үздік бітіріп, Душанбеге оралды. Ол бірден Опера және балет театрында басты рөлдерді орындай бастады және көп ұзамай көпшіліктің сүйіктісіне айналды. Ол сондай-ақ КСРО халық әртісі атанды және Чайковский залында үнемі өнер көрсетті. Ол балеттің барлық классикалық түрлерін меңгеріп, бірнеше халықаралық марапаттарға ие болды. Жеке балерина ретінде оның репертуарында барлық классикалық түрлері болды және ол Дон Кихот, Жизель, Лейли мен Мәжнүн сияқты балеттерде өнер көрсетті, оларға музыкалық сүйемелдеуді Баласанян орындады. Ол Кеңес Одағында танымал балерина болды. 1964 жылдың мамыр айында ол Варнада өткен алғашқы Халықаралық балет байқауына жолдама алды. Байқауға дайындық Мәскеудегі Үлкен театрда өтті, онда ол А.М.Мессерер және Г.С.Улановамен бірге жұмыс істей бастады. Малика Сабированың балеттерін тек кеңес азаматтары ғана емес, сонымен қатар шетелдіктер де тамашалады. Балерина бүкіл әлем бойынша гастрольдік сапарлармен жүріп, бүкіл әлемдегі балет әуесқойларына шынайы қуаныш сыйлады. 1965 жылы ол Үлкен театр труппасымен Ұлыбритания мен Ирландияға гастрольдік сапармен барды, онда В.Васильев, Б.Хохлов және В.Тихоновпен серіктес болды. 1966 жылы Үлкен театр мен Ленинград Киров атындағы опера және балет театрының солистері тобымен бірге Үндістан мен Жапонияға гастрольдік сапармен барды. Ол жас балет бишілерінің тұтас бір буынын тәрбиелеп, театр труппасын жоғары деңгейге көтерді. Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-ші шақырылымының депутаты. Малика Сабированың көркемдік еңбегі лайықты бағаланды. Ол Тәжікстанның беделді Рудаки сыйлығына ие болды. Сонымен қатар ол «Құрмет белгісі» ордені (1965), «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1971) орденмен марапатталды. 1974 жылы КСРО халық әртісі атағына ие болады.<ref>{{citeweb|url=https://xn----7sbpabhjc0bdcg5j.xn--p1ai/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0|title=Малика Сабирова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Үздік рөлдері == Малика Сабированың ең үздік рөлдері: «Маша мен қыз» (1954), «Маша мен ханшайым» (1960), «Жизель», «Күз», «Сатир мен нимфалар» (1961), «Аққу көлі» (1962), «Заррина» (1964), «Мальвина» (1965), «Ромео мен Джульетта» (1966), «Лейли мен Мәжнүн» (1970), «Золушка» (1973), «Ұйқыдағы ару» (1975), «Эсмеральда» (1977), «Корсар» және т.б.<ref>{{citeweb|url=https://kmt.tj/ru/russkij-carica-tanca/?ysclid=mmrhrwlcnm874238210|title=Царица танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Науқасы және өлімі == М.Сабированың соңғы өнер көрсетуі 1980 жылдың қараша айында Мәскеуде өтті. Сол кезде ол қатты ауырып, Уланованың күш-жігерінің арқасында балерина Кремль ауруханасына жатқызылды, бірақ дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады. 1982 жылы 27 ақпанда 39 жастағы Сабирова қатерлі ісіктен қайтыс болды. Сабирова Жизель костюмінде «Лучоб» зиратында жерленді. Балеринаның күйеуі Муззафар Бурханов әйелі қайтыс болғаннан кейін ешкіммен билемеді және алдымен Душанбеде, содан кейін Гданьск пен Лодзьде, кейінірек Берлинде хореограф болды.<ref>{{citeweb|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/43062/|title=Малика Сабирова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jm53op8ew26huippu4ebvqhw2u2dxvy 3639145 3639143 2026-08-04T19:13:16Z Nurken 111493 3639145 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Малика Сабирова |Шынайы есімі = |Сурет = Malika Sobirova 2020 stamp of Tajikistan.jpg |Сурет атауы = 2020 жылғы Тәжікстан пошта маркасындағы Сабирова |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.05.1942 |Туған жері = {{туғанжері|Душанбе{{!}}Сталинабад|Душанбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 27.02.1982 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжікстан]] |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} →<br>{{байрақ|Тәжікстан}} |Мансабы = {{hlist|[[балерина]]|[[биші]]|балет мұғалімі}} |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = С. Айни атындағы Тәжік академиялық опера және балет театры |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет Белгісі ордені}} }} {{қатар |{{КСРО халық әртісі}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Малика Абдурахимовна Сабирова''' ({{lang-tg|Малика Абдураҳмоновна Сабирова}}; [[22 мамыр]] [[1942 жыл|1942]], [[Душанбе]] – [[27 ақпан]] [[1982 жыл|1982]], [[Душанбе]]) — кеңестік және тәжікстандық балерина және балет мұғалімі, КСРО халық әртісі (1974), С.Айни атындағы тәжік академиялық опера және балет театрының прима-балеринасы (1961–1982). 1969 жылы Мәскеудегі халықаралық балет байқауынан кейін Сабирова әлемдік деңгейдегі балерина ретінде танылды. Ол Тәжікстан балетін бүкіл әлемге таныстырды.<ref>{{citeweb|url=https://ztb.kz/kk/velikie-zensiny-centralnoj-azii?ysclid=mmrhvpd16e882541224|title=Персона Великие женщины Центральной Азии|publisher=ztb.kz|accessdate=2026-03-15|lang=ru}}</ref> == Жастық шағы және отбасы == Малика Сабирова 1942 жылғы 22 мамырда Сталинабадта (қазіргі Душанбе, Тәжікстан) дүниеге келген. Анасы Мадина Георгиевна клиникада жұмыс істеген, ал әкесі Абдурахим Джалилович Тәжік филармониясы мен Опера және балет театрының оркестрлерінде ойнаған, сондай-ақ дәстүрлі музыкалық аспаптарды қалпына келтірген флейташы болған. Малика бала кезінен балетті жақсы көретін және әкесімен бірге қойылымдарға жиі баратын. 1952 жылғы маусымда ол Ленинград хореографиялық училищесінің (қазіргі Ваганова атындағы орыс балет академиясы) танымал мұғалімдері Надежда Базарова мен Варвара Мей дарынды балаларды оқуға іріктеу үшін Душанбеге келді. Сабирова байқаудан өтіп, бастапқыда қыздарын басқа қалаға жібергісі келмеген ата-анасы ойларын өзгертіп, сол жылы күзде 10 жасар Сабирова Ленинградқа кетті. Ол үлгілі оқушы болды, ал 12 жасында Ленинградтағы Киров театрында «Щелкунчик» қойылымында Маша жас қызды билеп, ал бітіру алдындағы қойылымында балетте Маша ханшайымның рөлін сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/ZHMRyZdlHH5rV46v?ysclid=mmrhsfmo4a176513858|title=Малика Сабирова: трагическая история любимой ученицы Галины Улановой|work=dzen.ru|accessdate=2026-03-15|lang=ru}}</ref> == Шығармашылығы == 1961 жылы Сабирова оқуын үздік бітіріп, Душанбеге оралды. Ол бірден Опера және балет театрында басты рөлдерді орындай бастады және көп ұзамай көпшіліктің сүйіктісіне айналды. Ол сондай-ақ КСРО халық әртісі атанды және Чайковский залында үнемі өнер көрсетті. Ол балеттің барлық классикалық түрлерін меңгеріп, бірнеше халықаралық марапаттарға ие болды. Жеке балерина ретінде оның репертуарында барлық классикалық түрлері болды және ол Дон Кихот, Жизель, Лейли мен Мәжнүн сияқты балеттерде өнер көрсетті, оларға музыкалық сүйемелдеуді Баласанян орындады. Ол Кеңес Одағында танымал балерина болды. 1964 жылғы мамырда ол Варнада өткен алғашқы Халықаралық балет байқауына жолдама алды. Байқауға дайындық Мәскеудегі Үлкен театрда өтті, онда ол А.М.Мессерер және Г.С.Улановамен бірге жұмыс істей бастады. Сабирова Сабированың балеттерін тек кеңес азаматтары ғана емес, сонымен қатар шетелдіктер де тамашалады. Балерина бүкіл әлем бойынша гастрольдік сапарлармен жүріп, бүкіл әлемдегі балет әуесқойларына шынайы қуаныш сыйлады. 1965 жылы ол Үлкен театр труппасымен Ұлыбритания мен Ирландияға гастрольдік сапармен барды, онда В.Васильев, Б.Хохлов және В.Тихоновпен серіктес болды. 1966 жылы Үлкен театр мен Ленинград Киров атындағы опера және балет театрының солистері тобымен бірге Үндістан мен Жапонияға гастрольдік сапармен барды. Ол жас балет бишілерінің тұтас бір буынын тәрбиелеп, театр труппасын жоғары деңгейге көтерді. Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-ші шақырылымының депутаты. Сабированың көркемдік еңбегі лайықты бағаланды. Ол Тәжікстанның беделді Рудаки сыйлығына ие болды. Сонымен қатар ол «Құрмет белгісі» ордені (1965), «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1971) орденмен марапатталды. 1974 жылы КСРО халық әртісі атағына ие болады.<ref>{{citeweb|url=https://xn----7sbpabhjc0bdcg5j.xn--p1ai/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0|title=Малика Сабирова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Үздік рөлдері == Сабированың үздік рөлдері: «Маша мен қыз» (1954), «Маша мен ханшайым» (1960), «Жизель», «Күз», «Сатир мен нимфалар» (1961), «Аққу көлі» (1962), «Заррина» (1964), «Мальвина» (1965), «Ромео мен Джульетта» (1966), «Лейли мен Мәжнүн» (1970), «Золушка» (1973), «Ұйқыдағы ару» (1975), «Эсмеральда» (1977), «Корсар» және т.б.<ref>{{citeweb|url=https://kmt.tj/ru/russkij-carica-tanca/?ysclid=mmrhrwlcnm874238210|title=Царица танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Науқасы және өлімі == Сабированың соңғы өнер көрсетуі 1980 жылдың қараша айында Мәскеуде өтті. Сол кезде ол қатты ауырып, Уланованың күш-жігерінің арқасында балерина Кремль ауруханасына жатқызылды, бірақ дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады. 1982 жылы 27 ақпанда 39 жастағы Сабирова қатерлі ісіктен қайтыс болды. Сабирова Жизель костюмінде «Лучоб» зиратында жерленді. Балеринаның күйеуі Муззафар Бурханов әйелі қайтыс болғаннан кейін ешкіммен билемеді және алдымен Душанбеде, содан кейін Гданьск пен Лодзьде, кейінірек Берлинде хореограф болды.<ref>{{citeweb|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/43062/|title=Малика Сабирова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сабирова, Малика Абдурахимовна}} krx3iv25721znazyeldvr6m6wde38nx 3639146 3639145 2026-08-04T19:15:14Z Nurken 111493 + 5 санат ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639146 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Малика Сабирова |Шынайы есімі = |Сурет = Malika Sobirova 2020 stamp of Tajikistan.jpg |Сурет атауы = 2020 жылғы Тәжікстан пошта маркасындағы Сабирова |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.05.1942 |Туған жері = {{туғанжері|Душанбе{{!}}Сталинабад|Душанбеде}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 27.02.1982 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Душанбе|Душанбеде}}, [[Тәжікстан]] |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} →<br>{{байрақ|Тәжікстан}} |Мансабы = {{hlist|[[балерина]]|[[биші]]|балет мұғалімі}} |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = С. Айни атындағы Тәжік академиялық опера және балет театры |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет Белгісі ордені}} }} {{қатар |{{КСРО халық әртісі}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Малика Абдурахимовна Сабирова''' ({{lang-tg|Малика Абдураҳмоновна Сабирова}}; [[22 мамыр]] [[1942 жыл|1942]], [[Душанбе]] – [[27 ақпан]] [[1982 жыл|1982]], [[Душанбе]]) — кеңестік және тәжікстандық балерина және балет мұғалімі, КСРО халық әртісі (1974), С.Айни атындағы тәжік академиялық опера және балет театрының прима-балеринасы (1961–1982). 1969 жылы Мәскеудегі халықаралық балет байқауынан кейін Сабирова әлемдік деңгейдегі балерина ретінде танылды. Ол Тәжікстан балетін бүкіл әлемге таныстырды.<ref>{{citeweb|url=https://ztb.kz/kk/velikie-zensiny-centralnoj-azii?ysclid=mmrhvpd16e882541224|title=Персона Великие женщины Центральной Азии|publisher=ztb.kz|accessdate=2026-03-15|lang=ru}}</ref> == Жастық шағы және отбасы == Малика Сабирова 1942 жылғы 22 мамырда Сталинабадта (қазіргі Душанбе, Тәжікстан) дүниеге келген. Анасы Мадина Георгиевна клиникада жұмыс істеген, ал әкесі Абдурахим Джалилович Тәжік филармониясы мен Опера және балет театрының оркестрлерінде ойнаған, сондай-ақ дәстүрлі музыкалық аспаптарды қалпына келтірген флейташы болған. Малика бала кезінен балетті жақсы көретін және әкесімен бірге қойылымдарға жиі баратын. 1952 жылғы маусымда ол Ленинград хореографиялық училищесінің (қазіргі Ваганова атындағы орыс балет академиясы) танымал мұғалімдері Надежда Базарова мен Варвара Мей дарынды балаларды оқуға іріктеу үшін Душанбеге келді. Сабирова байқаудан өтіп, бастапқыда қыздарын басқа қалаға жібергісі келмеген ата-анасы ойларын өзгертіп, сол жылы күзде 10 жасар Сабирова Ленинградқа кетті. Ол үлгілі оқушы болды, ал 12 жасында Ленинградтағы Киров театрында «Щелкунчик» қойылымында Маша жас қызды билеп, ал бітіру алдындағы қойылымында балетте Маша ханшайымның рөлін сомдады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/ZHMRyZdlHH5rV46v?ysclid=mmrhsfmo4a176513858|title=Малика Сабирова: трагическая история любимой ученицы Галины Улановой|work=dzen.ru|accessdate=2026-03-15|lang=ru}}</ref> == Шығармашылығы == 1961 жылы Сабирова оқуын үздік бітіріп, Душанбеге оралды. Ол бірден Опера және балет театрында басты рөлдерді орындай бастады және көп ұзамай көпшіліктің сүйіктісіне айналды. Ол сондай-ақ КСРО халық әртісі атанды және Чайковский залында үнемі өнер көрсетті. Ол балеттің барлық классикалық түрлерін меңгеріп, бірнеше халықаралық марапаттарға ие болды. Жеке балерина ретінде оның репертуарында барлық классикалық түрлері болды және ол Дон Кихот, Жизель, Лейли мен Мәжнүн сияқты балеттерде өнер көрсетті, оларға музыкалық сүйемелдеуді Баласанян орындады. Ол Кеңес Одағында танымал балерина болды. 1964 жылғы мамырда ол Варнада өткен алғашқы Халықаралық балет байқауына жолдама алды. Байқауға дайындық Мәскеудегі Үлкен театрда өтті, онда ол А.М.Мессерер және Г.С.Улановамен бірге жұмыс істей бастады. Сабирова Сабированың балеттерін тек кеңес азаматтары ғана емес, сонымен қатар шетелдіктер де тамашалады. Балерина бүкіл әлем бойынша гастрольдік сапарлармен жүріп, бүкіл әлемдегі балет әуесқойларына шынайы қуаныш сыйлады. 1965 жылы ол Үлкен театр труппасымен Ұлыбритания мен Ирландияға гастрольдік сапармен барды, онда В.Васильев, Б.Хохлов және В.Тихоновпен серіктес болды. 1966 жылы Үлкен театр мен Ленинград Киров атындағы опера және балет театрының солистері тобымен бірге Үндістан мен Жапонияға гастрольдік сапармен барды. Ол жас балет бишілерінің тұтас бір буынын тәрбиелеп, театр труппасын жоғары деңгейге көтерді. Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-ші шақырылымының депутаты. Сабированың көркемдік еңбегі лайықты бағаланды. Ол Тәжікстанның беделді Рудаки сыйлығына ие болды. Сонымен қатар ол «Құрмет белгісі» ордені (1965), «Еңбек Қызыл Ту» ордені (1971) орденмен марапатталды. 1974 жылы КСРО халық әртісі атағына ие болады.<ref>{{citeweb|url=https://xn----7sbpabhjc0bdcg5j.xn--p1ai/%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0|title=Малика Сабирова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Үздік рөлдері == Сабированың үздік рөлдері: «Маша мен қыз» (1954), «Маша мен ханшайым» (1960), «Жизель», «Күз», «Сатир мен нимфалар» (1961), «Аққу көлі» (1962), «Заррина» (1964), «Мальвина» (1965), «Ромео мен Джульетта» (1966), «Лейли мен Мәжнүн» (1970), «Золушка» (1973), «Ұйқыдағы ару» (1975), «Эсмеральда» (1977), «Корсар» және т.б.<ref>{{citeweb|url=https://kmt.tj/ru/russkij-carica-tanca/?ysclid=mmrhrwlcnm874238210|title=Царица танца|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Науқасы және өлімі == Сабированың соңғы өнер көрсетуі 1980 жылдың қараша айында Мәскеуде өтті. Сол кезде ол қатты ауырып, Уланованың күш-жігерінің арқасында балерина Кремль ауруханасына жатқызылды, бірақ дәрігерлер оның өмірін сақтап қала алмады. 1982 жылы 27 ақпанда 39 жастағы Сабирова қатерлі ісіктен қайтыс болды. Сабирова Жизель костюмінде «Лучоб» зиратында жерленді. Балеринаның күйеуі Муззафар Бурханов әйелі қайтыс болғаннан кейін ешкіммен билемеді және алдымен Душанбеде, содан кейін Гданьск пен Лодзьде, кейінірек Берлинде хореограф болды.<ref>{{citeweb|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/43062/|title=Малика Сабирова|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-15|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сабирова, Малика Абдурахимовна}} [[Санат:Тәжікстан балериналары]] [[Санат:КСРО балериналары]] [[Санат:КСРО бишілері]] [[Санат:Тәжікстан бишілері]] [[Санат:Өкпе обырынан қайтыс болғандар]] 6ry5u0b8kgd8ua47twd6espjbjjufgq 0 777132 3639142 3570171 2026-08-04T19:08:12Z Nurken 111493 3639142 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Хайриниссо Юсуфи | Шынайы есімі = Хайриниссо Юсуфӣ | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 30.03.1964 | Туған жері = {{туғанжері|Панджакент|Панджакентте}}, [[Соғды облысы]], [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = {{ublist |Тәжік аграрлық университеті |Ресей Федерациясы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы }} | Мамандығы = {{hlist|ветеринар|заңгер|филолог|мемлекеттік басқару саласындағы менеджер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Хайриниссо Юсуфи''' ({{lang-tg|Хайриниссо Юсуфӣ}}; [[30 наурыз]] [[1964 жыл|1964]], [[Панджакент]], [[Соғды облысы]]) — тәжікстандық мемлекеттік қайраткер, [[Тәжікстан]] Республикасының бұрынғы Сыртқы істер министрі. Юсуфи 1964 жылғы 30 наурызда Тәжікстан Республикасының Соғды облысының Панджакент қаласында дүниеге келген. 1986 жылы Тәжік аграрлық университетін, 1996 жылы Тәжікстан университетін, 2003 жылы Худжанд мемлекеттік университетін, ал 2005 жылы Ресей Федерациясы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясын ветеринар, заңгер, филолог және мемлекеттік басқару саласындағы менеджер мамандықтары бойынша үздік бітірген. Оның 28 жылдық кәсіби тәжірибесі бар, ол Панджакент қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Панджакент қаласындағы Тәжікстан жастар ұйымы кеңесінің төрағасы, Панджакент қаласы төрағасының орынбасары және Соғды облысы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. 2004 жылдан 2008 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары, ал 2008 жылдан 2010 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Үкіметі жанындағы Әйелдер және отбасы істері комитетінің төрағасы болды. 2010 жылдың наурыз айынан бастап [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы|Тәжікстан Мәжілісі]], Әлеуметтік мәселелер, отбасы және денсаулықты қорғау комитетінің төрағасы қызметін атқарады. Сонымен қатар, ол Ресей Федерациясының [[Санкт-Петербург]] қаласындағы Парламентаралық комиссия төрағасының орынбасары қызметін атқарады. 2015 жылдың 1 наурызында Тәжікстан Халықтық-демократиялық партиясының мүшелері арасынан бірыңғай республикалық сайлау округінен Тәжікстан Республикасы Мажлисіне депутат болып сайланды. Ол 1-дәрежелі «Құрмет» орденінің, «Білім беру үздігі», «Мәдениет үздігі» және «Тәжікстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігінің 20 жылдығы» мерейтойлық медалінің иегері. [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] Парламентаралық Ассамблеясының «Содружество» (Одақ) орденімен марапатталды.<ref>{{citeweb|url=https://pressa.tj/dorandai-chor-ihtisos-va-donandai-chor-zabon-hajriniso-yusuf%D3%A3-zodr%D3%AFz-dorad/?ysclid=mn4ssw5qto855010033|title=Дорандаи чор ихтисос ва донандаи чор забон. Хайринисо Юсуфӣ зодрӯз дорад|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-24|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person.php?st=1074584238|title=ЮСУФИ (МАВЛОНОВА) Хайриниссо Юсуповна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-24|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Юсуфи, Хайриниссо}} [[Санат:Тәжікстан саясаткерлері]] [[Санат:Саясаттағы Тәжікстан әйелдері]] 7hi6qb8nmk6y4oh6nzgrtdy7wr1aup0 0 777181 3639133 3570243 2026-08-04T18:44:13Z Nurken 111493 3639133 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Рафика Мусаева | Шынайы есімі = Рафиқа Мусоева | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Тәжікстан Еңбек және жұмыспен қамту министрі | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = қаңтар 2000 | Басқаруын аяқтады = желтоқсан 2000 | Президент = | Премьер = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Тәжікстан Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = қаңтар 2001 | Басқаруын аяқтады_2 = ? | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1990 | Басқаруын аяқтады_3 = 1995 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 9.04.1953 | Туған жері = {{туғанжері|Хожант|Хожантта}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]] | Білімі = Тәжік политехникалық институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Рафика Ганиевна Мусаева''' ({{lang-tg|Рафиқа Ғаниевна Мусоева}}; [[9 сәуір]] [[1953 жыл|1953]], [[Хожант]]) — тәжікстандық ғалым және мемлекеттік қайраткер, Тәжікстанның Еңбек министрі, Техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі.<ref>{{citeweb|url=https://imena-znachenie.ru/familii/musaeva.html?ysclid=mn6540kx8294340779|title=Женские русские фамилии на букву М Мусаева|publisher=imena-znachenie.ru|accessdate=2026-03-25|lang=ru}}</ref> Мусаева [[Душанбе]]де мемлекеттік қызметкердің отбасында дүниеге келген. 1970 жылы Душанбедегі №21 орта мектепті бітірді. Кейін тәжік политехникалық институтын инженер-электрик мамандығы бойынша үздік бітірді. Мусаева 1980 жылғы ақпанда, 26 жасында, [[Мәскеу]] Азаматтық авиация инженерлері институтында кандидаттық диссертациясын қорғап техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі болды. 1981 жылы ол Республика комсомолының Орталық комитетіне ауыстырылып, Тәжікстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1986 жылдан бастап Тәжікстан Коммунистік партиясының Орталық комитетінде жұмыс істеді. 1989 жылдың тамыз айында Душанбе қаласындағы (қазіргі Фирдавси ауданы) Тәжікстан Коммунистік партиясының Орталық аудандық комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1990 жылдың ақпан айынан 1995 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-ші шақырылымының депутаты болды. 1992 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты және Республикалар Кеңесінің Халықаралық істер комитетінің мүшесі болды. 1992 жылдың қараша айында Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 16-шы сессиясында ол Мемлекеттік құрылыс комитетінің төрайымы және Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі болып сайланды. Р.Мусаева Конституциялық комиссияның мүшесі және Тәуелсіз Тәжікстанның жаңа Конституциясын әзірлеуші ​​жұмыс тобының мүшесі болды. 1995 жылы ол Тәжікстан Республикасы Мажлиси Олиінің (ел парламентінің) бірінші шақырылымына сайланды, онда ол Мемлекеттік құрылыс комитетінің бірінші сессиясында төрайымы болып сайланды. 2000 жылдың қаңтарында Тәжікстан Республикасы Президентінің жарлығымен ол Тәжікстан Республикасының Еңбек және жұмыспен қамту министрі, ал 2001 жылдың қаңтарынан бастап Тәжікстан Республикасының Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды. 2005 жылдан бастап «Тәжікстан энергетиктері қауымдастығы» қоғамдық ұйымын басқарды. 2012 жылдың мамырынан 2015 жылдың қарашасына дейін «Душанбе Плаза» мемлекеттік мекемесінің директоры болды. 2011 жылдың желтоқсанынан бастап жаңадан құрылған «Әйелдер бейбітшілік корпусы» қоғамдық ұйымын да басқарды. Ол бірнеше ғылыми мақалалар мен еңбектер, төрт ғылыми-техникалық монография жариялады, сондай-ақ бірнеше аналитикалық есептер мен шолуларды дайындауға қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1013881090&ysclid=mn64uppgmi610305730#gsc.tab=0|title=МУСОЕВА(МУСАЕВА) Рафика Ганиевна|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-25|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://old.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/power/20120608/eks-ministr-truda-i-sotszashchity-tadzhikistana-naznachena-direktorom-samogo-vysotnogo-zdaniya-?ysclid=mn650fzebp613854347|title=Экс-министр труда и соцзащиты Таджикистана назначена директором самого высотного здания республики|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-25|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://eurasiagulf.org/ru/advisory-board/d-r-rafika-musaeva|title=Д-р Рафика Мусаева|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-25|lang=}}</ref> == Марапаттары == Р.Г.Мусаева — еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1994) және басқа да жоғары ұлттық марапаттармен марапатталған: Дусти ордені (1999), «Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-ші сессиясының 15 жылдығы» медалі (2007), «Тәжікстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011) және «Тәжікстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі (2021). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} phn9hmrjm5dejrtrysuu9uci66y10ap 3639134 3639133 2026-08-04T18:48:48Z Nurken 111493 3639134 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Рафика Мусаева | Шынайы есімі = Рафиқа Мусоева | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Тәжікстан Еңбек және жұмыспен қамту министрі | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = қаңтар 2000 | Басқаруын аяқтады = желтоқсан 2000 | Президент = | Премьер = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = Тәжікстан Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = қаңтар 2001 | Басқаруын аяқтады_2 = ? | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = ақпан 1990 | Басқаруын аяқтады_3 = 1995 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 9.04.1953 | Туған жері = {{туғанжері|Хожант|Хожантта}}, [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]] | Білімі = Тәжік политехникалық институты | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Рафика Ганиевна Мусаева''' ({{lang-tg|Рафиқа Ғаниевна Мусоева}}; [[9 сәуір]] [[1953 жыл|1953]], [[Хожант]]) — тәжікстандық ғалым және мемлекеттік қайраткер, Тәжікстанның Еңбек министрі, Техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі.<ref>{{citeweb|url=https://imena-znachenie.ru/familii/musaeva.html?ysclid=mn6540kx8294340779|title=Женские русские фамилии на букву М Мусаева|publisher=imena-znachenie.ru|accessdate=2026-03-25|lang=ru}}</ref> Мусаева [[Душанбе]]де мемлекеттік қызметкердің отбасында дүниеге келген. 1970 жылы Душанбедегі №21 орта мектепті бітірді. Кейін тәжік политехникалық институтын инженер-электрик мамандығы бойынша үздік бітірді. Мусаева 1980 жылғы ақпанда, 26 жасында, [[Мәскеу]] Азаматтық авиация инженерлері институтында кандидаттық диссертациясын қорғап техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі болды. 1981 жылы ол Республика комсомолының Орталық комитетіне ауыстырылып, Тәжікстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1986 жылдан бастап [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның Орталық комитетінде жұмыс істеді. 1989 жылғы тамызда Душанбе қаласындағы (қазіргі Фирдавси ауданы) Тәжікстан Коммунистік партиясының Орталық аудандық комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды. 1990 жылдың ақпан айынан 1995 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаты болды. 1992 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты және Республикалар Кеңесінің Халықаралық істер комитетінің мүшесі болды. 1992 жылғы қарашада [[Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі]]нің 16-сессиясында ол Мемлекеттік құрылыс комитетінің төрайымы және Тәжікстан Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі болып сайланды. Р.Мусаева Конституциялық комиссияның мүшесі және Тәуелсіз Тәжікстанның жаңа Конституциясын әзірлеуші ​​жұмыс тобының мүшесі болды. 1995 жылы ол [[Тәжікстан Жоғарғы Жиналысы]]ның (ел парламентінің) бірінші шақырылымына сайланды, онда ол Мемлекеттік құрылыс комитетінің бірінші сессиясында төрайымы болып сайланды. 2000 жылғы қаңтарда [[Тәжікстан президенті]]нің жарлығымен ол Тәжікстан Еңбек және жұмыспен қамту министрі, ал 2001 жылғы қаңтардан бастап Тәжікстан Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды. 2005 жылдан бастап «Тәжікстан энергетиктері қауымдастығы» қоғамдық ұйымын басқарды. 2012 жылғы мамырдан 2015 жылғы қарашаға дейін ол «Душанбе Плаза» мемлекеттік мекемесінің директоры болды. 2011 жылғы желтоқсаннан бастап ол жаңадан құрылған «Әйелдер бейбітшілік корпусы» қоғамдық ұйымын да басқарды. Ол бірнеше ғылыми мақалалар мен еңбектер, төрт ғылыми-техникалық монография жариялады, сондай-ақ бірнеше аналитикалық есептер мен шолуларды дайындауға қатысты.<ref>{{citeweb|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1013881090&ysclid=mn64uppgmi610305730#gsc.tab=0|title=МУСОЕВА(МУСАЕВА) Рафика Ганиевна|work=centrasia.org|accessdate=2026-03-25|lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://old.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/power/20120608/eks-ministr-truda-i-sotszashchity-tadzhikistana-naznachena-direktorom-samogo-vysotnogo-zdaniya-?ysclid=mn650fzebp613854347|title=Экс-министр труда и соцзащиты Таджикистана назначена директором самого высотного здания республики|publisher=old.asiaplustj.info|accessdate=2026-03-25|lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://eurasiagulf.org/ru/advisory-board/d-r-rafika-musaeva|title=Д-р Рафика Мусаева|publisher=eurasiagulf.org|accessdate=2026-03-25|lang=ru}}</ref> == Марапаттары == Мусаева — еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1994) және басқа да жоғары ұлттық марапаттармен марапатталған: Дусти ордені (1999), «Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-сессиясының 15 жылдығы» медалі (2007), «Тәжікстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011) және «Тәжікстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі (2021). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Мусаева, Рафика Ганиевна}} [[Санат:Саясаттағы Тәжікстан әйелдері]] [[Санат:Тәжікстан Коммунистік партиясы мүшелері]] [[Санат:Тәжікстан депутаттары]] [[Санат:Тәжікстан министрлері]] j7c2jttgmhw2dt3lr6i1yp8u413bsjr 0 778146 3639424 3637993 2026-08-05T09:07:15Z Nurken 111493 /* Тамыз */ 3639424 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Тамыз == === 5 === *[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]). === 1 === *[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]). == Шілде == === 11 === *[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].<ref>{{Cite news|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}</ref> *[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}</ref> == Маусым == === 26 === *[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}</ref> === 14 === *[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> === 13 === *[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}</ref> === 5 === *[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}</ref> == Мамыр == === 25 === *[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы. === 6 === *[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}</ref> === 3 === *[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}</ref> == Сәуір == === 29 === *[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77–78, қазақстандық дәрігер және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}</ref> === 19 === *[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === 16 === *[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref> === 9 === *[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).<ref>{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> *[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).<ref>{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> === 8 === * [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).<ref>https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/</ref> === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 26 === *[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}} === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] 8537ghykz2zmme3bu3yryfsp6it45a0 0 780151 3639148 3593632 2026-08-04T19:34:52Z Nurken 111493 3639148 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Кулбубу Мадемилова |Шынайы есімі = {{lang-ky|Күлбүбү Мадемилова}} |Сурет = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 27.02.1929 |Туған жері = {{туғанжері|Бішкек|Бішкекте}}, [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1926—1936)|Қырғыз АКСР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 27.07.2018 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бішкек|Бішкекте}}, [[Қырғызстан]] |Азаматтығы = |Мансабы = {{hlist|балет бишісі|хореограф}} |Белсенді жылдары = |Амплуа = |Театр = Қырғыз мемлекеттік академиялық опера және балет театры |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет Белгісі ордені}} |{{Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)}} }} {{Қатар |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} }} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Кулбубу Мадемилова''' ({{lang-ky|Күлбүбү Мадемилова}}; [[27 ақпан]] [[1929 жыл|1929]], [[Бішкек]] – [[27 ақпан]] [[2018 жыл|2018]], [[Бішкек]]) — кеңестік және қырғызстандық балет бишісі, Қырғыз опера және балет театрының солисі (1947–1953) және Қырғыз КСР халық әртісі (1979). == Өмірбаяны == Мадемилова 1929 жылғы 27 ақпанда Фрунзеде (қазіргі Бішкек) дүниеге келген. Ол Қырғызстандағы алғашқы әйел хореограф болды. Ол Қ.Молдобасанов атындағы Қырғыз ұлттық балет театрында кәсіби хореографтар бөлімін құрды. Мадемилова балет мансабын алты жасында Бюбюсара Бейшеналиевадан оқыды. Оны 10 жасар кезінде Мәскеу мен Ленинградта оқу үшін қыздарды таңдаған кастингке апарды. Ол Фрунзе атындағы хореографиялық училищені (1948) және ГИТИС-тің хореография бөлімін (1958) бітірген. 1948 жылдан 1967 жылға дейін Қырғыз опера және балет театрында биші, ал 1959 жылдан 1967 жылға дейін бас балетмейстер болып жұмыс істеді. Ол қырғыздың алғашқы әйел балетмейстері болды. 1967 жылдан 1969 жылға дейін ол Мәскеудегі Станиславский және Немирович-Данченко театрында тағылымдамадан өтті, кейін [[Якут АКСР]] (1969), [[Моңғол Халық Республикасы]] (1970–1972) және Вьетнам (1974-1976) театрларында балетмейстер болып жұмыс істеді. 1977 жылдан 1987 жылға дейін ол Қырғыз мемлекеттік би ансамблінің көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. 1981 жылы ол «Боз салқын» Ыстықкөл ән-би ансамблін құрды. Мадемилова Қырғыз ұлттық консерваториясында оқытушы болды. 1997 жылы ол хореографиялық режиссура кафедрасын құрып, оның алғашқы меңгерушісі болды. 2002 жылы оған профессор академиялық атағы берілді. Ол Раймонд («Раймонд»), Лауренсия («Лауренсия»), Зареманың («Бақшасарай фонтаны»), Айдай («Чолпон»), Анар («Анар»), Айшу («Селкинчек») партияларын үлкен табыспен орындады. Күйеуі — Асанхан Жұмахматов, дирижер, КСРО халық әртісі. Балалары: Зарема, Еркін, Лолита.<ref>{{citeweb|url=https://www.vb.kg/doc/269015_v_konservatorii_otmetili_85_letie_pervoy_jenshiny_baletmeystera_kr.html|title=В консерватории отметили 85-летие первой женщины-балетмейстера КР|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-27|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/351493/bio/?ysclid=mogth6zqhe909904941|title=Театральные деятели / М / Кулбубу Мадемилова (Эркин Мадемилова) / биография|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-27|lang=}}</ref> Ол 2018 жылғы 27 шілдеде қайтыс болды. Марқұмның денесі Ала-Арча зиратына жерленді.<ref>{{citeweb|url=https://govori.tv/kyirgyiz-ssrnin-e-l-artisti-k-lb-b-made/|title=Кыргызстандын жаңылыктары Govori.TV Учур чак|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-27|lang=}}</ref> == Сыйлықтар мен марапаттары == *«Мәдениет үздігі» медалі (1967) *«Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерен еңбегі үшін» медалі *«Ерекше еңбегі үшін» медалі *«Ұлы Жеңістің 65 жылдығы» медалі == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Мадемилова, Кулбубу}} [[Санат:Қырғызстан балет бишілері]] [[Санат:КСРО бишілері]] [[Санат:Қырғызстан бишілері]] 979hbmqxetyhndo6s6pube4lul92hps 0 780156 3639117 3594403 2026-08-04T15:34:57Z Wikuiser 172895 /* Президенттігі (2021–) */ 3639117 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Ухнаагийн Хүрэлсүх | Шынайы есімі = | Суреті = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Моңғолияның 6-Президенті]] | Ту = Flag of Mongolia.svg | Ту2 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады = 25 маусым 2021 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Халтмаагийн Баттулга]] | Ізбасары = | Президент = | Премьер = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] <br/> [[Гомбожавын Занданшатар]] <br/> [[Ням-Осорын Учрал]] | Титулы_2 = [[Моңғолияның премьер-министрі]] | Ту_2 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_2 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_2 = 4 қазан 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2021 | Ізашары_2 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | Ізбасары_2 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | Президент_2 = Халтмаагийн Баттулга | Орынбасары_2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин <br/> Янгугийн Содбаатар | Титулы_3 = [[Моңғолияның премьер-министрінің орынбасары]] | Ту_3 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_3 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_3 = 23 шілде 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 4 қазан 2017 | Ізашары_3 = Цэрэндашийн Оюунбаатар | Ізбасары_3 = Өлзийсайханы Энхтүвшин | Премьер_3 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 10 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 6 тамыз 2015 | Ізашары_4 = Дэндэвийн Тэрбишдагва | Ізбасары_4 = Цэрэндашийн Оюунбаатар | Премьер_4 = Чимэдийн Сайханбилэг | Титулы_5 = [[Моңғол Халық Партиясы]]ның төрағасы | Ту_5 = Mongolian People's Party flag.svg | Ту2_5 = Logo of the Mongolian People's Party.svg | Басқара бастады_5 = 21 қараша 2017 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 маусым 2021 | Ізашары_5 = Миеэгомбын Энхболд | Ізбасары_5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | Титулы_6 = [[Мемлекеттік Ұлы Хурал]] мүшесі | Ту_6 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_6 = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | Басқара бастады_6 = 2000 | Басқаруын аяқтады_6 = 2004 | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | тақырыпша1_6 = [[Сайлау округі]] | мәтін1_6 = [[Хэнтий]] | Титулы_7 = | Ту_7 = | Ту2_7 = | Басқара бастады_7 = 2004 | Басқаруын аяқтады_7 = 2008 | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | тақырыпша1_7 = Сайлау округі | мәтін1_7 = Хэнтий | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Басқара бастады_8 = 2012 | Басқаруын аяқтады_8 = 2012 | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | тақырыпша1_8 = Сайлау округі | мәтін1_8 = [[Жабық тізім]] | Титулы_9 = | Ту_9 = | Ту2_9 = | Басқара бастады_9 = 2020 | Басқаруын аяқтады_9 = 2021 | тақырыпша1_9 = Сайлау округі | мәтін1_9 = Хэнтий | Ізашары_9 = | Ізбасары_9 = | Титулы_10 = Кәсіптік инспекция министрі | Ту_10 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_10 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_10 = 28 қаңтар 2006 | Басқаруын аяқтады_10 = 29 қараша 2007 | Ізашары_10 = Дамбийн Дорлигжав | Ізбасары_10 = ''Лауазым жойылды'' | Президент_10 = Намбарын Энхбаяр | Титулы_11 = Төтенше жағдайлар министрі | Ту_11 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_11 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_11 = 28 қыркүйек 2004 | Басқаруын аяқтады_11 = 28 қаңтар 2006 | Ізашары_11 = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары_11 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр | Президент_11 = Нацагийн Багабанди <br/> Намбарын Энхбаяр | Премьер_11 = Цахиагийн Элбэгдорж | Туған күні = 14.06.1968 | Туған жері = [[Ұланбатыр]], [[МХР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Лувсандоржийн Болорцэцэг | Балалары = 2 қыз | Партиясы = Моңғол Халық Партиясы | Білімі = [[Моңғолияның қорғаныс университеті]] <br/> [[Моңғол мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|www.president.mn}} | Атағы = [[Сурет:Mongolian Army-COL-parade.svg|20px]] [[Полковник]] | Қызмет еткен жылдары = 1985–1990 | Құрамында болды = [[Сурет:Emblem of Mongolian People's Army.svg|20px]] [[Моңғол Халық Армиясы]] | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Commons = Ukhnaagiin Khürelsükh | Марапаттары = {{Қатар |{{Темірқазық ордені (Моңғолия)}} }} {{Қатар |{{Алтын Қыран ордені}} }} }} '''Ухнаагийн Хүрэлсүх''' (14 маусым 1968, [[Ұланбатыр]], [[МХР]]) — моңғолиялық саясаткер, 2021 жылдан бергі [[Моңғолия Президенті]]. == Білімі == Хүрэлсүх 1985 жылы [[Ұланбатыр]] қаласында №2 орта мектепті тәмамдады. Кейін 1989 жылы моңғолиялық [[Ұлттық қорғаныс университеті (Моңғолия)|Қорғаныс университеті]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бітірді. Ол [[Моңғол мемлекеттік университеті]]нің Мемлекеттік басқару мен басқаруды дамыту және құқық институтында білім алып, 1994 және 2000 жылдары аяқтады.<ref name=":0">{{Cite web|last=Төгөлдөр|first=А.|date=2020-07-02|title=У.Хүрэлсүхийг Монгол Улсын 31 дэх Ерөнхий сайдаар томиллоо|trans-title=U.Khurelsukh has been appointed the 31st Prime Minister of Mongolia|url=https://ikon.mn/n/1xfs|access-date=2021-01-26|website=ikon|language=mn}}</ref> == Саяси қызметі == == Президенттігі (2021–) == === Сыртқы саясаты === [[Сурет:The seventh meeting between the heads of state of China, Russia and Mongolia in Beijing 20250902 01.jpg|thumb|Хүрэлсүх Ресей президенті [[Владимир Путин]] және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен 2025 жылдың 2 қыркүйегіндегі үшжақты кездесуде]] 2022 жылдың қыркүйегінде Хүрэлсүх [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның мемлекет басшылары кеңесінің 22-кездесуіне қатысуға [[Самарқан]], Өзбекстанға барды. Ол онда Ресей президенті [[Владимир Путин]]мен және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен үшжақты кездесуге қатысты.<ref>{{Cite web |last=UzDaily |title=President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh arrives in Samarkand |url=https://www.uzdaily.uz/en/president-of-mongolia-ukhnaagiin-khurelsukh-arrives-in-samarkand/ |access-date=2025-12-23 |website=UzDaily.uz |language=en}}</ref> Ал 2025 жылы ол БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясына қатысып, жылқыларды мадақтап сөз сөйледі.<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=At UN, the president of Mongolia takes a moment to cheer the world's horses |url=https://apnews.com/article/un-general-assembly-mongolia-horses-21881292e6495a93dc7413cdd95d777f |access-date=24 September 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> == Жеке өмірі == Хүрэлсүх үйленген және екі қызы бар.<ref>{{Cite web|title=Khurelsukh Ukhnaa|url=http://thenewmediagroup.co/post/968/|access-date=2021-01-27|website=The New Media Group}}</ref> Оның жұбайы балабақша мұғалімі және үлкен қызы университетте адам құқықтары жөнінде оқытушы. Ол 50 жасқа толғанда құрған өзінің "Pals" атты тобымен гитарада ойнағанды ұнатады. Сонымен қатар ол мотоцикл жанкүйері<ref>{{Cite news|last=Edwards|first=Terrence|date=2017-10-04|title=Mongolia names biker enthusiast PM, kick-starting IMF rescue package|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-mongolia-politics-idUSKCN1C90OV|access-date=2021-06-09}}</ref> және Моңғолияда [[Harley-Davidson]] жанкүйерлер клубын құрған. == Тағы қараңыз == * [[Ухнаагийн Хүрэлсүх үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} {{s-ttl|title=[[Моңғолияның премьер-министрі]]|years=2017–2021}} {{s-aft|after=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} |- {{s-bef|before=[[Халтмаагийн Баттулга]]}} {{s-ttl|title=[[Моңғолия президенті]]|years=2021–}} {{s-inc}} {{s-end}} [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Моңғолия президенттері]] [[Санат:Ұланбатырда туғандар]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] kbyyqor27gtf2k189andl48gw84uki1 3639121 3639117 2026-08-04T16:03:40Z Wikuiser 172895 /* Президенттігі (2021–) */ 3639121 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы | Қазақша есімі = Ухнаагийн Хүрэлсүх | Шынайы есімі = | Суреті = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Моңғолияның 6-Президенті]] | Ту = Flag of Mongolia.svg | Ту2 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады = 25 маусым 2021 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Халтмаагийн Баттулга]] | Ізбасары = | Президент = | Премьер = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] <br/> [[Гомбожавын Занданшатар]] <br/> [[Ням-Осорын Учрал]] | Титулы_2 = [[Моңғолияның премьер-министрі]] | Ту_2 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_2 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_2 = 4 қазан 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 27 қаңтар 2021 | Ізашары_2 = [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] | Ізбасары_2 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | Президент_2 = Халтмаагийн Баттулга | Орынбасары_2 = Өлзийсайханы Энхтүвшин <br/> Янгугийн Содбаатар | Титулы_3 = [[Моңғолияның премьер-министрінің орынбасары]] | Ту_3 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_3 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_3 = 23 шілде 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 4 қазан 2017 | Ізашары_3 = Цэрэндашийн Оюунбаатар | Ізбасары_3 = Өлзийсайханы Энхтүвшин | Премьер_3 = Жаргалтулгын Эрдэнэбат | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = 10 желтоқсан 2014 | Басқаруын аяқтады_4 = 6 тамыз 2015 | Ізашары_4 = Дэндэвийн Тэрбишдагва | Ізбасары_4 = Цэрэндашийн Оюунбаатар | Премьер_4 = Чимэдийн Сайханбилэг | Титулы_5 = [[Моңғол Халық Партиясы]]ның төрағасы | Ту_5 = Mongolian People's Party flag.svg | Ту2_5 = Logo of the Mongolian People's Party.svg | Басқара бастады_5 = 21 қараша 2017 | Басқаруын аяқтады_5 = 25 маусым 2021 | Ізашары_5 = Миеэгомбын Энхболд | Ізбасары_5 = Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ | Титулы_6 = [[Мемлекеттік Ұлы Хурал]] мүшесі | Ту_6 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_6 = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg | Басқара бастады_6 = 2000 | Басқаруын аяқтады_6 = 2004 | Ізашары_6 = | Ізбасары_6 = | тақырыпша1_6 = [[Сайлау округі]] | мәтін1_6 = [[Хэнтий]] | Титулы_7 = | Ту_7 = | Ту2_7 = | Басқара бастады_7 = 2004 | Басқаруын аяқтады_7 = 2008 | Ізашары_7 = | Ізбасары_7 = | тақырыпша1_7 = Сайлау округі | мәтін1_7 = Хэнтий | Титулы_8 = | Ту_8 = | Ту2_8 = | Басқара бастады_8 = 2012 | Басқаруын аяқтады_8 = 2012 | Ізашары_8 = | Ізбасары_8 = | тақырыпша1_8 = Сайлау округі | мәтін1_8 = [[Жабық тізім]] | Титулы_9 = | Ту_9 = | Ту2_9 = | Басқара бастады_9 = 2020 | Басқаруын аяқтады_9 = 2021 | тақырыпша1_9 = Сайлау округі | мәтін1_9 = Хэнтий | Ізашары_9 = | Ізбасары_9 = | Титулы_10 = Кәсіптік инспекция министрі | Ту_10 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_10 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_10 = 28 қаңтар 2006 | Басқаруын аяқтады_10 = 29 қараша 2007 | Ізашары_10 = Дамбийн Дорлигжав | Ізбасары_10 = ''Лауазым жойылды'' | Президент_10 = Намбарын Энхбаяр | Титулы_11 = Төтенше жағдайлар министрі | Ту_11 = Flag of Mongolia.svg | Ту2_11 = State emblem of Mongolia.svg | Басқара бастады_11 = 28 қыркүйек 2004 | Басқаруын аяқтады_11 = 28 қаңтар 2006 | Ізашары_11 = ''Лауазым құрылды'' | Ізбасары_11 = Сайнбуянгийн Отгонбаяр | Президент_11 = Нацагийн Багабанди <br/> Намбарын Энхбаяр | Премьер_11 = Цахиагийн Элбэгдорж | Туған күні = 14.06.1968 | Туған жері = [[Ұланбатыр]], [[МХР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Лувсандоржийн Болорцэцэг | Балалары = 2 қыз | Партиясы = Моңғол Халық Партиясы | Білімі = [[Моңғолияның қорғаныс университеті]] <br/> [[Моңғол мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = {{URL|www.president.mn}} | Атағы = [[Сурет:Mongolian Army-COL-parade.svg|20px]] [[Полковник]] | Қызмет еткен жылдары = 1985–1990 | Құрамында болды = [[Сурет:Emblem of Mongolian People's Army.svg|20px]] [[Моңғол Халық Армиясы]] | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = | Commons = Ukhnaagiin Khürelsükh | Марапаттары = {{Қатар |{{Темірқазық ордені (Моңғолия)}} }} {{Қатар |{{Алтын Қыран ордені}} }} }} '''Ухнаагийн Хүрэлсүх''' (14 маусым 1968, [[Ұланбатыр]], [[МХР]]) — моңғолиялық саясаткер, 2021 жылдан бергі [[Моңғолия Президенті]]. == Білімі == Хүрэлсүх 1985 жылы [[Ұланбатыр]] қаласында №2 орта мектепті тәмамдады. Кейін 1989 жылы моңғолиялық [[Ұлттық қорғаныс университеті (Моңғолия)|Қорғаныс университеті]]н [[саясаттану]] мамандығы бойынша бітірді. Ол [[Моңғол мемлекеттік университеті]]нің Мемлекеттік басқару мен басқаруды дамыту және құқық институтында білім алып, 1994 және 2000 жылдары аяқтады.<ref name=":0">{{Cite web|last=Төгөлдөр|first=А.|date=2020-07-02|title=У.Хүрэлсүхийг Монгол Улсын 31 дэх Ерөнхий сайдаар томиллоо|trans-title=U.Khurelsukh has been appointed the 31st Prime Minister of Mongolia|url=https://ikon.mn/n/1xfs|access-date=2021-01-26|website=ikon|language=mn}}</ref> == Саяси қызметі == == Президенттігі (2021–) == === Инаугурациясы === Хүрэлсүх 2021 жылы 25 маусымда сағат 11:40-та Моңғолияның [[Үкімет сарайы (Моңғолия)|Үкімет сарайы]]ның Үлкен залында [[инаугурация]]ланды. Салтанат алдында ол жұбайымен сарай алдындағы [[Шыңғыс хан]] ескерткішіне құрмет көрсетті.<ref>{{Cite web |title=President Ukhnaagiin Khurelsukh sworn in |url=https://montsame.mn/en/read/268204 |access-date=2025-12-23 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://president.mn/en/2021/06/25/president-ukhnaagiin-khurelsukh-sworn-in/|title = President Ukhnaagiin Khurelsukh Sworn in|date = 25 June 2021}}</ref> === Сыртқы саясаты === [[Сурет:The seventh meeting between the heads of state of China, Russia and Mongolia in Beijing 20250902 01.jpg|thumb|Хүрэлсүх Ресей президенті [[Владимир Путин]] және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен 2025 жылдың 2 қыркүйегіндегі үшжақты кездесуде]] 2022 жылдың қыркүйегінде Хүрэлсүх [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]ның мемлекет басшылары кеңесінің 22-кездесуіне қатысуға [[Самарқан]], Өзбекстанға барды. Ол онда Ресей президенті [[Владимир Путин]]мен және Қытай президенті [[Си Цзиньпин]]мен үшжақты кездесуге қатысты.<ref>{{Cite web |last=UzDaily |title=President of Mongolia Ukhnaagiin Khurelsukh arrives in Samarkand |url=https://www.uzdaily.uz/en/president-of-mongolia-ukhnaagiin-khurelsukh-arrives-in-samarkand/ |access-date=2025-12-23 |website=UzDaily.uz |language=en}}</ref> Ал 2025 жылы ол БҰҰ Бас Ассамблеясының 80-ші сессиясына қатысып, жылқыларды мадақтап сөз сөйледі.<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=At UN, the president of Mongolia takes a moment to cheer the world's horses |url=https://apnews.com/article/un-general-assembly-mongolia-horses-21881292e6495a93dc7413cdd95d777f |access-date=24 September 2025 |website=AP News |language=en}}</ref> == Жеке өмірі == Хүрэлсүх үйленген және екі қызы бар.<ref>{{Cite web|title=Khurelsukh Ukhnaa|url=http://thenewmediagroup.co/post/968/|access-date=2021-01-27|website=The New Media Group}}</ref> Оның жұбайы балабақша мұғалімі және үлкен қызы университетте адам құқықтары жөнінде оқытушы. Ол 50 жасқа толғанда құрған өзінің "Pals" атты тобымен гитарада ойнағанды ұнатады. Сонымен қатар ол мотоцикл жанкүйері<ref>{{Cite news|last=Edwards|first=Terrence|date=2017-10-04|title=Mongolia names biker enthusiast PM, kick-starting IMF rescue package|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-mongolia-politics-idUSKCN1C90OV|access-date=2021-06-09}}</ref> және Моңғолияда [[Harley-Davidson]] жанкүйерлер клубын құрған. == Тағы қараңыз == * [[Ухнаагийн Хүрэлсүх үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]}} {{s-ttl|title=[[Моңғолияның премьер-министрі]]|years=2017–2021}} {{s-aft|after=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}} |- {{s-bef|before=[[Халтмаагийн Баттулга]]}} {{s-ttl|title=[[Моңғолия президенті]]|years=2021–}} {{s-inc}} {{s-end}} [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Моңғолия президенттері]] [[Санат:Ұланбатырда туғандар]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] o6wg1q6ajmswrje7lwsiceugrobpwyo 4 780876 3639103 3638847 2026-08-04T15:00:43Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3639103 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-08-03'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="3371" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 3 371] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="1146" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 1 146] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="303" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 303] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="282" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Қайшылық]] | data-sort-value="263" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 263] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Ұлғайсын]] | data-sort-value="230" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 230] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="224" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 224] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] | data-sort-value="187" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 187] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Ттокпокки]] | data-sort-value="177" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 177] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Боранбай Қалқаманұлы]] | data-sort-value="155" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 155] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Маска (телешоу)]] | data-sort-value="148" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BE%D1%83%29 148] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Ақсу ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="144" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 144] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Сәтті Жұлдыз]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 138] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Андрей Сергеевич Пасеченко]] | data-sort-value="135" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 135] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 129] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 127] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Отбасы банкі]] | data-sort-value="122" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 122] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Ыстықкөл]] | data-sort-value="116" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 116] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 114] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 112] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Шымыр]] | data-sort-value="112" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 112] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 110] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 109] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақстан қонақ үйлері]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 107] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 107] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Гишу]] | data-sort-value="107" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D1%88%D1%83 107] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Щучинск]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A9%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA 106] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="106" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 106] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Байтақ (партия)]] | data-sort-value="105" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 105] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 104] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Жеке батылдығы үшін ордені]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 104] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Жору]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%80%D1%83 104] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 102] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Алдияр батыр]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 102] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 102] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 102] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Түркілер]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 102] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Түрік руна жазбалары]] | data-sort-value="101" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 101] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Жеңіс Сеиітпағамбетов]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B5%D0%B8%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 100] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 100] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қазақстандағы атауы ауыстырылған елді мекендердің тізімі]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 100] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Джеки Чан]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A7%D0%B0%D0%BD 100] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Air Kazakhstan]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Air_Kazakhstan 100] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қызылшарық (Алматы облысы)]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 100] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="100" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 100] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 99] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 99] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Күйік хан]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 99] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Атаукере]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5 98] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 98] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Қазақша бизнес]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%81 98] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Брондау]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83 97] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Жамұқа]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0 97] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Лесбек батыр ауылы]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 97] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Күш]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88 97] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Жалбағай]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 97] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Серғали Өмірзақұлы Айдапкелов]] | data-sort-value="97" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 97] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 96] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Батыс Қазақстан облысының тарихы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 96] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Жұмабек Тәшенов]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 96] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Голяма-Чинка (Кырджали облысы)]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0-%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%28%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 96] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Сәуле ауруы]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 96] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Шыршық (өзен)]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%9B_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 96] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Шоң би]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%A3_%D0%B1%D0%B8 96] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Электромагниттік толқындар]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 96] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 95] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 95] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Бозым (Ұлы жүз)]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%28%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 95] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 95] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Бобруйская көшесі (Алматы)]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 95] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Ауыл (партия)]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 95] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 95] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Жердің сәуле шығаруы]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%8B 94] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Уәлиханов Ғұбайдулла]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D2%92%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0 94] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қазақша күнтізбе]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5 94] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Бостандық ауданы]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 94] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Адай ата]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 94] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Құрылыс материалдары]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 94] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Ерболат Заманбекұлы Батталханов]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 94] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Қазақ спорт және туризм академиясы]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 94] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 94] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Шарық]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B 93] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Үздік халықаралық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D1%8B_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 93] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 93] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 93] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Полина Александровна Гурьева]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 92] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақстандағы өлім жазасы]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%81%D1%8B 92] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Алатау ауданы]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 92] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Әлқоба]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0 92] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Өкіл әке]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D1%96%D0%BB_%D3%99%D0%BA%D0%B5 92] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Тоқтамыс (Абай облысы)]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 92] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Қатынас]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 92] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Касса]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0 92] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Google]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 92] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Алашкерт (футбол клубы)]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 92] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Герб]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B1 92] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Шамалды-Сай]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B-%D0%A1%D0%B0%D0%B9 92] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Бағдат (Ферғана облысы)]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%28%D0%A4%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 91] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Әскер түрлерінің маршалы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B 91] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Егіздер (шоқжұлдыз)]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80_%28%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 91] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Тауарлы шаруашылық]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 91] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[:Сурет:Dagenham and Redbridge FC crest.svg|Сурет:Dagenham and Redbridge FC crest.svg]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ADagenham_and_Redbridge_FC_crest.svg 91] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Азия]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 91] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Германиядағы түріктер]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 91] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қора]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0 91] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Тақийа]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%B9%D0%B0 91] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Шынқожа Базарқұлұлы]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 91] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Екатерина Викторовна Гордон]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD 91] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Айтуар Үсенұлы]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%B0%D1%80_%D2%AE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 90] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Аналық без обыры]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 90] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Әуе компаниялары кодтары-S]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-S 90] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Жаңаөзен қаласы]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B 90] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Мамарроза]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0 90] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Ақ қаз]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7 90] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Мәметқұл]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB 90] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 90] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Каспи]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8 90] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Жент]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BD%D1%82 90] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 89] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 89] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қазақстан (қонақ үй)]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%29 89] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Бозоқ]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D2%9B 88] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Шарана шайқау]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 88] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Санжар Анатолийұлы Мұстафин]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 88] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Шығыс тәттілері]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%82%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 88] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Әуесқой бокстан Еуропа чемпионаты]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 88] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Қазақстандағы референдум (2026)]] | data-sort-value="88" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 88] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 87] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 87] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 87] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Мырзабек Мырзашұлы Рысбеков]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 87] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Ашқарақ]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B 87] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Николай Николаевич Пантусов]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2 87] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Бай әке, Кедей әке]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9_%D3%99%D0%BA%D0%B5%2C_%D0%9A%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D3%99%D0%BA%D0%B5 87] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Айман — Шолпан (пьеса)]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%94_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 86] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 86] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 86] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Есімбет (Әшібек)]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%28%D3%98%D1%88%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%29 86] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 86] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Башпай (күй)]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 86] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Мемлекет және құқық]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 85] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Александр Герцен көшесі (Астана)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%86%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%29 85] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Ақбақай алтын кен орны]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 85] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[ARA Studios]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ARA_Studios 85] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Таңдау арқылы сұрыптау]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%83 85] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қатысушы:Daniyar/зертхана/Barsakelmes]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ADaniyar%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%2FBarsakelmes 85] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Ділда]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0 85] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Қойшы (қазақ бейнесі)]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%29 85] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Оразақын Асқар]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 84] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Үлкен ауылдық округі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 84] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Саяси партия]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 84] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 84] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 84] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Күлкілі сөздер]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 84] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Гауһартас (фильм)]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 83] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Теректі ауданы]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 83] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Шымыр-шоқай]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 83] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Виктор Михайлович Сидельников]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2 83] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Кварели]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8 82] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Т-72]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2-72 82] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Жебе]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B1%D0%B5 82] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Ақпан батыр Келімбердіұлы]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Футзалдан Қазақстан чемпионаты 2025-26]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B_2025-26 81] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Теректі ауылдық округі]] | data-sort-value="81" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 81] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Көрші (сөз)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%88%D1%96_%28%D1%81%D3%A9%D0%B7%29 80] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 80] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Көксор]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%BE%D1%80 80] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 80] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Сардоба]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B0 80] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Үлгі:Теректі ауданы ауылдық округтері]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 80] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 80] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Kazakhstan Airlines]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kazakhstan_Airlines 80] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 80] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Здравец (Варна облысы)]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86_%28%D0%92%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 80] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Белка және Стрелка. Жұлдызды иттер]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0._%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 79] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Тұрхан сұлтан]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 79] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Ақсу ауылдық округі (Алматы облысы)]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 77] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[TAN (телеарна)]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=TAN_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 77] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 77] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Шұбартау көтерілісі]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 77] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Арыстан (арнайы бөлімше)]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 77] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Таулы жердегі шабуыл]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB 77] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Хамит Тоқтамышев]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 77] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қызанақ]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 76] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Қарасай батыр мешіті]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 76] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Ақсу ауылдық округі]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 76] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Емшек]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 76] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Ақық тас]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%81 76] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Aiboo]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Aiboo 76] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Бұрыштық өлшеулер]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 75] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Кенесары портреті]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96 75] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Дәуіт ұста]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0 75] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Дауыс беру тәртібі]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D3%99%D1%80%D1%82%D1%96%D0%B1%D1%96 75] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Үлкен Ақсу]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83 75] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Әскери дауылпаз]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%B7 75] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Атыс түрлері]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%81_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 75] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Ш]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8 75] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] | data-sort-value="75" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 75] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Жеті Жарғы]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%96%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 74] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 74] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Меричлери (Хасково облысы)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8_%28%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 74] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Жібек жолы (Қарасай ауданы)]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 74] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 74] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Sulpak]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 73] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Безек]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BA 73] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Шабдалы (фильм)]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 73] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Вячеслав Досмұхаметов]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8F%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 72] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Жанама (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 72] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Күміс алқа]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BC%D1%96%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0 71] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қарапайым сөйлеу тілі]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 70] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Тенеке]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5 70] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Су]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 69] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Google Chrome]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 69] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Әуе компаниялары кодтары-C]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%83%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B-C 69] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[SCAT]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 68] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Ши Пэйпу]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8_%D0%9F%D1%8D%D0%B9%D0%BF%D1%83 67] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 66] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Боскөл]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%81%D0%BA%D3%A9%D0%BB 65] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Аты теріс]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81 64] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 63] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Mellstroy]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Mellstroy 63] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Зарина]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 62] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[IC 1336]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_1336 62] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 62] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[:Сурет:Bedlington Terriers F.C. logo.png|Сурет:Bedlington Terriers F.C. logo.png]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ABedlington_Terriers_F.C._logo.png 62] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Ислам дініндегі діни лауазымдар мен атақтар]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D1%96%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 62] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Қазақстандағы ең биік ғимараттарының тізімі]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 61] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 61] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 61] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Жұмсақ тіндердің іріңді аурулары]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 61] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 60] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Шу (өзен)]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 60] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Ғалам тарихы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 59] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Жаңғақ]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D2%93%D0%B0%D2%9B 58] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Бұзаулау]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%83 58] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Күлдіреуіш]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88 58] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Ақсоғым (Теректі ауданы)]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%BC_%28%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 58] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Арғын]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 57] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Аудан (геометрия)]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 57] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Linux]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 57] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D1%82%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BF_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%BF... 57] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Қарымбай Әулие]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%98%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5 56] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Сарысу (көпіршік)]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%83_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BA%29 56] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[SuperStar KZ]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 56] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Бричаны]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B 55] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 55] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Асан Мәжит]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 54] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Серғали Әбжанов]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D3%98%D0%B1%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 54] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Іле-Балқаш (резерват)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 54] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Деңгене]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5 53] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Шұбартеңіз шайқасы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қазақстан телеарналары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қойлық (қала)]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 51] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Ева Грин]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D0%B0_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%BD 50] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Баку]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 50] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Шалқар (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%2C_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 49] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[ForteBank]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ForteBank 49] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[КешYOU]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 49] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[PHP]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 49] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қарабөгет (Жамбыл облысы)]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D1%82_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 48] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Ирак]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA 48] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Аралбай батыр Әлібекұлы]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 47] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Посня]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BD%D1%8F 47] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Шілдехана]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 46] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Ысық]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 46] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Counter-Strike]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 46] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Маркшейдер]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%88%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D1%80 46] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Қалың мал]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D0%BB 45] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 45] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Құндыз Жаппасқызы Қаламбаева]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 44] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Трайбализм]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 44] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Жолы болу]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%83 43] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Қара сері]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 43] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Ысты]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 43] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[МедиаУики:Gadgets-definition]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 42] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 42] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Васкулиттер]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 42] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақстан колледждері]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 41] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Наймандар]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[15 шілде]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 41] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Жұмабеков атындағы көше (Алматы)]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%29 41] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Кеулейжону]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D1%83 41] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Шашыратқы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 41] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Қазақ графикасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Тұран жолбарысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Елгава]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%B0 40] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[URL]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 40] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Татаки]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B8 39] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Sun Microsystems]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sun_Microsystems 38] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 38] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Google Earth]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Earth 38] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[DC Studios]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=DC_Studios 38] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Жолдың жиегі]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D1%96 38] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Ватикан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Отандастар қоры]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Антикалық мәдениеттегі философия]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 37] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 37] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Қойгелді батыр ескерткіші]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 36] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Internet Explorer]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Internet_Explorer 36] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Балқаш]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 36] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Тон]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD 36] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 36] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 36] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 35] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Аляска штатының қалалары]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Жын]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD 35] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 35] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Егінді (Қарағанды облысы)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 35] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Скифтер]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BA%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80 35] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 34] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 34] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Басты бағыт]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%82 34] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png|Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 34] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Ференцварош]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%88 34] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Maxi Чай]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 34] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Microsoft]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 34] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Софья Александровна Яновская]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%84%D1%8C%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%AF%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F 33] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Қаңбақ]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D2%9B 33] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 33] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Ветеринария]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 33] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Индиго]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 32] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 32] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 32] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Zhezkazgan Air]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 32] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Амур жолбарысы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 32] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Тоқтар Ералиев]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%95%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 32] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Тиын (Өзбекстан)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%8B%D0%BD_%28%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 32] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Сақтар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Қағба]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%93%D0%B1%D0%B0 32] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Жаныс]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 31] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Аңқаты (Теректі ауданы)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%29 31] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 31] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 31] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 31] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Қазақ халқының антропологиялық сипаттамасы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Қазақстан қазақтарының бас әрпі бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D3%99%D1%80%D0%BF%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Абай ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 31] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 30] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Жайықмұнайгаз]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B0%D0%B7 30] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Жаңылтпаш]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%88 30] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Авиамарш]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88 30] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[15 қаңтар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Іргелі ауылдық округі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 30] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[2015 жыл]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 30] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Нұркеқызы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 30] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Ақша-несие саясаты]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 30] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Капитан Америка: Бірінші кек алушы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%3A_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B 30] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Геркулес (фильм)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 29] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[500 теңге]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=500_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5 29] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Қыз]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7 29] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 29] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Алакөл (көл)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 29] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[TXT]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=TXT 28] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Еуро]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE 28] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 28] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Ит]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 28] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[UNIX]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 28] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 28] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Құндыз Жәмиқызы Аганина]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D3%99%D0%BC%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0 28] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Ресей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Жалғас Жұмағұлов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%81_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Құтты болсын айту]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 27] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Қатысушы талқылауы:BSS SBB]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ABSS_SBB 27] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[JavaScript]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=JavaScript 27] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Өрік]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D1%96%D0%BA 27] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Ленин атындағы шахтадағы жарылыс және өрт]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%A9%D1%80%D1%82 27] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 27] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Тарбағатай ауданы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Парсылық сальвадора]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0 27] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Қазақстан халық партиясы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Василий Васильевич Радлов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Теректі ауылдық округі (Абай облысы)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 26] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Итсекири]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8 26] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Астана]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 26] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[HTML]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 26] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Көш, бір көш жер]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%2C_%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%D0%B6%D0%B5%D1%80 26] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Тақиялы періште]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5 26] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Умра]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BC%D1%80%D0%B0 26] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Мұхаммед Шайбани]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 26] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 25] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Ғалам]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC 25] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Verisign]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Verisign 25] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Ақбақай (Жамбыл облысы)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%28%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 25] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Апта]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0 25] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Grand Theft Auto V]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grand_Theft_Auto_V 24] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Ми]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 24] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Бокстан қазіргі әлем чемпиондары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[MySQL]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MySQL 24] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Туризм]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 24] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Ақпарат технологиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Кипр]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BF%D1%80 24] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Сексеуіл (кент)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB_%28%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 24] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 24] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Бақытжан Алдияр]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80 24] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Jay-Z]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Jay-Z 23] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Асқорыту мүшелері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[15 қараша]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0 23] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Байбақты]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 23] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Омбы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 23] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Дулат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Ысырап]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BF 23] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Астана (радио)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%28%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%29 23] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Big Time Rush]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Big_Time_Rush 23] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Лы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D1%8B 23] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Шақ]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B 22] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Африка]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 22] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[:Сурет:Logo MVD KZ new.png|Сурет:Logo MVD KZ new.png]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ALogo_MVD_KZ_new.png 22] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 22] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Буи]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%B8 22] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Ат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82 22] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Көсем сұлтан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 22] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Салауат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Нұрсахан Ахметқызы Бейсенбекова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Әбдімомын Желдібаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 22] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 22] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Жұмбақтас]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 22] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 22] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Есіл]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 22] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Сырлытам үңгірі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[NATO]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NATO 22] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Сәбит Әбдімүтәліұлы Әбдіқалықов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Жасуша]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 22] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Japan Post Bank]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Japan_Post_Bank 22] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Кескен күйікқала]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BA%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 21] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Тама]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 21] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Лаос]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BE%D1%81 21] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Forbes]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Forbes 21] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[The Rolling Stones]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=The_Rolling_Stones 21] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 21] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Bayraktar TB2]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Bayraktar_TB2 21] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Сеул]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%83%D0%BB 21] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Сағат]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Одиссея]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 21] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 21] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Алшын]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 21] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Уикипедия:Telegram]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 20] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[BMW]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BMW 20] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Аман бол, шешем, аман бол!]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%2C_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BC%2C_%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%21 20] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Уикипедия:Форум/Басқалар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Нұрлан Әлібекұлы Сабыров]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 20] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Сандық нысан идентификаторы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Керей хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Төре]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 20] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Еуропа]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 20] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Қ]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 20] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Үздік актриса үшін Оскар сыйлығы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 20] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Арлан (арнайы бөлімше)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 20] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Қожа]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 20] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Дирекциялық бұрыш]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%88 19] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[SMS]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SMS 19] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 19] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Біртұтас экономикалық кеңістік]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%82%D2%B1%D1%82%D0%B0%D1%81_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 19] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Сая Оразғалиева]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 19] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Twice]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Twice 19] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 19] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 19] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Дерт]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D1%82 19] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Түркия]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 19] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[NewYorker]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NewYorker 19] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Мяо]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8F%D0%BE 19] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Өскемен]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 19] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 19] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Одиссея (фильм, 2026)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 18] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[1945 жыл]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1945_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 18] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Алғи]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 18] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[SSH]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SSH 18] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0%29 18] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Табын]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 18] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Қосаяқтар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 18] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Албан руы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Жолбарыс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 18] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Үлкен ақ акула]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 18] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Аяқ астындығы жіп]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%BF 18] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Балық шаруашылығы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 18] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Радиатор]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 18] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[HTTP]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTTP 18] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[EBay]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=EBay 18] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Қиямет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Ақ жол (партия)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 18] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Хрэ]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D1%8D 18] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 18] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[15 сәуір]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 18] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Sәlem Entertainment]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 18] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Гуам]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%83%D0%B0%D0%BC 17] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Компьютер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 17] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Портал:Олимпиада ойындары/Ойындар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%2F%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 17] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Медицина]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Oasis (топ)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Oasis_%28%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 17] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қамажай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Google Street View]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Street_View 17] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Рим]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC 17] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Суан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Тобыш]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 17] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Қазақ әдеби тілінің тарихы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 17] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 17] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 17] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Linkin Park]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 17] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Hybrid Theory]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 17] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Алматы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Есентемір]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 17] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 16] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Hurts]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hurts 16] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Андас батыр ауылы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Сексеуіл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB 16] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 16] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Келінжан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Келі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96 16] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 16] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Kraftwerk]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Kraftwerk 16] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 16] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Логистика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Сан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Ақшат (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Арыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[XIII Луи]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XIII_%D0%9B%D1%83%D0%B8 16] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Авиация]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Чайнатаун]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BD 16] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[:Сурет:Kaz ACA logo.png|Сурет:Kaz ACA logo.png]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AKaz_ACA_logo.png 16] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 16] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Арал]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB 16] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 16] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Сиқым]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 16] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Перу]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Қорқыт ата мазары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Visual Basic Script]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Visual_Basic_Script 16] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Жыл]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB 16] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Жаңбырбай Ахметұлы Қағазбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Basic Books]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Basic_Books 15] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Алға]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0 15] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 15] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Қытай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 15] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Аюлар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 15] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Ландшафт архитектурасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[YouTube]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 15] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 15] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Адай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Құран]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Кен орны]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Әкім (фильм)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 15] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Кепелеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Доп]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BF 15] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 15] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[География]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[15 жыл]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 15] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Тараз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 15] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 14] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Одиссей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Шэ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8D 14] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Код]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4 14] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Сырлытам кесенесі (Іңкәрдария)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D0%86%D2%A3%D0%BA%D3%99%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F%29 14] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Өзбекстан қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Ишлекли]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B8 14] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Қазақстандағы мешіттер тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Скунха]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%85%D0%B0 14] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Нан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Саясат Нұрбек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[55 жыл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=55_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 14] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Сциндапсус]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%81%D1%83%D1%81 14] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Есекжем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 14] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Фтор]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%82%D0%BE%D1%80 14] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Беріш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 14] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[:Санат:Алфавит бойынша өзендер|Санат:Алфавит бойынша өзендер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Отырар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Қазақстан Республикасының әлеуметтік құрылымдар өзгерістері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Созақ мешіті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Метр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D1%80 14] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Қатысушы:Musa Marat]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AMusa_Marat 14] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Нұрсұлтан мешіті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 14] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қасқыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[1957]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1957 14] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Windows]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Windows 14] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Қатысушы:DOS ART 1/Суретші Онғар Айдос Сейдалыұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ADOS_ART_1%2F%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96_%D0%9E%D0%BD%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 14] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Сарайшық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Әтек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Ақтау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 14] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Аллаһ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%BB 14] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Әл-Уақиға сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Қазақстан археологиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Көкбауыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Шуст]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D1%81%D1%82 14] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Vogue]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Vogue 14] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Чили]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A7%D0%B8%D0%BB%D0%B8 13] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Мін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 13] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Таз руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Үкімет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Ғарыштану]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 13] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 13] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Еркін Нұржанұлы Әуелбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Бор]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80 13] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[IC 544]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IC_544 13] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Рымбала Кенжебайқызы Смаилова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[5:32]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5%3A32 13] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 13] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Жүйе]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5 13] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Аяқ жүгірту]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%82%D1%83 13] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 13] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Дін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Үлкен сүйелшөп]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%88%D3%A9%D0%BF 13] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Ninety One]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 13] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Бекзат Алмахан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Азаматтарға арналған үкімет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 13] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Шежіре]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 13] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Қазақстан газеттері тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Ботбай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Сукцин қышқылы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Есенкелді Құдайназарұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Африка өзендері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Сәуір]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 13] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Нидерланд]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4 13] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Бокс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BA%D1%81 13] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Мотоатқыштар ротасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Панфилов ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Отырар ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Жетіру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 13] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Сөйлем]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Манас (қала)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Рахман қайнары (шипажай)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Үстеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Басына түнеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[PageRank]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PageRank 12] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Гайо]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%BE 12] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[MIDI]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=MIDI 12] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Ақсу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83 12] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Тәжен Елеуов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Ұ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 12] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Шекті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[645 жыл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=645_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 12] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 12] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[15 қыркүйек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Ойын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Айгүл Серікқұлқызы Иманбаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Аяқ киім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Іш өту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Шиқан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[МедиаУики:Statistics-footer]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 12] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Әлем]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Робототехника]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[SDU University]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 12] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Google Play]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Play 12] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Сүндеттеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Гола]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Географиялық координаттар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Grokipedia]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Grokipedia 12] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Дели]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D0%B8 12] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Жамалбек Шәймерденұлы Шәймерденов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A8%D3%99%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Барақ батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 12] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[1943 жыл]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1943_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 12] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Футболдан 2026 жылғы әлем біріншілігі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 12] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Бұршақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Sora]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sora 12] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[NGC 1213]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=NGC_1213 12] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Слот]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 12] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Майя]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F 12] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Еуразия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Ericsson]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ericsson 12] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[15 қазан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Шоған Сүйерқұлұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Келіншек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Кино]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%BE 12] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 12] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Троя соғысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Электрон]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 12] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Технология]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} feijmkmxqyigfefrd9yzck4mizjzz3i 0 782858 3639256 3635247 2026-08-05T04:36:44Z Nurken 111493 3639256 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = үкімет басшысы<!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Энди Бёрнем | Шынайы есімі = {{lang|en|Andy Burnham}} | Суреті = Prime Minister Andy Burnham portrait (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Ұлыбритания премьер-министрі]] | Ту = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | Ту2 = Coat of arms of the United Kingdom (2024, lesser arms).svg | Басқара бастады = 20 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Монарх = [[III Чарльз]] | Ізашары = [[Кир Стармер]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның көшбасшысы | Ту_2 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_2 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_2 = 17 шілде 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Монарх_2 = [[III Чарльз]] | Ізашары_2 = [[Кир Стармер]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Үлкен Манчестер]] мэрі | Ту_3 = Unofficial County Flag of Greater Manchester.svg | Ту2_3 = Arms of the Greater Manchester Metropolitan County Council.svg | Басқара бастады_3 = 8 мамыр 2017 | Басқаруын аяқтады_3 = 19 маусым 2026 | Монарх_3 = [[II Елизабет]]<br>[[III Чарльз]] | Ізашары_3 = [[Тони Ллойд]] ({{м.а.}}) | Ізбасары_3 = [[Пол Дэннет]] ({{м.а.}}) | Титулы_4 = [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] | Ту_4 = Flag of the United Kingdom.svg | Ту2_4 = Royal coat of arms of the United Kingdom (St. Edward's Crown).svg | Басқара бастады_4 = 5 маусым 2009 | Басқаруын аяқтады_4 = 11 мамыр 2010 | Монарх_4 = [[II Елизабет]] | Премьер_4 = [[Гордон Браун]] | Ізашары_4 = [[Алан Джонсон]] | Ізбасары_4 = [[Эндрю Лэнсли]] | Титулы_5 = [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] | Ту_5 = Labour Party Wordmark.svg | Ту2_5 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_5 = 24 қаңтар 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 5 маусым 2009 | Монарх_5 = [[II Елизабет]] | Премьер_5 = [[Гордон Браун]] | Ізашары_5 = [[Джеймс Пернелл]] | Ізбасары_5 = [[Бен Брэдшоу]] | Титулы_6 = {{iw|Мейкерфилд (Парламент сайлау округі)|Мейкерфилд|en|Makerfield (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_6 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_6 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_6 = 18 маусым 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_6 = | Ізашары_6 = {{iw|Джош Саймонс|Джош Саймонс|en|Josh Simons}} | Ізбасары_6 = | Титулы_7 = {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты | Ту_7 = Crowned Portcullis.svg | Ту2_7 = Flag of the United Kingdom.svg | Басқара бастады_7 = 7 маусым 2001 | Басқаруын аяқтады_7 = 3 мамыр 2017 | Ізашары_7 = {{iw|Лоуренс Канлифф|Лоуренс Канлифф|en|Lawrence Cunliffe}} | Ізбасары_7 = {{iw|Джо Платт|Джо Платт|en|Jo Platt}} | Туған кездегі есімі = Эндрю Мюррей Бёрнем | Туған күні = 7.1.1970 | Туған жері = Эйнтри, {{туғанжері|Ливерпуль|Ливерпульда}}, [[Мерсисайд]], [[Ланкашир]], [[Ұлыбритания]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[католицизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Мари-Франс ван Геел|2000}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейборист]] | Білімі = [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]] ([[Кембридж университеті]]) | Мамандығы = Саясаткер | Қолтаңбасы = Andy Burnham signature.svg | Сайты = | Commons = Andy Burnham | Марапаттары = }} '''Эндрю «Энди» Мюррей Бёрнем''' ({{lang-en|Andrew "Andy" Murray Burnham}}; [[7 қаңтар]] [[1970 жыл|1970]], [[Ливерпуль]], [[Ланкашир]]) — британдық саясаткер, 2026 жылғы шілдеден бергі [[Ұлыбритания премьер-министрі]] және [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның [[Ұлыбритания Лейбористік партиясының көшбасшысы|көшбасшысы]]. Бёрнем — 2026 жылғы маусымнан бергі [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты. Бұрын ол 2017 жылдан 2026 жылға дейін [[Үлкен Манчестер]] мэрі және [[Гордон Браун]] тұсындағы Ұлыбританияның [[Ұлыбритания денсаулық сақтау министрі|Денсаулық сақтау министрі]] (2009–2010) мен [[Ұлыбритания мәдениет, медиа және спорт министрі|Мәдениет, медиа және спорт министрі]] (2008–2009) еді. Бёрнем өзін [[Социализм|социалист]] дейді және Лейбористік партияның солшыл жағында орналасқан деп сипатталады. [[Ливерпуль]]дың Эйнтри жағында туған Бёрнем [[Кембридж университеті]]нің [[Фицуильям-колледж (Кембридж)|Фицуильям-колледж]]ында ағылшын тілін оқыды. 15 жасында ол [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]]ның мүшесі атанып, зерттеумен айналысты. 1998 жылдан 2001 жылға дейін ол Мәдениет министрі [[Крис Смит, Финсбериден барон Смит|Крис Смит]]. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2001)|2001 жылғы парламент сайлауы]]нда ол [[Үлкен Манчестер]]дегі {{iw|Ли (Парламент сайлау округі)|Ли|en|Leigh (constituency)}} округінен сайланған [[Ұлыбритания Қауымдар палатасы|Қауымдар палатасы]]ның депутаты атанды. Премьерлер [[Тони Блэр]] мен [[Гордон Браун]] тұсында ол түрлі мемлекеттік лауазымдарға тағайндалып жүрді. 2010 жылы Бёрнем Лейбористік партияның басшылығына сайланбақ болды, алайда жеңілді. 2010 жылдан 2015 жылға дейін ол [[Эд Милибэнд]] тұсында ол Білім беру [[Ресми оппозицияның көлеңкелі кабинеті (Ұлыбритания)|көлеңкелі министрі]] және Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық көлеңкелі министрі болды. [[Ұлыбританиядағы парламент сайлауы (2015)|2015 жылғы парламент сайлауы]]нан кейінгі Лейбористік партия көшбасшылығына сайлауда ол [[Джереми Корбин]]нен кейін екінші орынға жайғасты. 2015 жылдан 2016 жылға дейін ол Ішкі істер көлеңкелі министрі болды. 2017 жылы ол [[Үлкен Манчестер]] мэрлігіне үміткер атанып, Парламенттен кетті. [[Кир Стармер]] премьерлігіне қатысты даулар себебінен Лейбористік партияда басшылық дағдарысы басталды да, Бёрнем Парламентке оралмақ болды. Төрт күннен кейін Стармер отставкасын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/2026/jun/22/keir-starmer-resigns-as-prime-minister |title=Keir Starmer to step down as prime minister two years after historic election victory |language=en |publisher=[[The Guardian]] |last=Crerar |first=Pippa |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0qyllvpkw8o |title=Why did Keir Starmer resign and what could happen next? |language=en |publisher=[[BBC News]] |last=Seddon |first=Paul |date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-24}}</ref> Көп ұзамай, келесі айда, Бёрнем оның ізбасары атанды.<ref>{{Cite web|url= https://stan.kz/endi-bernem-ulybritaniianyn-zana-premer-ministri-atanady-ol-turaly-ne-437182/ |title= Энди Бернем Ұлыбританияның жаңа премьер-министрі атанады: Ол туралы не белгілі? |lang=kk |work=stan.kz |date= 2026-07-18 |accessdate= 2026-07-20}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Ұлыбритания премьер-министрлері}} {{Үлкен сегіздік басшылары|мемлекет=Ұлыбритания}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=Ұлыбритания}} {{DEFAULTSORT:Бёрнем, Эндрю}} [[Санат:Кембридж университеті түлектері]] [[Санат:Ұлыбритания саясаткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Лейбористік партияның (Ұлыбритания) мүшелері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2015—2017)]] [[Санат:Үлкен Манчестер мэрлері]] [[Санат:Ұлыбритания парламентінің мүшелері (2024—)]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] r1bh81ljx3oxmiyrr5kzb3xsv6kx18z 10 783355 3639349 3639023 2026-08-05T06:12:45Z Мағыпар 100137 үлгі 3639349 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = Латвия қалалары |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Рига]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ingxsm9wduqrg8hezw4xfgly7u12eif 0 784101 3639161 3637654 2026-08-05T01:47:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3639161 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = I дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Glory ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:OrderOfGlory1stClass.png|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = II дәрежелі | суреті = [[Сурет:SU Order of Glory ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Glory 2nd Class.JPG|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = | мемлекет = | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = | негіздеуші = | негізделді = | алғашқы иегері = | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = | жоғары марапаты = | төменгі марапаты = | сайты = | Commons = }} {{Жүлде | атауы = III дәрежелі<br /> Даңқ ордені | суреті = [[Сурет:SU Order of Glory ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Order of Glory 3rd class.jpg|right|150px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден Славы}} | мемлекет = {{USSR}} | түрі = | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = 8 қараша 1943 жылы | алғашқы иегері = 28 қараша 1943 жылы | соңғы иегері = | барынша ұсынылған = 1 млн аса | жоғары марапаты = [[Жеке батылдығы үшін ордені|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] | төменгі марапаты = [[Еңбек Даңқы ордені (КСРО)|I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені]] | сайты = | Commons = Order of Glory }} '''Даңқ ордені''' ({{lang-ru|Орден Славы}}) — КСРО-ның әскери ордені, 1943 жылы 8 қарашада КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «I, II және III дәрежелі Даңқ орденін тағайындау туралы» Жарлығымен тағайындалған. Орденмен [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскердің]] қатарындағы әскери қызметкерлері, сержанттары мен старшиналары, ал авиацияда кіші лейтенант атағы бар әскери қызметкерлер де марапатталды. Орден тек жеке сіңірген еңбегі үшін табысталды, әскери бөлімдер мен құрамалар онымен марапатталмады. == Тарихы == Бастапқыда, сарбаздар орденін [[Пётр Иванович Багратион|Багратионның]] есімімен атау жоспарланған болатын. Тоғыз суретшіден құралған топ 26 нобай әзірледі. А. В. Хрулев олардың төртеуін таңдап алып, 1943 жылы 2 қазанда Сталинге ұсынды. Орденнің төрт дәрежесі болып, түтін мен жалынның реңктерін білдіретін қара-сары түсті таспаға тағылуы көзделді. Н. И. Москалев Георгий таспасын ұсынды. Сталин таспаны мақұлдап, орденнің [[Суворов ордені|Суворов]] және [[Кутузов ордені|Кутузов]] ордендері сияқты үш дәрежесі болуға тиіс деп шешті. Жеңіс даңқсыз болмайтынын айтып, ол марапатты Даңқ ордені деп атауды ұсынды. Орденнің жаңа нобайы 1943 жылы 23 қазанда мақұлданды<ref>''Балязин В. Н.'' За подвиг ратный и трудовой. — М.: Просвещение, 1987. — С. 147—148.</ref>. Орденді әзірлеу кезеңінде оның ортасына И. В. Сталиннің портреті орналастырылған нұсқасы да ұсынылды (суретшісі — Н. И. Москалев), алайда оны Сталиннің өзі қабылдамады<ref>Изображение этого варианта приведено в публикации: Дуров В. А. Орден Сталина Сталин не утвердил. // «Родина». — 2005. — № 4. </ref>. Даңқ ордені өзінің статуты мен таспасының түсі бойынша төңкеріске дейінгі Ресейдің ең құрметті марапаттардың бірі — Георгий крестін толығымен дерлік қайталады (айырмашылықтарының бірі — дәрежелерінің саны: тиісінше 3 және 4). Даңқ орденінің үш дәрежесі бар, олардың ішіндегі ең жоғары I дәрежелі орден белгісі — алтын, ал II және III дәрежелі белгілері — күміс (II дәрежелі белгінің орталық медальонына алтын жалатылған). Орден статутына сәйкес, марапаттау төменгі дәрежеден жоғары дәрежеге қарай қатаң ретпен жүргізілуге тиіс. 1944 жылы 9 ақпанда «Қызыл әскер артиллериясының қолбасшысына, майдандар артиллериясының қолбасшыларына, Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың Шығыс және Батыс майдандарының қолбасшыларына Богдан Хмельницкий және Даңқ ордендерімен марапаттау құқығын беру туралы» Жарлық шықты. Оған сәйкес кейбір әскери қолбасшыларға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан қатардағы, сержанттық және офицерлік құрамды III дәрежелі Богдан Хмельницкий орденімен және II және III дәрежелі Даңқ ордендерімен марапаттау құқығы берілді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = Указ Президиума Верховного Совета СССР «О предоставлении командующему артиллерией Красной Армии, командующим артиллерией фронтов, командующим Восточным и Западным фронтами Противовоздушной обороны права награждения орденами Богдана Хмельницкого и Славы» от 9 февраля 1944 года | шынайы атауы = | сілтеме = https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_010.pdf | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Ведомости Верховного Совета СССР | түрі = газета | орны = | баспасы = | жыл = 1944 | томы = | нөмірі = 10 (270) | беттері = 1 | isbn = | issn = }}</ref> . [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі ұрыстарда көрсеткен ерекшеліктері мен басқа да әскери қақтығыстардағы ерліктері үшін III дәрежелі Даңқ орденінің бір миллионға жуық белгісі, II дәрежелі орденнің 46 мыңнан астам белгісі және I дәрежелі орденнің 2678 белгісі табысталды. Нақтыланған деректер бойынша, Даңқ орденінің толық иегерлерінің саны 2656 адамды құрайды, олардың арасында төрт әйел бар. 7 адам I дәрежелі орденмен марапатталғанымен, толық иегер емес. Екі Даңқ орденінің ең жас иегері (15 жаста) — Леонид Исаакович Окунь. 15 адам әртүрлі қылмыстары үшін марапаттарынан айырылды. Орденнің толық иегерлері — шабуылдаушы авиация полкінің ұшқышы Иван Григорьевич Драченко, теңіз жаяу әскерінің жауынгері Павел Христофорович Дубинда және артиллеристер Николай Иванович Кузнецов пен Андрей Васильевич Алешин соғыс жылдарында [[Кеңес Одағының Батыры]] атағына да ие болды. 1945 жылы 14 қаңтарда [[Висла-Одер шабуылы|Висла-Одер операциясы]] барысында Висла өзенінің сол жағалауындағы ұрыста көрсеткен батылдығы мен қаһармандығы үшін [[Ленин ордені|Ленин]] және [[Суворов ордені|Суворов]] орденді 77-гвардиялық Чернигов Қызыл Тулы атқыштар дивизиясының 215-Қызыл Тулы полкі 1-батальонының барлық қатардағы жауынгерлері, сержанттары мен старшиналары Даңқ орденімен, осы батальон роталарының қолбасшылары — [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]], взвод қолбасшылары — [[Александр Невский ордені (КСРО)|Александр Невский орденімен]] марапатталды, ал батальон қолбасшысы Б. Н. Емельянов пен взвод қолбасшысы Михаил Николаевич Гурьев Кеңес Одағының Батырлары атанды. Осылайша, бұл бөлімше бір ұрыста барлық жауынгерлері Даңқ орденімен марапатталған жалғыз бөлімше болды. 1-атқыштар батальоны жауынгерлерінің ұжымдық ерлігі үшін [[69-армия|69-армияның]] Әскери Кеңесі оған '''«Даңқ батальоны»''' құрметті атауын берді<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=oSFoA8Cgm90 |title=Великая Победа. «Батальон Славы» |access-date=2018-01-16 |archive-date=2014-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140524132544/https://www.youtube.com/watch?v=oSFoA8Cgm90 |url-status=live }}</ref>. == Статут == [[Сурет:Order of Glory 3rd class REVERSE.jpg|thumb|right|200px|3-дәрежелі Даңқ орденінің артқы жағы]] Даңқ орденімен Кеңестік Отан үшін болған ұрыстарда даңқты батылдық, ерлік пен қаймықпастық үлгілерін көрсеткен Қызыл әскердің қатардағы және сержанттық құрамындағы әскери қызметкерлер, ал авиацияда кіші лейтенант атағы бар әскери қызметкерлер марапатталады. Даңқ ордені үш дәрежеден тұрады: I, II және III дәрежелер. Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау рет-ретімен жүргізіледі: алдымен үшінші, содан кейін екінші және соңында бірінші дәрежемен марапатталады. Даңқ орденімен мынадай ерлік көрсеткен адам марапатталады: * Қарсылас орналасқан жерге бірінші болып басып кіріп, жеке батылдығымен ортақ істің табысты болуына ықпал еткен; * Өртеніп жатқан танктің ішінде бола тұра, жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырған; * Қауіпті сәтте өз бөлімінің байрағын қарсыластың басып алуынан сақтап қалған; * Жеке қаруынан дәл атып, қарсыластың 10-нан 50-ге дейін сарбазы мен офицерін жойған; * Ұрыста танкіге қарсы мылтықтың оғымен қарсыластың кемінде екі танкін істен шығарған; * Ұрыс даласында немесе қарсылас тылында қол гранаталарымен бірден үшке дейін танкті жойған; * Артиллерия немесе пулемет оғымен қарсыластың кемінде үш ұшағын жойған; * Қауіпке қарамастан, қарсыластың [[Ағашты-топырақты атыс нүктесі|АТАН]] ([[Ұзақ мерзімді атыс нүктесі|ҰМАН]], [[Жертаса|жертаса]] немесе [[Блиндаж|блиндажы]]) ішіне бірінші болып басып кіріп, батыл әрекеттерімен оның гарнизонын жойған; * Жеке өзі барлау жүргізу нәтижесінде қарсылас қорғанысының осал тұстарын анықтап, біздің әскерлерді қарсылас тылына алып шыққан; * Жеке өзі қарсылас офицерін тұтқынға алған; * Түнде қарсыластың күзет бекетін (шолғынын, жасырын бекетін) жойған немесе басып алған; * Жеке өзі тапқырлық пен батылдық танытып, қарсыластың позициясына жасырын өтіп, оның пулеметін немесе минометін жойған; * Түнгі жорық кезінде қарсыластың әскери мүлік қоймасын жойған; * Өмірін қатерге тігіп, ұрыста қолбасшысын тікелей төнген қауіптен құтқарған; * Жеке басына төнген қауіпті елемей, ұрыста қарсыластың байрағын қолға түсірген; * Жараланғанына қарамастан, жарасы таңылғаннан кейін қайтадан сапқа оралған; * Жеке қаруымен қарсыластың ұшағын атып түсірген; * Артиллерия немесе миномет оғымен қарсыластың атыс құралдарын жойып, өз бөлімшесінің табысты қимылдауын қамтамасыз еткен; * Қарсылас оғының астында шабуылдаушы бөлімше үшін қарсыластың сым бөгеттерінен өткел жасаған; * Өмірін қатерге тігіп, қарсылас оғының астында бірнеше ұрыс бойы жаралыларға көмек көрсеткен; * Істен шығарылған танктің ішінде бола тұра, танк қаруымен жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырған; * Өз танкімен қарсылас колоннасына екпіндей кіріп, оны талқандап, жауынгерлік тапсырманы орындауды жалғастырған; * Өз танкімен қарсыластың бір немесе бірнеше зеңбірегін таптап өткен немесе кемінде екі пулемет ұясын жойған; * Барлау кезінде қарсылас туралы құнды мәліметтер алған; * Жойғыш ұшқыш әуе шайқасында қарсыластың екіден төртке дейін жойғыш ұшағын немесе үштен алтыға дейін бомбалаушы ұшағын жойған; * Шабуылдаушы ұшқыш шабуылдау жорығы нәтижесінде қарсыластың екіден беске дейін танкін немесе үштен алтыға дейін паровозын жойған, не теміржол станциясында немесе аралық жолда эшелонды жарып жіберген, не қарсыластың әуеайлағында кемінде екі ұшағын жойған; * Шабуылдаушы ұшқыш әуе шайқасында батыл әрі ынталы әрекеттерінің нәтижесінде қарсыластың бір немесе екі ұшағын жойған; * Күндізгі бомбалаушы ұшақтың экипажы теміржол эшелонын жойған, көпірді, оқ-дәрі немесе жанармай қоймасын жарып жіберген, қарсыластың қандай да бір бөлімшесінің штабын жойған, теміржол станциясын немесе аралық жолды қиратқан, электр станциясын жарып жіберген, бөгетті бұзған, әскери кемені, көлік кемесін немесе катерді жойған, қарсыластың әуеайлағында кемінде екі ұшағын жойған; * Жеңіл түнгі бомбалаушы ұшақтың экипажы оқ-дәрі немесе жанармай қоймасын жарып жіберген, қарсылас штабын жойған, теміржол эшелонын жарып жіберген, көпірді бұзған; * Алыс қашықтыққа ұшатын түнгі бомбалаушы ұшақтың экипажы теміржол станциясын қиратқан, оқ-дәрі немесе жанармай қоймасын жарып жіберген, порт құрылысын қиратқан, теңіз көлігін немесе теміржол эшелонын жойған, маңызды зауытты немесе фабриканы қиратқан не өртеп жіберген; * Күндізгі бомбалаушы ұшақтың экипажы әуе шайқасында батыл әрекет етіп, нәтижесінде қарсыластың бірден екіге дейін ұшағын атып түсірген; * Барлаушы ұшақтың экипажы барлауды сәтті орындап, нәтижесінде қарсылас туралы құнды мәліметтер алған. Даңқ орденімен марапаттау КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен жүргізіледі. Даңқ орденінің барлық үш дәрежесімен марапатталғандарға мынадай әскери атақтар берілу құқығы да болды: * қатардағы жауынгерлерге, ефрейторлар мен сержанттарға — старшина; * старшина атағы барларға — кіші лейтенант; * авиациядағы кіші лейтенанттарға — лейтенант. Даңқ ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет Белгісі» орденінен]] кейін, дәрежелерінің үлкендігіне қарай орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderofGlory.JPEG|thumb|right|300px|Даңқ орденінің барлық дәрежелері]] Даңқ орденінің белгісі қарама-қарсы ұштарының арасы 46 мм болатын бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған. Жұлдыз сәулелерінің беті сәл шығыңқы. Беткі жағында, жұлдыздың орталық бөлігінде диаметрі 23,5 мм дөңгелек медальон орналасқан, оның ортасында Спасск мұнарасы бар Кіремілдің бедерлі бейнесі бейнеленген. Медальонның айналасында алқагүл орналасқан. Дөңгелектің төменгі бөлігіндегі қызыл эмальды таспада «ДАҢҚ» ({{lang-ru|«СЛАВА»}}) деген шығыңқы жазу жазылған. Орденнің артқы жағында — диаметрі 19 мм дөңгелек орналасқан, оның ортасында «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген бедерлі жазу жазылған. Жұлдыз бен оның беткі жағындағы дөңгелектің жиектері — шығыңқы ернеумен көмкерілген. I дәрежелі орден белгісі алтыннан (950 сынамалы) жасалады. I дәрежелі орденнің құрамындағы алтынның салмағы — 28,619±1,425 г. Орденнің жалпы салмағы — 30,414±1,5 г. II дәрежелі орден белгісі күмістен жасалады, ал Спасск мұнарасы бар Кіреміл бейнеленген дөңгелекке алтын жалатылған. II дәрежелі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 20,302±1,222 г. Орденнің жалпы салмағы — 22,024±1,5 г. III дәрежелі орден белгісі күмістен жасалған, орталық дөңгелегіне алтын жалатылмаған. III дәрежелі орденнің құрамындағы күмістің салмағы — 20,549±1,388 г. Орденнің жалпы салмағы — 22,260±1,6 г. Орден белгісі құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспада ені бірдей, кезектесіп орналасқан бес бойлық жолақ бар: үшеуі қара және екеуі тоқсары түсті. Таспаның екі жиегінде де ені 1 мм болатын бір-бір жіңішке тоқсары жолақ орналасқан. == Даңқ орденінің толық иегері == Қызыл әскерде II дәрежелі Даңқ орденінің алғашқы иегерлері 385-атқыштар дивизиясының 665-жеке саперлік батальонының жауынгерлері — старшина М. А. Большов, қызыләскерлер С. И. Баранов пен А. Г. Власов болды (1943 жылғы 10 желтоқсандағы 10-армия әскерлері бойынша № 634 бұйрық). 1943 жылдың 28 желтоқсанында-ақ М. А. Большов, С. И. Баранов және А. Г. Власов I дәрежелі Даңқ орденіне ұсынылды, алайда олар бұл орденмен КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығымен, яғни марапатқа ұсынылғаннан кейін шамамен он бес ай өткен соң ғана марапатталды. Осылайша, М. А. Большов, С. И. Баранов және А. Г. Власов — орден тағайындалғаннан кейін небәрі бір жарым ай ішінде, бір айдан сәл астам уақыт аралығында көрсеткен жауынгерлік ерліктері үшін 1943 жылдың өзінде-ақ орденнің барлық үш дәрежесіне лайық болған Даңқ орденінің толық иегерлері. Олар I дәрежелі Даңқ орденіне ұсынылған кезде бұған дейін марапатталған II және III дәрежелі Даңқ ордендері өздеріне әлі табысталып та үлгермеген еді. Ресми түрде Даңқ орденінің алғашқы толық иегерлері ефрейтор М. Т. Питенин мен аға сержант К. К. Шевченко болды (КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 22 шілдедегі Жарлығы). Олар I дәрежелі Даңқ орденіне Большов, Баранов және Власовтан әлдеқайда кейін — 1944 жылғы маусымда ұсынылған болатын. Митрофан Питенин марапатын алып үлгермей қаза тапты; Константин Шевченко соғыстың соңғы күніне дейін шайқасты және Даңқ орденінің барлық дәрежелерінен бөлек, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз және (сарбаздар мен сержанттар үшін сирек кездесетін) Қызыл Ту ордендерінің де иегері болды. № 1 I дәрежелі Даңқ орденінің белгісі гвардия аға сержанты Н. А. Залетовке табысталды (КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1944 жылғы 5 қазандағы Жарлығымен марапатталған). Кейінірек марапатталған адамға нөмірі кішірек орденнің табысталуы, әдетте, ордендердің майданның әртүрлі учаскелеріне топтап жіберіліп, марапаттау құқығына ие құрамалар штабтары арасында еркін тәртіппен бөлінуімен түсіндіріледі. Осыған байланысты Н. А. Залетов КСРО-да осы орденнің алғашқы толық иегері ретінде жиі саналады, бұл тіпті Пензадағы мемориалдық тақтада және әдебиетте де көрсетілген. Даңқ орденінің ең жас толық иегері 8-гвардиялық армияның 82-гвардиялық атқыштар дивизиясы 185-гвардиялық артиллерия полкінің зеңбірек қолбасшысы, гвардия кіші сержанты И. Ф. Кузнецов болды. Ол 1928 жылғы 28 желтоқсанда дүниеге келген. 1945 жылы сәуірде 16 жасында I дәрежелі Даңқ орденіне ұсынылып, 1946 жылы 15 мамырда, 17 жасында осы орденмен марапатталды. Даңқ орденінің ең егде толық иегері 53 жастағы 42-атқыштар дивизиясы 459-атқыштар полкінің атқышы, қызыләскер И. А. Ширяев болды. Ол 1891 жылғы 29 қыркүйекте дүниеге келген. Соғыстан кейінгі жылдары бір дәрежелі орден белгілерімен қайталап марапаттау жағдайларын орден статутына сәйкестендіру және қайта марапаттау (бір белгіні келесі дәрежедегі басқа белгіге ауыстыру) жұмыстары жүргізілді. Ол кезде Даңқ орденінің толық иегерлеріне арналған арнайы құжаттар болған жоқ. Марапатталған адамға тек жалпы үлгідегі орден кітапшасы табысталып, онда орденнің барлық үш дәрежесі және басқа марапаттары (болған жағдайда) көрсетілді. Алайда 1967 және 1975 жылдары Даңқ орденінің толық иегерлеріне қосымша жеңілдіктер енгізіліп, олар іс жүзінде құқықтары жағынан [[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының Батырларымен]] теңестірілді. Атап айтқанда, оларға республикалық немесе одақтық маңызы бар дербес зейнетақы тағайындау құқығы, тұрғын үй жеңілдіктері, тегін жол жүру құқығы және басқа да жеңілдіктер берілді. Соның нәтижесінде 1976 жылы орденнің толық иегерлеріне арналған арнайы құжат — Даңқ орденінің үш дәрежесімен марапатталған адамның орден кітапшасы пайда болды. Мұндай алғашқы кітапшалар 1976 жылы ақпанда марапатталғандардың тұрғылықты жері бойынша әскери комиссариаттарда толтырылды. Бір адамның төрт Даңқ орденімен марапатталған бірнеше жағдайы белгілі, олардың екеуі — I дәрежелі ордендер. Ресей Федерациясының заңнамасы Даңқ орденінің толық иегерлеріне кеңестік кезеңде берілген барлық құқықтар мен жеңілдіктердің сақталуын қамтамасыз етеді. 2023 жылдан бастап Даңқ орденінің толық иегерлеріне ай сайынғы ақшалай төлем 83 496,41 рубль мөлшерінде белгіленеді. == Суреттеме == <gallery mode="packed" heights="220" caption="Маркалар мен шақалардағы орден"> Сурет:Awards of the USSR-1945. CPA 953 -2.jpg|«КСРО ордендері мен медалдары» шығарылымындағы КСРО маркасы (1945, суретші А.&nbsp;Мандрусова, ЦФА № 953). Сурет:Awards of the USSR-1945. CPA 960.jpg|«КСРО ордендері мен медалдары» шығарылымындағы КСРО маркасы (1945, суретші А.&nbsp;Мандрусова, ЦФА № 960). Сурет:RR5714-0001R.jpg|Ресей Банкінің 2010 жылғы Жеңістің 65 жылдығына арналған Даңқ ордені бейнеленген естелік шақасы Сурет:RR5111-0081 55-я годовщина Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.gif|Ресей Банкінің 2000 жылғы естелік шақасы </gallery> == Тағы қараңыз == * [[Даңқ ордені]] (Қазақстан) == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Дуров В. А.| бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Русские и советские боевые награды | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=Государственный ордена Ленина исторический музей | басылым= | орны=М. | баспасы=Внешторгиздат | жыл=1990 | томы= | беттері=53—60 | барлық беті= | сериясы= | isbn= | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Колесников Г. А., Рожков А. М. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена и медали СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Минск | баспасы=Народная асвета | жыл=1986 | томы= | беттері=50—53 | барлық беті= | сериясы= | isbn= | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Малинкин А. Н. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Символика орденов СССР. Исследование по социологии награды | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Фонд «Новое тысячелетие» | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=136 | сериясы= | isbn=5-86947-958-7 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Потрашков С. В. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды СССР, России и Украины | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Белгород | баспасы=Клуб семейного досуга | жыл=2011 | томы= | беттері=176—181 | барлық беті= | сериясы= | isbn=978-5-9910-1393-2 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Потрашков С. В., Лившиц И. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды Второй мировой войны | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Эксмо | жыл=2008 | томы= | беттері=184—185 | барлық беті= | сериясы= | isbn=978-5-699-29296-7 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Смыслов О. С. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды Великой Победы | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2010 | томы= | беттері=125—134 | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-4637-5 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Суржик Д. В. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Награды Второй мировой войны | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=ОЛМА Медиа Групп | жыл=2011 | томы= | беттері=58—60 | барлық беті= | сериясы= | isbn=978-5-373-03798-3 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды Второй мировой войны. Ордена, медали и нагрудные знаки | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов-на-Дону | баспасы=Владис | жыл=2010 | томы= | беттері=60—64 | барлық беті= | сериясы=Историческая библиотека | isbn=978-5-9567-0859-0 | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Шумков В. | тақырыбы=Солдатская слава | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым=Юный художник | түрі= | орны= | баспасы= | жыл=1985 | томы= | нөмірі=5 | беттері=2—3 | isbn= | issn=0205-5791 }} == Сілтеме == * [http://www.rkomi.ru/kp/txt/kavalers.html Орден тарихы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502155532/http://www.rkomi.ru/kp/txt/kavalers.html |date=2008-05-02 }}{{ref-ru}} * [http://mondvor.narod.ru/OSlava.html Даңқ ордені]{{ref-ru}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] mw3o5ph4ydyf2d2w56tlkwnjuxqdueg 0 784132 3639185 3636052 2026-08-05T02:14:37Z Sagzhan 29953 /* Тарихы */ 3639185 wikitext text/x-wiki '''Қазақтардың екі қанатты бөлінісі''' — қазақтардың екі қанатқа бөліну жүйесі: '''Маймене''' (оң қанат) және '''Майсара''' (сол қанат). Сол қанат деректерде «Алаш мыңы», ал оң қанат «Қатаған» деген атаумен де белгілі болған.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақстан тарихы туралы материалдар |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> Тарихшы-медиевист [[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Жақсылық Сәбитов]]тің пікірінше, қазақтардың қос қанатты ұйымы XV ғасырдың ортасында [[Керей хан]] мен [[Жәнібек хан]]ның [[Моғолстан]]дағы кезеңінде қалыптасқан болуы мүмкін. Зерттеушінің айтуынша, бұл жүйе 1627 жылға дейін сақталған.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Жақсылық Сабитовтың зерттеулері |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> == Тарихы == [[Қазақ хандығы]]ның рулық құрылымы жөніндегі мәліметтер [[Тәуке хан]]ның билік құрған кезеңінен (1680–1715) бастап жақсы белгілі. Алайда Қазақ хандығы құрылған уақыттан Тәуке хан дәуіріне дейін бұл құрылымның қалай дамығаны жөніндегі мәселе әлі де толық зерттелмеген. Оның эволюциясын түсіну [[Алтын Орда]] дәуіріндегі тайпалық жүйенің кейінгі қазақ қоғамындағы жүздік құрылымға қалай ұласқанын анықтауға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қазақ хандығының тарихы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> Қазақтардың қос қанатты ұйымын зерттеудегі негізгі жазба дерек — [[Қадырғали Жалайыр]]идің «[[Жылнамалар жинағы|Жами ат-тауарих]]» еңбегі. Онда қазақтардың екі қанатқа бөлінгені баяндалады: * '''Маймене''' (оң қанат) — құрамына [[Қатаған]] тайпасы кірген, саны шамамен 20 мың адам (екі сан) болған; * '''Майсара''' (сол қанат) немесе «Алаш мыңы» — саны шамамен 30 мың адам (үш сан) болған.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Қадырғали Жалайыридың «Жами ат-тауарих» еңбегі |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> Жақсылық Сабитов Қадырғали бидің мәліметтері [[Тәуекел хан]] дәуірінде қалыптасқан қос қанатты жүйені сипаттайды деген қорытындыға келеді. Сонымен бірге Қадырғали Жалайыридың өзі бұл бөліністің [[Ұрыс хан]] заманынан бері өмір сүргенін жазады. Оның мәліметіне сәйкес, Орыс ханның әскері екі қанаттан тұрған: сол қанат — «Алаш мыңы», ал оң қанат — қатағандар. Бұл жөнінде [[Өтеміс қажы]] да Орыс ханның «екі құрамды елі» туралы хабарлайды.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Орыс хан дәуіріндегі қазақ тайпалары |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> Тарихшы А. Қаратаевтың пікірінше, ұрысидтер арасындағы қос қанатты басқару жүйесі Ұрыс хан Сарайда билік жүргізіп тұрған кезде үлкен ұлы [[Құтлұғ Бұға]]ны Шығыс Дешті Қыпшаққа тең билеуші етіп тағайындаған кезеңде қалыптасты. Мемлекетті бірлесіп басқару қажеттілігі осы жүйенің пайда болуына негіз болды. Кейін [[Тоқтамыс хан]] Орыс ханның шығыс иеліктеріне жасаған алғашқы жорықтары кезінде оған әуелі Құтлық-Бұға, ал ол қаза болғаннан кейін [[Тоқтақия хан]] қарсы тұрған. Зерттеушілер оларды сол қанаттың алғашқы тең билеушілері деп есептейді.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Ұрысидтердің мемлекеттік құрылымы |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> Тоқтамыс жеңіске жеткеннен кейін Орыс хан ұрпақтарының саяси ықпалы әлсіреді. Алайда 1419 жылы [[Барақ хан]] қайтадан тарихи сахнаға шықты. [[Өтеміс қажы]] оның маңында «сол» деп аталатын жетісан елінің бектері болғанын жазады. Бұл сол қанаттың қайта жанданғанын көрсетуі мүмкін. Барақ хан тұсында оң қанаттың тең билеушісі ретінде Тоқтақияның ұлы [[Болат сұлтан|Әніке Болат]] сұлтан қызмет атқарған. Бұл оның Ғази мен Наурызға қарсы шайқаста әскердің арьергардын басқаруымен дәлелденеді. Кейін екеуі де [[Едіге]] ұрпақтарымен болған шайқаста қаза тапты.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Барақ хан дәуірі |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> Барақ хан мен Әніке-Болат қаза тапқаннан кейін сол қанаттың беделді бектерінің бірі [[Алаш баһадүр]] олардың әскерінің қалдықтарын бастап, жас [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібекті]] ертіп [[Моғолстан]]ға көшіп кетті. Зерттеушілердің пікірінше, «Алаш мыңы» атауы осы Алаш баһадүрдің құрметіне байланысты қалыптасқан. Сол қанатқа кірген тайпалар өздерін «алаш» деп атай бастаған. Ал оң қанаттағы қатағандардың кейінгі тағдыры нақты белгісіз, бірақ олардың да белгілі бір кезеңде Алаш баһадүрге бағынған болуы ықтимал.<ref>{{cite web |url=https://e-history.kz/ |title=Алаш мыңы және қазақтардың қос қанатты жүйесі |publisher=e-history.kz |access-date=2026-07-28}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ хандығы]] [[Санат:Қазақтар]] [[Санат:Алтын Орда]] [[Санат:Этнология]] dg8b7r5elrrvk8oianxz5mx9s1ozc2d 0 784340 3639091 3638010 2026-08-04T13:37:33Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3639091 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[28 желтоқсан]] [[1988 жыл]]ы | алғашқы иегері = [[3 ақпан]] [[1989 жыл]]ы | соңғы иегері = [[28 қазан]] [[1994 жыл]]ы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == [[1988 жыл|1988 жылы]] [[22 тамыз]]да КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды.<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. [[1991 жыл|1991 жылы]] [[26 желтоқсан]]да КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылғы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылғы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылғы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылғы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылғы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылғы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылғы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Сурет:Stamps of Belarus, 2008-740.jpg|thumb|right|100px|2008 жылғы беларустық пошта маркасындағы «Жеке батылдығы үшін» ордені]] [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 5qvlb5qgwn8wkshq9tsxidj1qeqgza5 3639092 3639091 2026-08-04T13:39:01Z Орел Карл 81620 /* Марапаттау */ 3639092 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[28 желтоқсан]] [[1988 жыл]]ы | алғашқы иегері = [[3 ақпан]] [[1989 жыл]]ы | соңғы иегері = [[28 қазан]] [[1994 жыл]]ы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == [[1988 жыл|1988 жылы]] [[22 тамыз]]да КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды.<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. [[1991 жыл|1991 жылы]] [[26 желтоқсан]]да КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Сурет:Stamps of Belarus, 2008-740.jpg|thumb|right|100px|2008 жылғы беларустық пошта маркасындағы «Жеке батылдығы үшін» ордені]] [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылғы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] mk3irwvuin26lasi3au41x5jxuj3p3g 3639093 3639092 2026-08-04T13:39:39Z Орел Карл 81620 /* Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар */ 3639093 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[28 желтоқсан]] [[1988 жыл]]ы | алғашқы иегері = [[3 ақпан]] [[1989 жыл]]ы | соңғы иегері = [[28 қазан]] [[1994 жыл]]ы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == [[1988 жыл|1988 жылы]] [[22 тамыз]]да КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды.<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. [[1991 жыл|1991 жылы]] [[26 желтоқсан]]да КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Сурет:Stamps of Belarus, 2008-740.jpg|thumb|right|100px|2008 жылғы беларустық пошта маркасындағы «Жеке батылдығы үшін» ордені]] [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] 8p922ubm4lz9ffre1ksuuwfkw6rli0g 3639094 3639093 2026-08-04T13:40:08Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Ресей ордендері|Ресей ордендері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639094 wikitext text/x-wiki {{Жүлде | атауы = «Жеке батылдығы үшін» ордені | суреті = [[Сурет:SU Order For Personal Courage ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:Орден "За личное мужество".jpg|right|110px]] | сурет атауы = | фон түсі = | шынайы атауы = {{lang-ru|Орден «За личное мужество»}} | мемлекет = {{USSR}} (1988—1991)<br /> {{RUS}} (1992—1994) | түрі = [[Орден|орден]] | үшін марапатталады = | жағдайы = берілмейді | негіздеуші = | негізделді = [[28 желтоқсан]] [[1988 жыл]]ы | алғашқы иегері = [[3 ақпан]] [[1989 жыл]]ы | соңғы иегері = [[28 қазан]] [[1994 жыл]]ы | барынша ұсынылған = 600 аса | жоғары марапаты = [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет ордені]] | төменгі марапаты = [[Даңқ ордені (КСРО)|I дәрежелі Даңқ ордені]] | сайты = | Commons = Order For Personal Courage }} '''«Жеке батылдығы үшін» ордені''' ({{lang-ru|Орден «За личное мужество»}}) — КСРО мемлекеттік марапаты, ал 1992–1994 жылдары Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты болды. Орденнің статуты мен сипаттамасы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілді. Марапат жобасының авторы — суретші А. Б. Жук. «Жеке батылдығы үшін» ордені КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. Ол адамдарды құтқару, [[Қоғамдық тәртіп|қоғамдық тәртіп]] пен социалистік меншікті қорғау, [[Қылмыс|қылмыспен]] күрес, [[Тілсіз қияпат|табиғи апаттар]] және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін марапаттауға арналған. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен орден Ресейдің марапаттар жүйесінде сақталды, алайда, 1994 жылы іс жүзінде оның орнына [[Батылдық ордені]] енгізілді. == Тарихы == [[1988 жыл|1988 жылы]] [[22 тамыз]]да КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының «КСРО мемлекеттік марапаттарымен марапаттау тәртібін жетілдіру туралы» Қаулысы қабылданды. Онда «адамдардың өмірін құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде батылдық пен ерлік көрсеткен азаматтарды» марапаттау үшін «Жеке батылдығы үшін» орденін тағайындау көзделді. Осы құжатпен [[КСРО ішкі істер министрлігі]] мен [[КСРО әділет министрлігі|КСРО әділет министрлігіне]] «басқа да мүдделі ұйымдардың қатысуымен» бір ай мерзім ішінде орденнің статуты мен оның сипаттамасының жобасын әзірлеп, ұсыну тапсырылды<ref>{{cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=156 |title=Постановление Президиума ВС СССР от 22.08.1988 N 9440-XI «О совершенствовании порядка награждения государственными наградами СССР» |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс |access-date=2017-08-23 |lang= |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823024309/http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=browser&unsupported=1&ext=1; |url-status=live }}</ref>. Жаңа орден жобасының авторы ретінде [[Александр Борисович Жук]] (1922—2002) болды. Ол сол кезде КСРО Қорғаныс министрлігі Орталық заттай мүлік басқармасының Ғылыми-техникалық комитетінде суретші болып қызмет атқарған және бұған дейін [[Халықтар Достығы ордені|«Халықтар достығы» орденінің]], [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл»]], [[КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл»]] мерейтойлық медалдарының және басқа да мемлекеттік марапаттардың нобайларын жасаған автор ретінде танымал еді. Орденге арналған қалыпты қашаушы Сергей Михайлович Иванов дайындады. Кейіннен Жук былай деп еске алған: «„Жеке батылдығы үшін“ ордені мүлде жаңа орден ретінде жасалды, сондықтан суретшілерге жоғарыдан ешқандай „бастапқы бағдарлар“ таңылған жоқ. Алайда маған кезінде өзім ұсынған „[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]“ ордені нұсқаларының біріндегі безендіру элементтерін елемеуге болмайтыны жөнінде кеңес берілді, өйткені олар өз уақытында мақұлданған болатын». А. Б. Жук жаңа марапатты жасау жұмысының «ескі қағидалар бойынша» жүргізілгенін атап өтті: аз ғана уақыт ішінде ол түрлі түсті 18 жобалық сурет әзірлеген. «Маған Ақша сарайының басқа суретшілері жасаған бірнеше нобайы көрсетілді. Олардың барлығы өте әдемі көрінді, ал зергерлік дәлдікпен жасалған үлгілер, тіпті, ерекше әсер қалдырды... Кенет маған [[Михаил Порфирьевич Георгадзе|Георгадзенің]] орнына КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жаңа хатшысы болған [[Тенгиз Николаевич Ментешашвили|Ментешашвили]] менің жобаларымның бірін, нақтырақ айтқанда, бұрын мақұлданған „Құрмет Белгісі“ ордені негізінде әзірленген нұсқаны мақұлдағанын хабарлады», — деп еске алды.<ref>{{мақала | авторы = Байков А. | тақырыбы = Орден «За личное мужество». Неизвестные страницы истории | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = АК. Журнал международной Ассоциации коллекционеров | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2009 | томы = | нөмірі = | беттері = 25 | isbn = | issn = }}</ref> КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен «Жеке батылдығы үшін» орденінің статуты мен сипаттамасы бекітілді. Бұл марапат КСРО-да тағайындалған соңғы орден болды. 1991 жылғы 25 желтоқсанда Ресей Жоғарғы Кеңесі қабылдаған заңға сәйкес РКФСР атауы Ресей Федерациясы болып өзгертілді. [[1991 жыл|1991 жылы]] [[26 желтоқсан]]да КСРО өмір сүруін тоқтатып, Ресей оның құрамынан тәуелсіз мемлекет ретінде бөлініп шықты. 1992 жылғы 21 сәуірде Ресей халық депутаттарының съезі РКФСР Конституциясына тиісті түзетулер енгізу арқылы бұл атауды ресми түрде бекітті. Аталған түзетулер жарияланған сәттен бастап, яғни 1992 жылғы 16 мамырда күшіне енді. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен мемлекеттік марапаттар туралы заң қабылданғанға дейін Ресейдің марапат жүйесінде КСРО-да болған кейбір айырым белгілері сақталып, олардың статуттары, ережелері мен сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілді. Солардың қатарында «Жеке батылдығы үшін» ордені де сақталды<ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%93%CE+%C3%CE%D1%D3%C4%C0%D0%D1%D2%C2%C5%CD%CD%DB%D5+%CD%C0%C3%D0%C0%C4%C0%D5+%D0%CE%D1%D1%C8%C9%D1%CA%CE%C9+%D4%C5%C4%C5%D0%C0%D6%C8%C8|title=Указ Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 02.03.1992 № 2424-I «О государственных наградах Российской Федерации»|website=pravo.gov.ru|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|access-date=2017-07-30|archive-date=2021-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213204414/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102014933&i-1+%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD+%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD%EF%BF%BD|url-status=live}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Гончаров А. И. | тақырыбы = Наградная система Российской Федерации: становление и развитие в 1992—2006 гг. | шынайы атауы = | сілтеме = https://cyberleninka.ru/article/v/nagradnaya-sistema-rossiyskoy-federatsii-stanovlenie-i-razvitie-v-1992-2006-gg | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Новый исторический вестник | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2006 | томы = | нөмірі = 15 | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен бекітілген жаңа марапат жүйесіне «Жеке батылдығы үшін» ордені енгізілген жоқ<ref>{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |title=Указ Президента Российской Федерации от 02.03.1994 г. № 442 «О государственных наградах Российской Федерации» |author= |date= |website=kremlin.ru|publisher=Сайт Президента России |access-date=2017-07-30 |lang= |archive-date=2021-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106194117/http://kremlin.ru/acts/bank/5595 |url-status=live }}</ref>. == Орденнің статуты == КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 28 желтоқсандағы Жарлығымен бекітілген «Жеке батылдығы үшін» орденінің статутында оның «адамдарды құтқару, қоғамдық тәртіп пен социалистік меншікті қорғау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін КСРО азаматтарын марапаттау мақсатында» тағайындалғаны көрсетілген. «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапаттау: * адамдарды құтқару және олардың өміріне жасалған қылмыстық қол сұғушылықтардың жолын кесу кезінде көрсеткен ерлігі үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау, социалистік меншікті қорғау, қылмыскерлерді ұстау және қылмыстық топтарды әшкерелеу барысында жоғары қауіпті жағдайда көрсеткен батылдығы үшін; * табиғи апаттар, өрттер, апаттар, зілзалалар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде немесе олардың зардаптарын жою барысында көрсеткен батылдығы мен табандылығының нәтижесінде адамдардың өмірі мен денсаулығына төнген қатерді жойғаны немесе ірі материалдық және рухани құндылықтарды сақтап қалғаны үшін; * өміріне қауіп төндіретін жағдайда азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде жасаған басқа да жанқиярлық әрекеттері үшін жүргізілді. «Жеке батылдығы үшін» ордені кеуденің сол жағына тағылып, КСРО-ның басқа ордендері болған жағдайда [[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет орденінен]] кейін орналастырылады. == Сипаттамасы == [[Сурет:OrderOfPersonalCourage1992.jpg|thumb|right|200px|1992–1994 жылдардағы «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгісі; «КСРО» жазуы жоқ]] «Жеке батылдығы үшін» ордені сәл шығыңқы бесбұрышты жұлдыз түрінде жасалған, оның беті жан-жаққа таралған сәулелер түрінде орындалған. Жұлдыздың доғал бұрыштарының арасындағы аралықтарда сол жағында емен бұтағы, ал оң жағында лавр бұтағы орналасқан, олар төменгі жағында өзара жалғасқан. Жұлдыздың ортасында қалқан бейнеленген, оның сәл дөңес сопақша пішінді ортасы тоғыншақпен көмкерілген. Қалқанның жоғарғы бөлігінде орақ пен балға бейнеленген бесбұрышты жұлдызша орналасқан. Оның астында бедерлі «ЖЕКЕ БАТЫЛДЫҒЫ ҮШІН» ({{lang-ru|«ЗА ЛИЧНОЕ МУЖЕСТВО»}}) жазуы жазылған. Қалқанның төменгі бөлігінде «КСРО» ({{lang-ru|«СССР»}}) деген жазуы бар бедерлі таспа орналасқан. Ресей Федерациясы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 2 наурыздағы № 2424-1 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығына сәйкес Ресейдің марапат жүйесінде сақталған кеңестік айырым белгілерінің сипаттамалары Ресей Федерациясының мемлекеттік рәміздеріне сәйкестендірілуі тиіс болғандықтан, 1992–1994 жылдары табысталған ордендерде бұл жазу болмады. «Жеке батылдығы үшін» ордені күмістен дайындалды. Сәулелі бесбұрышты жұлдыз, орақ пен балға және жазулар алтын жалатылған. Жұлдызша мен таспа лағыл-қызыл эмальмен қапталып, алтын жалатылған тоғыншақтармен көмкерілген. Қалқанның жиектері ақ эмальмен қапталған, оның ішкі және сыртқы жиектері алтын жалатылған. Емен мен лавр бұтақтары және қалқанның ортасы тотыққан. Орденнің сәулелі жұлдызының қарама-қарсы ұштарының арақашықтығы 45 миллиметрді құрайды. Орденнің биіктігі — 48 миллиметр, ені — 44,5 миллиметр. Орденнің жалпы салмағы — (33,250 ± 1,62) грамм. Орден құлақша мен шығыршық арқылы қызыл түсті жібек қатқыл таспамен қапталған бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның екі жиегінде үш бойлық ақ жолақ орналасқан. Таспаның ені — 24 миллиметр. Жолақтардың әрқайсысының ені — 1 миллиметр. == Марапаттау == «Жеке батылдығы үшін» орденімен алғашқы марапаттау 1989 жылы 3 ақпанда өтті: КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Орджоникидзе (қазіргі [[Владикавказ]]) қаласындағы № 42 орта мектептің мұғалімі Наталья Владимировна Ефимова осы орденмен марапатталды. 1988 жылы 1 желтоқсанда қаруланған қылмыскерлер тобы № 42 мектептің 4 «Г» сынып оқушылары отырған автобусты басып алған болатын. Ефимова өз еркімен автобуста қалып, лаңкестермен келіссөздер аяқталғанға дейін балаларға қолдау көрсетті. № 1 орденді мұғалімге Мәскеу Кіреміліндегі салтанатты рәсімде [[КСРО Президенті]] [[Михаил Сергеевич Горбачёв|М. С. Горбачевтің]] өзі табыстады. № 2 орден [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]] полковнигі Ю. С. Кирсановқа — кепілге алынғандарды босату операциясына қатысушыға берілді. 1991 жылдың соңына дейін КСРО азаматтарына барлығы 529 марапат, ал шетел азаматтарына 100-ден астам марапат табысталды; Ленинград ақша сарайында шамамен 8000 орден белгісі дайындалды. «Жеке батылдығы үшін» орденінің белгілі иегерлерінің қатарында 1990 жылы қазанда [[Непал|Непалдағы]] [[Лхоцзе]] шыңының Оңтүстік қабырғасына жасалған өрмелеу экспедициясына қатысқан 8 альпинист-спортшы болды. Зерттеуші, заң ғылымдарының кандидаты А. М. Рогов бұл орденнің құқық қорғау органдарына қатысты КСРО-ның соңғы жоғары марапаттарының бірі болғанын атап өткен. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1991 жылғы 21 желтоқсандағы Жарлығымен орденді КСРО-ның мемлекеттік марапаты ретінде табыстаудың соңғыларының бірі жүзеге асырылды. [[Барнауыл]] қаласындағы Орталық интернат үйінің қызметкерлері Лидия Ивановна Аветян мен Антонина Георгиевна Пивоварова интернаттағы өрт кезінде адамдарды құтқаруда көрсеткен ерлігі үшін, сондай-ақ аса қауіпті қылмыскерлер тобын ұстауға қол жеткізген «Горнослинкино» қосалқы шаруашылығының ([[Уват ауданы]], [[Түмен облысы]]) үш қызметкері осы орденмен марапатталды. [[КСРО қарулы күштері|КСРО Қарулы күштері]] әскери қызметкерлерін соңғы марапаттау 1991 жылы 19 желтоқсанда өтті: «әскери борышын орындау кезінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен «Жеке батылдығы үшін» ордені алты офицерге, сондай-ақ қаза тапқаннан кейін марапатталған бір аға сержантқа табысталды. «Жеке батылдығы үшін» орденімен Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаты ретінде алғашқы марапаттау 1992 жылы 10 маусымда өтті. «Өртті сөндіру және ірі материалдық құндылықтарды құтқару кезінде көрсеткен батылдығы мен жанқиярлық әрекеттері үшін» деген тұжырыммен «Красноярсклеспром» өндірістік бірлестігінің қызметкерлері Владимир Иванович Бутылкин, Мансұр Хамбалович Зарипов, Василий Николаевич Покровецкий және Сергей Владимирович Спиридонов осы марапатқа ие болды. Зерттеуші К. А. Щеголевтің мәліметінше, кейінгі кезеңде «Жеке батылдығы үшін» орденімен, негізінен, аса қауіпті қылмыскерлерді ұстау кезінде ерекше көзге түскен азаматтар марапатталған. Марапатталғандардың ішінде зерттеуші Паралимпиада ойындарының чемпиондары Р. А. Баталова мен С. А. Севостьяновты, «РИА Новости» агенттігінің 16 қызметкерін, «Интерфакс» агенттігінің 9 қызметкерін, диктор В. А. Березинді және Смоленск облысындағы Касплян орта мектебінің мұғалімі И. И. Копачевті ерекше атап өтеді. Ресей Федерациясы Президентінің 1993 жылғы 7 қазандағы № 1613 Жарлығымен «1993 жылы 3–4 қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялау кезінде қызметтік борышын атқару барысында көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін» деген тұжырыммен бір топ журналист пен бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері «Жеке батылдығы үшін» орденімен марапатталды. Осы Жарлықпен марапатталғандардың қатарында «Известия» газетінің фототілшісі Владимир Николаевич Машатин да болды. Ол орденнің алғашқы иегері Наталья Ефимованың жұбайы еді. Бұл — ерлі-зайыптылардың осы марапаттың иегерлері атанған жалғыз жағдай. 1992–1994 жылдары «Жеке батылдығы үшін» орденінің иегерлері болған шетел азаматтары төртеу болды: * Пол Лезви Третви ([[Ұлыбритания]]) — Ұлыбритания Патшалық әскери-әуе күштерінің аға сержанты, «Картли» кемесіндегі ресейлік теңізшілерді құтқару операциясына қатысушы; * Ричард Вебер ([[Канада]]) — [[Солтүстік полюс|Солтүстік полюске]] жасалған шаңғы экспедициясының қатысушысы; * Жан Пьер Эньере ([[Франция]]) — ғарышкер; * Рори Пек (Ұлыбритания; қаза тапқаннан кейін) — 1993 жылы қазанда Мәскеуде болған оқиғаларды жариялаған тележурналист. Орденнің соңғы иегерлері Ставрополь өлкесі басшысының орынбасары Александр Владимирович Коробейников пен Пенза орман шаруашылығы басқармасына қарасты Лунин орман шаруашылығының Исса орманшылығының орманшысы Иван Ефимович Цыплихин болды. Цыплихин орденмен қаза тапқаннан кейін марапатталды. Марапаттау Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 28 қазандағы Жарлығымен жүзеге асырылды. == Посткеңестік кеңістіктегі ұқсас марапаттар == === Ресей === [[Сурет:RUSMARKA-1915.jpg|thumb|right|100px|2015 жылғы ресейлік пошта маркасындағы Батылдық ордені]] Ресей Федерациясы Президентінің 1994 жылғы 2 наурыздағы № 442 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттары туралы» Жарлығымен басқа да марапаттармен бірге [[Батылдық ордені]] тағайындалды. Ресей Федерациясы Президентінің 2010 жылғы 7 қыркүйектегі № 1099 «Ресей Федерациясының мемлекеттік марапаттар жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығымен бекітілген марапаттың статутына сәйкес, Батылдық орденімен «қоғамдық тәртіпті сақтау, қылмыспен күрес, табиғи апаттар, өрттер, апаттар және басқа да төтенше жағдайлар кезінде адамдарды құтқару барысында жанқиярлық, батылдық пен ерлік көрсеткен, сондай-ақ өміріне қауіп төндіретін жағдайда әскери, азаматтық немесе қызметтік борышын орындау кезінде батыл әрі шешуші әрекет жасаған» Ресей Федерациясының азаматтары марапатталады. Статутта көзделген жағдайларда бұл орденмен шетел азаматтарын да марапаттау қарастырылған<ref name="консультант указ">[http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ Статут ордена Мужества] {{Wayback|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/fe04746df00e081974dd231fb1b806421cace8fb/ |date=20180902080033 }} // {{cite web |url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |title=Указ Президента РФ от 07.09.2010 № 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации» (вместе с «Положением о государственных наградах Российской Федерации», «Статутами орденов Российской Федерации, положениями о знаках отличия Российской Федерации, медалях Российской Федерации, почетных званиях Российской Федерации, описаниями названных государственных наград Российской Федерации и нагрудных знаков к почетным званиям Российской Федерации») |author= |date= |website=consultant.ru |publisher=КонсультантПлюс|access-date=2017-07-31 |lang= |archive-date=2021-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128064719/http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_104589/ |url-status=live }}</ref>. Зерттеуші, тарих ғылымдарының кандидаты А. И. Гончаров Батылдық орденін кеңестік «Жеке батылдығы үшін» орденінің баламасы ретінде сипаттайды. К. А. Щеголев те «Жеке батылдығы үшін» ордені кейіннен Батылдық орденіне айналғанын жазады. === Беларус === [[Сурет:Stamps of Belarus, 2008-740.jpg|thumb|right|100px|2008 жылғы беларустық пошта маркасындағы «Жеке батылдығы үшін» ордені]] [[Жеке батылдығы үшін ордені (Беларус)|«Жеке батылдығы үшін» ордені]] ({{lang-be|Ордэн «За асабістую мужнасць»}}) [[Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары|Беларусь Республикасының марапаттар жүйесінде]] де бар. Ол Беларусь Республикасының 1995 жылғы 13 сәуірдегі № 3726-XII «Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Заңымен енгізілді. Кейіннен орденнің өзі 1997 жылы 2 маусымда Беларусь Республикасының мемлекеттік марапаттар жүйесіне ресми түрде енгізілді<ref>{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|title=Закон Республики Беларусь от 13 апреля 1995 года № 3726-XII «О государственных наградах Республики Беларусь»|work=old.bankzakonov.com|publisher=Банк Законов. Законодательство Республики Беларусь|access-date=2010-07-11|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603015825/http://old.bankzakonov.com/d2008/time79/lav79261.htm|archive-date=2012-06-03|url-status=dead}}</ref>. Орденнің статутына сәйкес, бұл орденмен Беларусь азаматтары: * әскери борышын, азаматтық немесе қызметтік міндетін орындау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі мен жеке батылдығы үшін; * төтенше жағдайларда жасаған жанқиярлық әрекеттері үшін; * мемлекеттік шекараны қорғау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * қоғамдық тәртіпті сақтау кезінде көрсеткен батылдығы үшін; * өміріне қауіп төнген жағдайда жасаған батыл әрі шешуші әрекеттері үшін марапатталады<ref>{{cite web|url=http://president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|title=Ордена Республики Беларусь|website=president.gov.by|publisher=Официальный Интернет-портал Президента Республики Беларусь|access-date=2018-08-25|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813100913/http://www.president.gov.by/ru/ordena-respubliki-belarus#ord-za-lichn-muzh|url-status=live}}</ref>. === Приднестровье === Мойындалмаған [[Транснистрия|Приднестр Молдова Республикасының]] мемлекеттік марапаттар жүйесінде де «Жеке батылдығы үшін» ордені бар. Ол Приднестр Молдова Республикасы Президентінің 1995 жылғы 27 қаңтардағы № 27 «Приднестр Молдова Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы ережені бекіту туралы» Жарлығымен тағайындалған және Приднестр Молдова Республикасын қорғау кезінде көрсеткен ерекше ерлігі, жанқиярлығы мен батылдығы үшін марапаттауға арналған<ref>{{cite web |url=http://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |title=Указ Президента Приднестровской Молдавской Республики от 27 января 1995 года № 27 «Об утверждении положения о государственных наградах Приднестровской Молдавской Республики» |author= |date= |website=zakon-pmr.com |publisher=Портал «Закон ПМР» |access-date=2018-08-25 |lang= |archive-date=2021-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712131432/https://zakon-pmr.com/DetailDoc.aspx?document=43991 |url-status=live }}</ref>.. == Әдебиет == * {{кітап | авторы=Гончаров А. И. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Наградная система Российской Федерации | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Посев | жыл=2010 | томы= | беттері= | барлық беті=280 | сериясы= | isbn=978-5-85824-198-0 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Гусев И. Е. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Ордена, медали и наградные знаки от Петра I до современности | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=И. Е. Гусев | басылым= | орны=М. | баспасы=АСТ | жыл=2014 | томы= | беттері= | барлық беті=159 | сериясы= | isbn=978-5-7793-2432-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Дуров В. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Отечественные награды, 1918—1991 гг. | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты=В. А. Дуров | басылым= | орны=М. | баспасы=Просвещение | жыл=2005 | томы= | беттері= | барлық беті=256 | сериясы= | isbn=5-09-014190-8 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Изотова М. А., Царева Т. Б. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Все награды России и СССР. Ордена, медали и нагрудные знаки. Полная энциклопедия орденов и медалей России | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=Ростов на-Дону | баспасы=Вадис; М.: РИПОЛ классик | жыл=2008 | томы= | беттері= | барлық беті=432 | сериясы=Большой энциклопедический словарь | isbn=978-5-9567-0344-1 (Все награды России и СССР); 978-5-386-00603-7 (Полная энциклопедия орденов и медалей России) | тиражы= }} * {{мақала | авторы=Левин С. С. | тақырыбы=Ордена СССР | шынайы атауы= | сілтеме= | тілі= | жауапты= | баспа авторы= | басылым= | түрі=коллекционное периодическое издание | орны=М. | баспасы=Аргументы и факты | жыл=2014 | томы= | нөмірі=21 (Орден «За личное мужество») | беттері=16 | isbn= | issn=2311-2166 }} * {{кітап | авторы=Рогов М. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=История наград и знаков МВД России (1802—2002) | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=«Интерпресс» | жыл=2004 | томы= | беттері= | барлық беті=543 | сериясы= | isbn=1-932525-24-6 | тиражы= }} * {{кітап | авторы=Щеголев К. А. | бөлімі= | бөлім сілтемесі= | тақырыбы=Современные награды России. Традиции и преемственность | шынайы атауы= | сілтеме= | уикитека= | жауапты= | басылым= | орны=М. | баспасы=Вече | жыл=2009 | томы= | беттері= | барлық беті= | сериясы=История наград | isbn=978-5-9533-3696-3 | тиражы= }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО ордендері]] [[Санат:Ресей ордендері]] 9r2q77f91scp5b4esu7hhjeujahn3ij 0 784534 3639097 3639084 2026-08-04T14:44:58Z 1nter pares 146705 /* */ 3639097 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 57ds6knpchr4fa8j9aebcrssfkdh4t5 3639098 3639097 2026-08-04T14:45:16Z 1nter pares 146705 3639098 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h0q30596czlspg5x4k29oa5z41zptj6 3639099 3639098 2026-08-04T14:47:54Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639099 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9beshx8najvnu5cfr91t8rqvg6l9m29 3639100 3639099 2026-08-04T14:49:54Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639100 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bzx67c9ak82ihnwi628s8dqat62g2jx 3639101 3639100 2026-08-04T14:52:14Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639101 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h8h14h8j5m70dk4io1mu8gr1d1ush0a 3639102 3639101 2026-08-04T14:53:03Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639102 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3pf9u45ht0u6kr0yb5tsk413bt347zd 3639105 3639102 2026-08-04T15:03:22Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639105 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pynvvzmidrhrv1vpcctzwtmixn7l67f 3639106 3639105 2026-08-04T15:04:24Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639106 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d3ebn32fuv5g4rp8q17ql0nqsh4ka45 3639108 3639106 2026-08-04T15:08:15Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639108 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oe4i8h1mzqqqp67v73wi3yx2su3ns1k 3639109 3639108 2026-08-04T15:09:18Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639109 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} obmf1v5z5cd9m8rru5d5ywgqld9wl63 3639184 3639109 2026-08-05T02:13:52Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639184 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} afggwbt33a1zta0i2jdmm9fr2kvmozg 3639188 3639184 2026-08-05T02:18:12Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639188 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} sb1s6wf39jpj850yof92gwfye1re6b6 3639189 3639188 2026-08-05T02:18:57Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639189 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4dj448ayqqe6u8rj86d96a4vpf47k6e 3639190 3639189 2026-08-05T02:21:46Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3639190 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 09v7v5xn1mr9cqx9b125a9j7jiv7qx6 3639191 3639190 2026-08-05T02:24:42Z 1nter pares 146705 /* Листинг және акционерлік құрылымы */ 3639191 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kpopo06d6346z6c2dynfhs5hkb3bky4 3639192 3639191 2026-08-05T02:26:32Z 1nter pares 146705 /* Қызметкерлері */ 3639192 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Логотипі == [[Сурет:SBI-logo.svg|thumb|State Bank of India логотипін 1971 жылы NID әзірлеген.]] SBI логотипін 1971 жылы [[Ахмедабад ұлттық дизайн институты]] (NID) әзірледі.<ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=From banyan tree to keyhole: NID designed the new iconic logo for SBI |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/from-banyan-tree-to-keyhole-nid-designed-the-new-iconic-logo-for-sbi/article64328336.ece |access-date=2022-06-09 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> Логотиптің авторы — Шекхар Камат, ал оның 14 үнді тіліндегі мәтіндік белгісін (логотиптік жазуын) Махендра Пател әзірледі.<ref>{{cite web |last1=Ola |first1=Deepak Singh |title=State Bank of India (SBI) Logo |url=https://thebranvetica.com/SBI-logo.html |website=The Branvetica |access-date=12 September 2024 |date=23 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |last1=Balakrishnan |first1=Ravi |title=Will SBI's new logo make it cool? |url=https://economictimes.indiatimes.com/will-sbis-new-logo-make-it-cool/articleshow/58005799.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=12 September 2024 |date=5 April 2017}}</ref> State Bank of India және оның барлық еншілес банктері көк түсті кілт ойығы түріндегі бірдей логотипті пайдаланды.<ref>{{Cite web|date=19 February 2014|title=SBI bank logo was inspired by Kankaria lake|url=https://www.deshgujarat.com/2014/02/19/sbi-logo-was-inspired-by-kankaria-lake/|access-date=3 August 2020|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> State Bank of India-дың [[сөздік белгі]]сі (''wordmark'') әдетте бір стандартты қаріппен жазылды, бірақ кейде басқа қаріптер де қолданылды. Қазіргі кезде сөздік белгі кілт ойығы бейнеленген логотиптен кейін орналасқан '''«SBI»''' жазуынан тұрады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gh6e088l6e4wwebrjl2x8waa6sp2iby 3639193 3639192 2026-08-05T02:27:41Z 1nter pares 146705 /* Логотипі */ 3639193 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small><ref name="Annual Report 2026"/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Логотипі == [[Сурет:SBI-logo.svg|thumb|State Bank of India логотипін 1971 жылы NID әзірлеген.]] SBI логотипін 1971 жылы [[Ахмедабад ұлттық дизайн институты]] (NID) әзірледі.<ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=From banyan tree to keyhole: NID designed the new iconic logo for SBI |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/from-banyan-tree-to-keyhole-nid-designed-the-new-iconic-logo-for-sbi/article64328336.ece |access-date=2022-06-09 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> Логотиптің авторы — Шекхар Камат, ал оның 14 үнді тіліндегі мәтіндік белгісін (логотиптік жазуын) Махендра Пател әзірледі.<ref>{{cite web |last1=Ola |first1=Deepak Singh |title=State Bank of India (SBI) Logo |url=https://thebranvetica.com/SBI-logo.html |website=The Branvetica |access-date=12 September 2024 |date=23 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |last1=Balakrishnan |first1=Ravi |title=Will SBI's new logo make it cool? |url=https://economictimes.indiatimes.com/will-sbis-new-logo-make-it-cool/articleshow/58005799.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=12 September 2024 |date=5 April 2017}}</ref> State Bank of India және оның барлық еншілес банктері көк түсті кілт ойығы түріндегі бірдей логотипті пайдаланды.<ref>{{Cite web|date=19 February 2014|title=SBI bank logo was inspired by Kankaria lake|url=https://www.deshgujarat.com/2014/02/19/sbi-logo-was-inspired-by-kankaria-lake/|access-date=3 August 2020|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> State Bank of India-дың [[сөздік белгі]]сі (''wordmark'') әдетте бір стандартты қаріппен жазылды, бірақ кейде басқа қаріптер де қолданылды. Қазіргі кезде сөздік белгі кілт ойығы бейнеленген логотиптен кейін орналасқан '''«SBI»''' жазуынан тұрады. == Қайырымдылық қызметі == State Bank of India Үндістандағы даму бастамаларын, сондай-ақ [[корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік]] аясында [[Корпоративтік істер министрлігі]]нің талаптарына сәйкес келетін жобаларды қолдайтын SBI Foundation қайырымдылық қорын басқарады.<ref>{{Cite web |date=2023-06-09 |title=SBI Invests Rs. 316.76 Cr in CSR Initiatives for FY2023, Transforming Lives Across India I India CSR |url=https://indiacsr.in/sbi-csr-investment/ |access-date=2024-02-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thacker |first=Hency |date=2023-05-25 |title=State Bank of India CSR Report: Providing Service Beyond Banking |url=https://thecsrjournal.in/state-bank-of-india-sbi-csr-corporate-social-responsibility-report/ |access-date=2024-02-21 |website=The CSR Journal |language=en-GB}}</ref> 2025–26 қаржы жылында SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке жұмсаған шығыстары 709,01 крор рупийді құрап, 5,8 миллионнан астам адамға пайдасын тигізді. Қордың негізгі мақсаты — халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту. Оның басым бағыттарына денсаулық сақтау мен санитария, білім беру, әйелдер мен қарттардың мүмкіндіктерін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау және ұлттық мұраны сақтау кіреді.<ref name=":0"/> 2026 қаржы жылында Үндістанның 20 000 ауылында 1 529 жоба жүзеге асырылды. Бұл жобалардың негізгі бағыттары әлеуметтік инфрақұрылымды жаңғырту, қарулы күштердің ардагерлеріне қолдау көрсету, Карнатакадағы мектептерге көмек көрсету, денсаулық сақтау мен санитариялық инфрақұрылымды нығайту және халықтың аз қамтылған топтарына табыс табу мүмкіндіктерін жасау болды.<ref name=":0"/> Сонымен қатар 2025–26 қаржы жылында 7 900-ден астам велосипед таратылып, 5,76 миллион ағаш отырғызылды.<ref name=":0"/> SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік қызметі 1973 жылдан бері «Инновациялық банкинг» қағидатына негізделіп келеді.<ref name=":0"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} st1yp2hz0jmnhsk8l2nwksusq3mr8xq 3639194 3639193 2026-08-05T02:36:53Z 1nter pares 146705 3639194 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Логотипі == [[Сурет:SBI-logo.svg|thumb|State Bank of India логотипін 1971 жылы NID әзірлеген.]] SBI логотипін 1971 жылы [[Ахмедабад ұлттық дизайн институты]] (NID) әзірледі.<ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=From banyan tree to keyhole: NID designed the new iconic logo for SBI |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/from-banyan-tree-to-keyhole-nid-designed-the-new-iconic-logo-for-sbi/article64328336.ece |access-date=2022-06-09 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> Логотиптің авторы — Шекхар Камат, ал оның 14 үнді тіліндегі мәтіндік белгісін (логотиптік жазуын) Махендра Пател әзірледі.<ref>{{cite web |last1=Ola |first1=Deepak Singh |title=State Bank of India (SBI) Logo |url=https://thebranvetica.com/SBI-logo.html |website=The Branvetica |access-date=12 September 2024 |date=23 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |last1=Balakrishnan |first1=Ravi |title=Will SBI's new logo make it cool? |url=https://economictimes.indiatimes.com/will-sbis-new-logo-make-it-cool/articleshow/58005799.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=12 September 2024 |date=5 April 2017}}</ref> State Bank of India және оның барлық еншілес банктері көк түсті кілт ойығы түріндегі бірдей логотипті пайдаланды.<ref>{{Cite web|date=19 February 2014|title=SBI bank logo was inspired by Kankaria lake|url=https://www.deshgujarat.com/2014/02/19/sbi-logo-was-inspired-by-kankaria-lake/|access-date=3 August 2020|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> State Bank of India-дың [[сөздік белгі]]сі (''wordmark'') әдетте бір стандартты қаріппен жазылды, бірақ кейде басқа қаріптер де қолданылды. Қазіргі кезде сөздік белгі кілт ойығы бейнеленген логотиптен кейін орналасқан '''«SBI»''' жазуынан тұрады. == Қайырымдылық қызметі == State Bank of India Үндістандағы даму бастамаларын, сондай-ақ [[корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік]] аясында [[Корпоративтік істер министрлігі]]нің талаптарына сәйкес келетін жобаларды қолдайтын SBI Foundation қайырымдылық қорын басқарады.<ref>{{Cite web |date=2023-06-09 |title=SBI Invests Rs. 316.76 Cr in CSR Initiatives for FY2023, Transforming Lives Across India I India CSR |url=https://indiacsr.in/sbi-csr-investment/ |access-date=2024-02-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thacker |first=Hency |date=2023-05-25 |title=State Bank of India CSR Report: Providing Service Beyond Banking |url=https://thecsrjournal.in/state-bank-of-india-sbi-csr-corporate-social-responsibility-report/ |access-date=2024-02-21 |website=The CSR Journal |language=en-GB}}</ref> 2025–26 қаржы жылында SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке жұмсаған шығыстары 709,01 крор рупийді құрап, 5,8 миллионнан астам адамға пайдасын тигізді. Қордың негізгі мақсаты — халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту. Оның басым бағыттарына денсаулық сақтау мен санитария, білім беру, әйелдер мен қарттардың мүмкіндіктерін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау және ұлттық мұраны сақтау кіреді.<ref name=":0"/> 2026 қаржы жылында Үндістанның 20 000 ауылында 1 529 жоба жүзеге асырылды. Бұл жобалардың негізгі бағыттары әлеуметтік инфрақұрылымды жаңғырту, қарулы күштердің ардагерлеріне қолдау көрсету, Карнатакадағы мектептерге көмек көрсету, денсаулық сақтау мен санитариялық инфрақұрылымды нығайту және халықтың аз қамтылған топтарына табыс табу мүмкіндіктерін жасау болды.<ref name=":0"/> Сонымен қатар 2025–26 қаржы жылында 7 900-ден астам велосипед таратылып, 5,76 миллион ағаш отырғызылды.<ref name=":0"/> SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік қызметі 1973 жылдан бері «Инновациялық банкинг» қағидатына негізделіп келеді.<ref name=":0"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} few57s5m0hr9g2kzt3fxguxwdpputpf 3639195 3639194 2026-08-05T02:37:45Z 1nter pares 146705 3639195 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Логотипі == [[Сурет:SBI-logo.svg|thumb|State Bank of India логотипін 1971 жылы NID әзірлеген.]] SBI логотипін 1971 жылы [[Ахмедабад ұлттық дизайн институты]] (NID) әзірледі.<ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=From banyan tree to keyhole: NID designed the new iconic logo for SBI |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/from-banyan-tree-to-keyhole-nid-designed-the-new-iconic-logo-for-sbi/article64328336.ece |access-date=2022-06-09 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> Логотиптің авторы — Шекхар Камат, ал оның 14 үнді тіліндегі мәтіндік белгісін (логотиптік жазуын) Махендра Пател әзірледі.<ref>{{cite web |last1=Ola |first1=Deepak Singh |title=State Bank of India (SBI) Logo |url=https://thebranvetica.com/SBI-logo.html |website=The Branvetica |access-date=12 September 2024 |date=23 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |last1=Balakrishnan |first1=Ravi |title=Will SBI's new logo make it cool? |url=https://economictimes.indiatimes.com/will-sbis-new-logo-make-it-cool/articleshow/58005799.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=12 September 2024 |date=5 April 2017}}</ref> State Bank of India және оның барлық еншілес банктері көк түсті кілт ойығы түріндегі бірдей логотипті пайдаланды.<ref>{{Cite web|date=19 February 2014|title=SBI bank logo was inspired by Kankaria lake|url=https://www.deshgujarat.com/2014/02/19/sbi-logo-was-inspired-by-kankaria-lake/|access-date=3 August 2020|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> State Bank of India-дың [[сөздік белгі]]сі (''wordmark'') әдетте бір стандартты қаріппен жазылды, бірақ кейде басқа қаріптер де қолданылды. Қазіргі кезде сөздік белгі кілт ойығы бейнеленген логотиптен кейін орналасқан '''«SBI»''' жазуынан тұрады. == Қайырымдылық қызметі == State Bank of India Үндістандағы даму бастамаларын, сондай-ақ [[корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік]] аясында [[Корпоративтік істер министрлігі]]нің талаптарына сәйкес келетін жобаларды қолдайтын SBI Foundation қайырымдылық қорын басқарады.<ref>{{Cite web |date=2023-06-09 |title=SBI Invests Rs. 316.76 Cr in CSR Initiatives for FY2023, Transforming Lives Across India I India CSR |url=https://indiacsr.in/sbi-csr-investment/ |access-date=2024-02-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thacker |first=Hency |date=2023-05-25 |title=State Bank of India CSR Report: Providing Service Beyond Banking |url=https://thecsrjournal.in/state-bank-of-india-sbi-csr-corporate-social-responsibility-report/ |access-date=2024-02-21 |website=The CSR Journal |language=en-GB}}</ref> 2025–26 қаржы жылында SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке жұмсаған шығыстары 709,01 крор рупийді құрап, 5,8 миллионнан астам адамға пайдасын тигізді. Қордың негізгі мақсаты — халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту. Оның басым бағыттарына денсаулық сақтау мен санитария, білім беру, әйелдер мен қарттардың мүмкіндіктерін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау және ұлттық мұраны сақтау кіреді.<ref name=":0"/> 2026 қаржы жылында Үндістанның 20 000 ауылында 1 529 жоба жүзеге асырылды. Бұл жобалардың негізгі бағыттары әлеуметтік инфрақұрылымды жаңғырту, қарулы күштердің ардагерлеріне қолдау көрсету, Карнатакадағы мектептерге көмек көрсету, денсаулық сақтау мен санитариялық инфрақұрылымды нығайту және халықтың аз қамтылған топтарына табыс табу мүмкіндіктерін жасау болды.<ref name=":0"/> Сонымен қатар 2025–26 қаржы жылында 7 900-ден астам велосипед таратылып, 5,76 миллион ағаш отырғызылды.<ref name=":0"/> SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік қызметі 1973 жылдан бері «Инновациялық банкинг» қағидатына негізделіп келеді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://sbi.bank.in/documents/17836/58092042/Annual+Report+FY2026.pdf/0f165880-8752-4d67-6d87-422984f5cc3f?t=1778164340579 |title=State Bank of India : DIGITAL FIRST, CUSTOMER FIRST, NATION ALWAYS Brochure|website=Sbi.ban.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} snimj3cx77wqnyhoflla3he3ivznu5l 3639196 3639195 2026-08-05T02:40:28Z 1nter pares 146705 3639196 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[тым үлкен болғандықтан күйреуіне жол берілмейтін]]» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Логотипі == [[Сурет:SBI-logo.svg|thumb|State Bank of India логотипін 1971 жылы NID әзірлеген.]] SBI логотипін 1971 жылы [[Ахмедабад ұлттық дизайн институты]] (NID) әзірледі.<ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=From banyan tree to keyhole: NID designed the new iconic logo for SBI |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/from-banyan-tree-to-keyhole-nid-designed-the-new-iconic-logo-for-sbi/article64328336.ece |access-date=2022-06-09 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> Логотиптің авторы — Шекхар Камат, ал оның 14 үнді тіліндегі мәтіндік белгісін (логотиптік жазуын) Махендра Пател әзірледі.<ref>{{cite web |last1=Ola |first1=Deepak Singh |title=State Bank of India (SBI) Logo |url=https://thebranvetica.com/SBI-logo.html |website=The Branvetica |access-date=12 September 2024 |date=23 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |last1=Balakrishnan |first1=Ravi |title=Will SBI's new logo make it cool? |url=https://economictimes.indiatimes.com/will-sbis-new-logo-make-it-cool/articleshow/58005799.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=12 September 2024 |date=5 April 2017}}</ref> State Bank of India және оның барлық еншілес банктері көк түсті кілт ойығы түріндегі бірдей логотипті пайдаланды.<ref>{{Cite web|date=19 February 2014|title=SBI bank logo was inspired by Kankaria lake|url=https://www.deshgujarat.com/2014/02/19/sbi-logo-was-inspired-by-kankaria-lake/|access-date=3 August 2020|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> State Bank of India-дың [[сөздік белгі]]сі (''wordmark'') әдетте бір стандартты қаріппен жазылды, бірақ кейде басқа қаріптер де қолданылды. Қазіргі кезде сөздік белгі кілт ойығы бейнеленген логотиптен кейін орналасқан '''«SBI»''' жазуынан тұрады. == Қайырымдылық қызметі == State Bank of India Үндістандағы даму бастамаларын, сондай-ақ [[корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік]] аясында [[Корпоративтік істер министрлігі]]нің талаптарына сәйкес келетін жобаларды қолдайтын SBI Foundation қайырымдылық қорын басқарады.<ref>{{Cite web |date=2023-06-09 |title=SBI Invests Rs. 316.76 Cr in CSR Initiatives for FY2023, Transforming Lives Across India I India CSR |url=https://indiacsr.in/sbi-csr-investment/ |access-date=2024-02-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thacker |first=Hency |date=2023-05-25 |title=State Bank of India CSR Report: Providing Service Beyond Banking |url=https://thecsrjournal.in/state-bank-of-india-sbi-csr-corporate-social-responsibility-report/ |access-date=2024-02-21 |website=The CSR Journal |language=en-GB}}</ref> 2025–26 қаржы жылында SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке жұмсаған шығыстары 709,01 крор рупийді құрап, 5,8 миллионнан астам адамға пайдасын тигізді. Қордың негізгі мақсаты — халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту. Оның басым бағыттарына денсаулық сақтау мен санитария, білім беру, әйелдер мен қарттардың мүмкіндіктерін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау және ұлттық мұраны сақтау кіреді.<ref name=":0"/> 2026 қаржы жылында Үндістанның 20 000 ауылында 1 529 жоба жүзеге асырылды. Бұл жобалардың негізгі бағыттары әлеуметтік инфрақұрылымды жаңғырту, қарулы күштердің ардагерлеріне қолдау көрсету, Карнатакадағы мектептерге көмек көрсету, денсаулық сақтау мен санитариялық инфрақұрылымды нығайту және халықтың аз қамтылған топтарына табыс табу мүмкіндіктерін жасау болды.<ref name=":0"/> Сонымен қатар 2025–26 қаржы жылында 7 900-ден астам велосипед таратылып, 5,76 миллион ағаш отырғызылды.<ref name=":0"/> SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік қызметі 1973 жылдан бері «Инновациялық банкинг» қағидатына негізделіп келеді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://sbi.bank.in/documents/17836/58092042/Annual+Report+FY2026.pdf/0f165880-8752-4d67-6d87-422984f5cc3f?t=1778164340579 |title=State Bank of India : DIGITAL FIRST, CUSTOMER FIRST, NATION ALWAYS Brochure|website=Sbi.ban.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:State Bank of India]] [[Санат:Мумбайда орналасқан банктер]] [[Санат:1955 жылы құрылған банктер]] [[Санат:BSE SENSEX]] [[Санат:NIFTY 50]] [[Санат:Үндістанда орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:1955 жылы құрылған үнді компаниялары]] [[Санат:1955 жылы Бомбей штатында құрылғандар]] [[Санат:Үндістанның ұлттық қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бомбей қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] azd72201pbrbq6e5a728ov43dy223qh 3639393 3639196 2026-08-05T07:29:24Z 1nter pares 146705 /* */ 3639393 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = State Bank of India (SBI) |логотипі = State Bank of India.svg |суреті = State Bank of India Corporate Centre Mumbai.jpg |сурет атауы = [[Мумбай]] қаласындағы [[Nariman Point|Нариман-Пойнт]] ауданындағы State Bank Bhavan |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = {{NSE|SBIN}}<br>{{BSE|500112}}<br>{{LSE|SBID}}<br>[[BSE SENSEX]]<br>[[NIFTY 50|NSE NIFTY 50]] |қызметі = [[Үндістан]] |құрылды = {{plainlist| * [[1 шілде]] [[1955 жыл|1955]] — '''State Bank of India''' * [[27 қаңтар]] [[1921 жыл|1921]] — [[Imperial Bank of India]] * [[2 маусым]] [[1806 жыл|1806]] — [[Bank of Calcutta]] * [[15 сәуір]] [[1840 жыл|1840]] — [[Bank of Bombay]] * [[1 шілде]] [[1843 жыл|1843]] — [[Bank of Madras]] }} |құрушы = |орналасуы = State Bank Bhavan, M.C. Road, [[Nariman Point]], [[Мумбай]], [[Махараштра]], [[Үндістан]] |басты адамдары = {{plainlist| * [[Challa Sreenivasulu Setty|Чалла Сринивасулу Сетти]] <small>(төраға)</small><ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years-11602000392605.html|work=livemint|title=govt-appoints-dinesh-kumar-khara-as-sbi-chairman-for-3-years|date=6 October 2020|access-date=7 October 2020}}</ref> * Камешвар Рао Кодаванти <small>(қаржы директоры)</small><ref>{{cite news|url= https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-appoints-kameshwar-rao-kodavanti-as-cfo/articleshow/101419102.cms|title= SBI appoints Kameshwar Rao Kodavanti as CFO|newspaper= The Economic Times|date= July 2023}}</ref> }} |саласы = банк ісі<br>қаржылық қызметтер |өнімі = {{plainlist| * бөлшек банк қызметі * корпоративтік банк қызметі * инвестициялық банк қызметі * ипотекалық несиелер * жеке банк қызметі * әл-ауқатты басқару * активтерді басқару * инвестицияларды басқару * кредиттік карталар * сақтандыру }} |айналым = {{өсім}} ₹5,56 трлн <small>(2026)</small> |операциялық кіріс = {{өсім}} ₹1,23 трлн <small>(2026)</small> |таза табысы = {{өсім}} ₹800,32 млрд <small>(2026)</small> |активтер = {{өсім}} ₹83,21 трлн <small>(2026)</small> |меншікті капиталы = {{өсім}} ₹5,96 трлн <small>(2026)</small> |капитализация = |қызметкерлер саны = 245 131 |басшы компания = |бағынышты компания = {{plainlist| * [[SBI Life Insurance Company|SBI Life Insurance Ltd]] * [[SBI Mutual Fund]] (63%) * [[SBI Cards]] and Payment Services Ltd (68,63%) * [[SBI General Insurance]] (69,11%) }} |ұраны = |бұрынғы атауы = {{plainlist| * [[Imperial Bank of India]] (1921–1955) * [[Bank of Calcutta]] (1806–1921) * [[Bank of Bombay]] (1840–1921) * [[Bank of Madras]] (1843–1921) }} |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = {{plainlist| * {{URL|https://sbi.bank.in/}} * {{URL|https://retail.sbi.bank.in/}} }} |Ортаққор = }} '''State Bank of India''' ('''SBI''') — штаб-пәтері [[Мумбай]] қаласында орналасқан үнділік [[көпұлтты компания|көпұлтты]] [[Мемлекеттік кәсіпорын|мемлекеттік сектор]] [[банк]]і және заңмен құрылған [[қаржылық қызметтер]] көрсететін ұйым.<ref>{{cite web |title=Annual Report 2024-25 (English) |url=https://sbi.bank.in/documents/17826/35696/Annual+Report+FY2025.pdf |publisher=SBI |access-date=3 October 2025}}</ref> Ол активтер көлемі бойынша нарықтың 23%-ын және несиелер мен депозиттердің жалпы нарығының 25%-ын иеленетін Үндістандағы ең ірі банк болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/markets/sbi-joins-rs-5-trillion-market-cap-club-stock-surges-26-in-three-months-39715199540_1.html|title=SBI joins Rs 7-trillion market cap club; stock surges 26% in three months|date=14 September 2022 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | title=Away from the public gaze, State Bank of India is preparing to unleash a revolution | access-date=22 May 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180522044243/https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/how-indian-financial-services-players-are-coming-to-terms-with-technological-changes/articleshow/64184172.cms | archive-date=22 May 2018 | url-status=live }}</ref> Сондай-ақ ол шамамен 250 мың қызметкері бар [[Үндістандағы ең ірі жұмыс берушілер тізімі|Үндістандағы оныншы ірі жұмыс беруші]] болып саналады.<ref>{{Cite web|url=https://officechai.com/news/8-biggest-employers-in-india/|title = These Are the Biggest Employers in India|date = 15 December 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/nation-world/indias-eight-biggest-employers/indian-railways/slideshow/47861032.cms|title = India's eight biggest employers}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/emc/bse/index.html|title = Top Companies in India: Top Companies in India by Employee Cost, Top BSE Companies by Employee Cost, Top BSE Companies}}</ref> 2024 жылғы жағдай бойынша SBI-дің 500 миллион клиенті болды.<ref>{{Cite web |url=https://bfsi.economictimes.indiatimes.com/news/banking/sbi-crosses-50-crores-customer-milestone-dinesh-khara-expresses-gratitude/107903032|title=SBI crosses 50 crores customer milestone, Dinesh Khara expresses gratitude |publisher=The Economic Times }}</ref> Ал 2026 жылғы шілдедегі жағдай бойынша банктің клиенттік базасы 530 миллион клиентке жетті.<ref>{{Cite web |last=IPO |first=India |title=India IPO — India's Leading IPO Consultancy |url=https://www.indiaipo.in/news/detail/converting-99-of-sbis-530-million-customers-into-investors |access-date=2026-07-21 |website=www.indiaipo.in |language=en}}</ref> [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) SBI, [[HDFC Bank]] және [[ICICI Bank]] банктерін [[жүйелік маңызы бар қаржы институты|елдің жүйелік маңызы бар банктері]] (D-SIBs) ретінде анықтаған. Мұндай банктер көбіне «[[too big to fail]]<nowiki/>» деп аталады.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?Id=21730 |title=Monetary and Credit Information Review |publisher=Reserve Bank of India |date=31 January 2024 |access-date=1 September 2024 |quote=Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) - The Reserve Bank on January 2, 2023 released the list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs). State Bank of India, ICICI Bank, and HDFC Bank continue to be identified as D-SIBs, under the same bucketing structure as in the 2021 list of D-SIBs.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=50995 | title=RBI releases 2020 list of Domestic Systemically Important Banks (D-SIBs) |publisher=Reserve Bank of India |date=19 January 2021 |access-date=1 September 2024}}</ref> SBI жалпы активтері бойынша әлемдегі [[Ең ірі банктер тізімі|43-ші ірі банк]] болып табылады және 2025 жылғы әлемдегі ең ірі корпорациялар тізімі — [[Fortune Global 500|''Fortune'' Global 500]] рейтингінде 163-орынды иеленді.<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/ranking/global500/?fg500_country=India | title=Fortune Global 500 – The largest companies in the world by revenue |publisher=Fortune | access-date=2 October 2025 }}</ref> 2024 жылы банк [[Forbes Global 2000|''Forbes'' Global 2000]] рейтингінде 55-орынға ие болды.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=51d599675ac0|title=The Global 2000 2023|website=Forbes|access-date=2024-02-07|archive-date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129031905/https://www.forbes.com/lists/global2000/?sh=4f5ab07e5ac0}}</ref> Ал 2026 жылы SBI ''Forbes Global 2000'' рейтингінде 62-орынға көтерілді.<ref name="auto">{{Cite web |title=State Bank of India {{!}} Company Overview & News |url=https://www.forbes.com/companies/state-bank-of-india/ |access-date=2026-07-21 |website=Forbes |language=en}}</ref> Сонымен қатар банк [[Forbes]] журналының 2026 жылғы әлемдегі үздік банктер тізіміне де енді.<ref name="auto"/> Банктың шығу тегі 1806 жылы құрылған [[Bank of Calcutta]] банкінен бастау алады. Ол [[Imperial Bank of India]] арқылы бүгінгі банкке айналып, [[Үнді субконтинентіндегі ең көне банктер тізімі|Үнді субконтинентіндегі ең көне коммерциялық банк]] болып саналады. [[Британдық Үндістан]]дағы президенттік банктердің бірі — [[Bank of Madras]] — [[Bank of Calcutta]] және [[Bank of Bombay]] банктерімен бірігіп, [[Imperial Bank of India]] банкін құрды. Өз кезегінде бұл банк 1955 жылғы 1 шілдеде State Bank of India болып қайта құрылды.<ref>{{cite book |author1=Rajesh |title=Banking Theory Law N Practice |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=PHCQsprFST4C&q=allahabad+bank+established&pg=PA8 |publisher=Tata McGraw-Hill Education |page=8 |isbn= 978-0-07-009123-8|access-date=4 November 2014}}</ref> Өзінің 200 жылдан астам тарихында банк жиырмадан астам банктің [[State Bank of India-ды қалыптастырған бірігулер мен жұтылулардың тізімі|бірігуі мен жұтылуы]] нәтижесінде қалыптасты.<ref>{{Cite web |title=From Imperial Bank to State Bank |url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/content/PDFs/90028.pdf |access-date=11 September 2023 |website=rbidocs.rbi.org.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=The State Bank Of India (Subsidiary Banks) Act, 1959 |url=https://indiankanoon.org/doc/381465/ |access-date=11 September 2023 |website=Indian Kanoon}}</ref> 1955 жылы [[Үндістан үкіметі]] Imperial Bank of India банкін бақылауға алды, ал [[Үндістанның резервтік банкі]] (елдің орталық банкі) оның 60% үлесін иеленіп, банктің атауын State Bank of India деп өзгертті. == Тарихы == [[Сурет:SBI Imperial bank seal.jpg|right|thumb|alt=Imperial Bank of India мөрі|Imperial Bank of India мөрі|188x188px]] State Bank of India банкінің тарихы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығынан басталады. 1806 жылғы 2 маусымда [[Bank of Calcutta]] (кейіннен [[Bank of Bengal]] болып өзгертілді) құрылды. Bank of Bengal президенттік үш банктің бірі болды, қалған екеуі — [[Bank of Bombay]] (1840 жылғы 15 сәуірде құрылған) және [[Bank of Madras]] (1843 жылғы 1 шілдеде құрылған). Президенттік үш банк те [[акционерлік қоғам]] ретінде құрылып, [[корольдік хартия]]лар негізінде пайда болды. Бұл үш банкке 1861 жылға дейін қағаз ақша шығару бойынша айрықша құқық берілді. Алайда 1861 жылғы [[Paper Currency Act, 1861|«Қағаз ақша туралы» заң]] қабылданғаннан кейін бұл құқық [[Үндістан үкіметі]]не берілді. Президенттік банктер 1921 жылғы 27 қаңтарда біріктіріліп, қайта ұйымдастырылған банк [[Imperial Bank of India]] атауын алды. Imperial Bank of India үкіметтің қатысуынсыз акционерлік қоғам ретінде жұмысын жалғастырды. 1955 жылғы State Bank of India туралы заңның ережелеріне сәйкес [[Үндістанның резервтік банкі]] — [[Үндістанның орталық банкі]] — [[Imperial Bank of India]] банкінің бақылау пакетін сатып алды. 1955 жылғы 1 шілдеде Imperial Bank of India State Bank of India болып қайта құрылды. 2008 жылы [[Үндістан үкіметі]] [[мүдделер қақтығысы]]н болдырмау мақсатында Үндістанның резервтік банкінің SBI-дегі үлесін сатып алды, өйткені RBI елдің банк қызметін реттеуші органы болып табылады. 2001 жылғы наурызда SBI [[BNP Paribas]] компаниясымен бірлесіп, үлестері 76:24 болатын [[бірлескен кәсіпорын]] — [[SBI Life Insurance Company]] өмірді сақтандыру компаниясын құрды. Барлық еншілес банктерді SBI құрамына біріктіріп, бірыңғай өте ірі банк құру және операциялық қызметті оңтайландыру туралы ұсыныс алғаш рет 2000-жылдардың ортасында көтерілді.<ref>{{cite web |url=http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |title=Indian Banks' Association |publisher=Iba.org.in |date=23 April 2005 |access-date=21 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180611/http://www.iba.org.in/viewmembanks.asp?id=2 |archive-date=21 July 2011 |url-status=live }}</ref> Біріктірудің алғашқы кезеңі 2008 жылғы 13 тамызда [[State Bank of Saurashtra]] банкінің SBI құрамына қосылуымен жүзеге асты. Соның нәтижесінде еншілес штаттық банктердің саны жетіден алтыға дейін қысқарды. 2009 жылғы 19 маусымда SBI директорлар кеңесі SBI 98,3% үлесіне иелік еткен [[State Bank of Indore]] банкін қосып алу туралы шешімді мақұлдады.<ref>{{cite web |title= Approvals for State Bank of Indore merger by July: SBI |url= http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |date= 21 June 2010 |work= Business Standard |access-date= 28 June 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110708170155/http://www.cmlinks.com/sbi/NewsText.asp?Code=1375&period=1001&srno=9172002038 |archive-date= 8 July 2011 |url-status= live }}</ref> State Bank of Indore банкінің қосылуы SBI филиалдар желісін 470 бөлімшеге ұлғайтты. State Bank of Indore банкін біріктіру үдерісі 2010 жылы толық аяқталды.<ref>{{cite news |title= State Bank of Indore branches to become SBI units from Aug 26 : SBI |url= http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |date= 26 August 2010 |work= The Economic Times |access-date= 26 August 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161008235522/http://economictimes.indiatimes.com/Banking/articleshow/6434466.cms |archive-date= 8 October 2016 |url-status= live }}</ref> 2009 жылы SBI мен [[Macquarie Group]] Үндістандағы инфрақұрылымдық жобаларға инвестиция салу үшін Macquarie-SBI Infrastructure Fund қорын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI and Macquarie launch Indian Infrastructure Fund |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/sbi-and-macquarie-launch-indian-infrastructure-fund/articleshow/4364831.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=6 April 2009}}</ref> 2011 жылы SBI мен [[Оман]]ның тәуелсіз әл-ауқат қоры SGRF Oman India Joint Investment Fund деп аталатын 50:50 үлестік [[жекеменшік капитал]] компаниясын құрды.<ref>{{cite news |title=SBI-backed Oman India Fund looks to raise Rs 19, 800 crore in second innings |url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/sbi-backed-oman-india-fund-looks-to-raise-rs-19-800-crore-in-second-innings/articleshow/49795651.cms |access-date=6 March 2025 |work=The Economic Times |date=16 November 2015}}</ref> 2013 жылғы 7 қазанда [[Arundhati Bhattacharya]] банк басқармасының төрайымы болып тағайындалған алғашқы әйел атанды.<ref>{{cite news | title=Arundhati Bhattacharya, the first woman to head SBI |newspaper = The Hindu|date = 7 October 2013| url=http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | access-date=8 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131203004545/http://www.thehindu.com/business/Industry/arundhati-bhattacharya-first-woman-to-head-sbi/article5210836.ece?homepage=true | archive-date=3 December 2013 | url-status=live }}</ref> 2014 жылғы тамызда Үндістан үкіметі іске қосқан қаржылық инклюзияға арналған [[Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana]] бағдарламасы аясында SBI 11 300 лагерь ұйымдастырып, қыркүйекке дейін 30 лакхтан астам (3 миллионнан астам) шот ашты. Оның ішінде 21 лакх (2,1 миллион) шот ауылдық жерлерде, ал 15,7 лакх (1,57 миллион) шот қалалық жерлерде ашылды.<ref name=etsep>{{cite news | title = SBI takes lead in opening bank accounts under Jan Dhan Yojana | newspaper = The Economic Times | url = http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | date = 11 September 2014 | access-date = 30 September 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140921052222/http://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/sbi-takes-lead-in-opening-bank-accounts-under-jan-dhan-yojana/articleshow/42287996.cms | archive-date = 21 September 2014 | url-status = live }}</ref> 2016 жылы SBI директорлар кеңесі мен Үндістанның Одақтық министрлер кабинеті қалған бес еншілес банкті — [[State Bank of Bikaner and Jaipur]], [[State Bank of Hyderabad]], [[State Bank of Mysore]], [[State Bank of Patiala]] және [[State Bank of Travancore]], сондай-ақ SBI-дің толық меншігіндегі [[Bharatiya Mahila Bank]] банкін SBI құрамына біріктіру туралы ұсынысты мақұлдады.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |title=Cabinet okays merger of associates with SBI |newspaper=@Businessline |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830174050/https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/cabinet-okays-merger-of-associates-with-sbi/article8732405.ece |archive-date=30 August 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|title=Five associate banks to merge with SBI|date=18 May 2016|access-date=1 July 2016|newspaper=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621001933/http://www.thehindu.com/business/five-associate-banks-to-merge-with-sbi/article8612665.ece|archive-date=21 June 2016|url-status=live|last1=Saha|first1=Manojit}}</ref> Бірігу нәтижесінде SBI активтері бойынша әлемдегі ең ірі 50 банктің қатарына енуі тиіс болды.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|title=SBI merger: India may soon have a global Top 50 bank|first=Aparna|last=Iyer|date=17 May 2016|access-date=1 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630191358/http://www.livemint.com/Industry/50cZxIsB9vMOJKae2UGl0M/SBI-units-discussed-consolidation-with-parent-bank-unions.html|archive-date=30 June 2016|url-status=live}}</ref> Бірігу 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енді.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |title=Five associate banks, BMB merge with SBI |newspaper=The Hindu |date=April 2017 |access-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401125350/http://www.thehindu.com/business/Industry/sbi-five-associate-banks-bmb-merge-with-sbi/article17757316.ece |archive-date=1 April 2017 |url-status=live }}</ref> 2020 жылғы наурызда [[Үндістанның резервтік банкі]] (RBI) басшылық еткен құтқару жоспары аясында State Bank of India [[Yes Bank]] банкінің 48,2% үлесін сатып алды.<ref name=CNMP-PS-DX-2020-IN-PLT7>{{cite web |title=SBI to buy YES Bank shares worth Rs 7,250 crore at Rs 10 a piece|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-to-buy-yes-bank-shares-worth-rs-725-crore-at-rs-10-apiece/articleshow/74593789.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=14 March 2020 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2024 жылғы 8 ақпандағы жағдай бойынша оның үлесі 26,13%-ға дейін азайды.<ref name=CNMP-PS-DX-2024-IN-PLT12>{{cite web |title=SBI jumps over 6% on YES Bank block deal buzz. Is PSU booking profit after recent surge|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/sbi-jumps-over-6-on-yes-bank-block-deal-buzz-is-psu-booking-profit-after-recent-surge/articleshow/107517008.cms |publisher=economictimes.indiatimes.com|date=8 February 2024 |access-date=25 April 2024}}</ref> 2022 жылғы 16 тамызда Үндістандағы [[стартап]]тарды қолдау және олардың дамуына жәрдемдесу мақсатында SBI [[Бенгалуру]] қаласында стартаптарға арналған алғашқы мамандандырылған филиалын ашты.<ref>{{Cite web |last= Livemint |date=2022-08-16 |title=Bengaluru: SBI launches its first dedicated branch for start-ups. Details here |url=https://www.livemint.com/news/india/bengaluru-sbi-launches-its-first-dedicated-branch-for-start-ups-details-here-11660656591291.html |access-date=2022-08-18 |website=mint |language=en}}</ref> == Листинг және акционерлік құрылымы == [[Сурет:Bank of Bengal 1876.jpg|thumb|1876 жылғы 13 мамырда шығарылған Bank of Bengal акциясы]] 2025 жылғы 30 қыркүйектегі жағдай бойынша [[Үндістан үкіметі]] SBI акцияларының 55,50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web |title=Shareholding Pattern - STATE BANK OF INDIA |url=https://www.bseindia.com/XBRLFILES/SHPXBRLDataXML/500112_1610202516115_SP.html |publisher=BSE |access-date=25 October 2025}}</ref> SBI-дің жай акциялары [[Бомбей қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |title=State Bank of India |publisher=BSEindia.com |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102194242/http://www.bseindia.com/stock-share-price/state-bank-of-india/sbi/500112/ |archive-date=2 November 2013 |url-status=live}}</ref> онда банк [[BSE SENSEX]] индексінің құрамына кіреді,<ref>{{cite web |url=http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |title=Scripwise Weightages in S&P BSE SENSEX |publisher=BSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201094728/http://www.bseindia.com/indices/IndicesWatch_Weight.aspx?iname=BSE30&index_Code=16 |archive-date=1 December 2015 |url-status=dead }}</ref> сондай-ақ [[Үндістанның ұлттық қор биржасы]]нда листингтен өткен,<ref>{{cite web |url=http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |title=State Bank of India |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202235700/http://www.nseindia.com/live_market/dynaContent/live_watch/get_quote/GetQuote.jsp?symbol=SBIN |archive-date=2 December 2013 |url-status=live }}</ref> мұнда ол [[NIFTY 50]] индексінің құрамына енеді.<ref>{{cite web |url=https://www.nseindia.com/products-services/indices-nifty50-index |title=Download List of CNX Nifty stocks (.csv) |publisher=NSE India |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013143407/http://www.nseindia.com/content/indices/ind_niftylist.csv |archive-date=13 October 2013 |url-status=live }}</ref> Банктің [[жаһандық депозитарлық қолхат]]тары (GDR) [[Лондон қор биржасы]]нда листингтен өткен.<ref>{{cite web |url=http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |title=SBID State Bank of India GDR (Each Rep 2 SHS INR10) |publisher=London Stock Exchange |date=11 October 1996 |access-date=11 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917184413/http://www.londonstockexchange.com/exchange/prices-and-markets/stocks/summary/company-summary.html?fourWayKey=US8565522039USUSDIOBE |archive-date=17 September 2013 |url-status=live }}</ref> Үндістан үкіметі SBI акцияларының шамамен 55%-ына иелік ететін банктің ең ірі акционері болғандықтан, 2026 жылғы 8 маусымда Үндістанның қаржы министрі Нирмала Ситхараманға 8 813 крор рупий көлеміндегі дивиденд төлемі табысталды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jmfinancialservices.in/|title=SBI Pays ₹8,813 Crore Dividend to Govt for FY26 &#124; Record Profit|website=Jmfinancialservices.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Қызметкерлері == 2024 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша SBI-де 232 296 қызметкер жұмыс істеді, бұл оны әлемдегі ең ірі жұмыс берушілердің біріне айналдырады. Жалпы қызметкерлер құрамындағы әйелдердің үлесі шамамен 27%-ды құрады. Сол күнгі жағдай бойынша қызметкерлердің 47%-ы офицерлерден, 38%-ы қауымдастырылған қызметкерлерден және 13%-ы кіші қызметкерлерден тұрды. 2023–24 қаржы жылында әрбір қызметкер банкке 2 620 460 лакх мөлшерінде таза пайда әкелді.<ref name="Annual Report 2023-24">{{cite web|url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/7b39b1e8-9b03-434a-9fe6-227b53b7173b.pdf |title=Annual Report 2023-24 of State Bank of India|access-date=9 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718084418/https://www.sbi.co.in/portal/documents/41076/60023/SBI%2BAR%2B2019.pdf/1df935b3-aa03-497d-8c24-0cbfbc07d496|archive-date=18 July 2019|url-status=live}}</ref> 2026 жылғы наурыздағы жағдай бойынша State Bank of India қызметкерлері арасындағы әйелдердің үлесі 28,5%-дан асты.<ref name=":0"/> Сондай-ақ SBI мүмкіндігі шектеулі 6 129 адамды жұмыспен қамтыды.<ref name=":0"/> SBI-дің қазіргі төрағасы — [[Challa Sreenivasulu Setty]].<ref name=":0"/> == Логотипі == [[Сурет:SBI-logo.svg|thumb|State Bank of India логотипін 1971 жылы NID әзірлеген.]] SBI логотипін 1971 жылы [[Ахмедабад ұлттық дизайн институты]] (NID) әзірледі.<ref>{{Cite web |date=2016-06-17 |title=From banyan tree to keyhole: NID designed the new iconic logo for SBI |url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/from-banyan-tree-to-keyhole-nid-designed-the-new-iconic-logo-for-sbi/article64328336.ece |access-date=2022-06-09 |website=www.thehindubusinessline.com |language=en}}</ref> Логотиптің авторы — Шекхар Камат, ал оның 14 үнді тіліндегі мәтіндік белгісін (логотиптік жазуын) Махендра Пател әзірледі.<ref>{{cite web |last1=Ola |first1=Deepak Singh |title=State Bank of India (SBI) Logo |url=https://thebranvetica.com/SBI-logo.html |website=The Branvetica |access-date=12 September 2024 |date=23 July 2023}}</ref><ref>{{cite web |last1=Balakrishnan |first1=Ravi |title=Will SBI's new logo make it cool? |url=https://economictimes.indiatimes.com/will-sbis-new-logo-make-it-cool/articleshow/58005799.cms?from=mdr |website=The Economic Times |access-date=12 September 2024 |date=5 April 2017}}</ref> State Bank of India және оның барлық еншілес банктері көк түсті кілт ойығы түріндегі бірдей логотипті пайдаланды.<ref>{{Cite web|date=19 February 2014|title=SBI bank logo was inspired by Kankaria lake|url=https://www.deshgujarat.com/2014/02/19/sbi-logo-was-inspired-by-kankaria-lake/|access-date=3 August 2020|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> State Bank of India-дың [[сөздік белгі]]сі (''wordmark'') әдетте бір стандартты қаріппен жазылды, бірақ кейде басқа қаріптер де қолданылды. Қазіргі кезде сөздік белгі кілт ойығы бейнеленген логотиптен кейін орналасқан '''«SBI»''' жазуынан тұрады. == Қайырымдылық қызметі == State Bank of India Үндістандағы даму бастамаларын, сондай-ақ [[корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік]] аясында [[Корпоративтік істер министрлігі]]нің талаптарына сәйкес келетін жобаларды қолдайтын SBI Foundation қайырымдылық қорын басқарады.<ref>{{Cite web |date=2023-06-09 |title=SBI Invests Rs. 316.76 Cr in CSR Initiatives for FY2023, Transforming Lives Across India I India CSR |url=https://indiacsr.in/sbi-csr-investment/ |access-date=2024-02-21 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Thacker |first=Hency |date=2023-05-25 |title=State Bank of India CSR Report: Providing Service Beyond Banking |url=https://thecsrjournal.in/state-bank-of-india-sbi-csr-corporate-social-responsibility-report/ |access-date=2024-02-21 |website=The CSR Journal |language=en-GB}}</ref> 2025–26 қаржы жылында SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке жұмсаған шығыстары 709,01 крор рупийді құрап, 5,8 миллионнан астам адамға пайдасын тигізді. Қордың негізгі мақсаты — халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту. Оның басым бағыттарына денсаулық сақтау мен санитария, білім беру, әйелдер мен қарттардың мүмкіндіктерін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау және ұлттық мұраны сақтау кіреді.<ref name=":0"/> 2026 қаржы жылында Үндістанның 20 000 ауылында 1 529 жоба жүзеге асырылды. Бұл жобалардың негізгі бағыттары әлеуметтік инфрақұрылымды жаңғырту, қарулы күштердің ардагерлеріне қолдау көрсету, Карнатакадағы мектептерге көмек көрсету, денсаулық сақтау мен санитариялық инфрақұрылымды нығайту және халықтың аз қамтылған топтарына табыс табу мүмкіндіктерін жасау болды.<ref name=":0"/> Сонымен қатар 2025–26 қаржы жылында 7 900-ден астам велосипед таратылып, 5,76 миллион ағаш отырғызылды.<ref name=":0"/> SBI-дің корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік қызметі 1973 жылдан бері «Инновациялық банкинг» қағидатына негізделіп келеді.<ref name=":0">{{cite web|url=https://sbi.bank.in/documents/17836/58092042/Annual+Report+FY2026.pdf/0f165880-8752-4d67-6d87-422984f5cc3f?t=1778164340579 |title=State Bank of India : DIGITAL FIRST, CUSTOMER FIRST, NATION ALWAYS Brochure|website=Sbi.ban.in|access-date=1 August 2026}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:State Bank of India]] [[Санат:Мумбайда орналасқан банктер]] [[Санат:1955 жылы құрылған банктер]] [[Санат:BSE SENSEX]] [[Санат:NIFTY 50]] [[Санат:Үндістанда орналасқан көпұлтты компаниялар]] [[Санат:1955 жылы құрылған үнді компаниялары]] [[Санат:1955 жылы Бомбей штатында құрылғандар]] [[Санат:Үндістанның ұлттық қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Бомбей қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар]] 65046tt7ehk2qsmu4fd5witcdqebx15 0 784535 3639085 2026-08-04T11:59:33Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1329) Элиана | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Дельпорт | discovered = 23.03.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 FL, 1955 MP,<br>1975 FT | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1329 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion... 3639085 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1329) Элиана | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Дельпорт | discovered = 23.03.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 FL, 1955 MP,<br>1975 FT | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1329 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,0704 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,1626 а. б. | semimajor = 2,6165 а. б. | eccentricity = 0,1735 | period = 4,23 жыл | avg_speed = | inclination = 14,469° | asc_node = 132,07° | mean_anomaly = 238,05° | arg_perihelion = 164,92° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 19–23 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,15 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 10,9}} '''(1329) Элиана''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1933 жылдың 23 наурызында [[Эжен Жозеф Дельпорт]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты. Осы обсерваторияның профессоры [[Поль Буржуа]]ның қызы есімімен аталды. == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] * [[(1543) Буржуа]] * [[(1547) Неле]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астероидтар]] 8m12ekvpf12og751lhw62l6fe76x8oy 0 784536 3639087 2026-08-04T12:03:20Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1330) Спиридония | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = В. А. Альбицкий | discovered = 17.02.1925 | mp_name = | alt_names = 1925 DB, 1931 FA,<br>1933 QK₁, 1942 ED,<br>1950 OP, 1959 EZ,<br>A922 SA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?s... 3639087 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1330) Спиридония | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = В. А. Альбицкий | discovered = 17.02.1925 | mp_name = | alt_names = 1925 DB, 1931 FA,<br>1933 QK₁, 1942 ED,<br>1950 OP, 1959 EZ,<br>A922 SA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1330 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,4092 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,9306 а. б. | semimajor = 3,1699 а. б. | eccentricity = 0,0755 | period = 5,64 жыл | avg_speed = | inclination = 15,957° | asc_node = 158,82° | mean_anomaly = 104,05° | arg_perihelion = 4,483° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 55–75 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,049 ± 0,01 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = P | abs_magnitude = 10,2}} '''(1330) Спиридония''' — [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1925 жылдың 17 ақпанда [[Владимир Александрович Альбицкий]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. [[(1030) Витя]] астероидын сияқты бұны да өз туысының атымен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] bph7uky6tjbqh6konvewu4vkeiirf9q 0 784537 3639088 2026-08-04T12:09:15Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1331) Сольвейг | symbol = | image = [[Сурет:Asteroid1331Solvejg JeffJohnson.jpg|210px|]] | caption = Әуесқой телескопқа түсірілген өтуі | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 25.08.1933 | mp_name = | alt_names = 1926 FD, 1928 TH,<br>1933 QS, 1942 ER,<br>1948 GM | mp_category = Негізгі б... 3639088 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1331) Сольвейг | symbol = | image = [[Сурет:Asteroid1331Solvejg JeffJohnson.jpg|210px|]] | caption = Әуесқой телескопқа түсірілген өтуі | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 25.08.1933 | mp_name = | alt_names = 1926 FD, 1928 TH,<br>1933 QS, 1942 ER,<br>1948 GM | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1331 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,6884 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,5132 а. б. | semimajor = 3,1008 а. б. | eccentricity = 0,18949 | period = 5,45 жыл | avg_speed = 16,9 ш/с | inclination = 3,101° | asc_node = 121,314° | mean_anomaly = 328,826° | arg_perihelion = 184,286° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 36,82 ± 0,23 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,121 ± 0,019 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = B | abs_magnitude = 10,14}} '''(1331) Сольвейг''' — [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1933 жылдың 25 тамызында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. [[Генрик Ибсен]] жазған пьесадағы кейіпкердің атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 0lvuetoojswcmj0xzmb73rz3u8an9o1 0 784538 3639089 2026-08-04T12:19:40Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1332) Маркония | symbol = | image = [[Сурет:001332-asteroid shape model (1332) Marconia.png|180px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луиджи Вольта | discovered = 9.01.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 AA, 1930 HQ,<br>1932 VC, 1935 FR,<br>1948 SH, 1956 GB,<br>A905 UD, A921 TE,<br>A921 UD, A924 EH | mp_ca... 3639089 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1332) Маркония | symbol = | image = [[Сурет:001332-asteroid shape model (1332) Marconia.png|180px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луиджи Вольта | discovered = 9.01.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 AA, 1930 HQ,<br>1932 VC, 1935 FR,<br>1948 SH, 1956 GB,<br>A905 UD, A921 TE,<br>A921 UD, A924 EH | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1332 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 23.03.2018 | aphelion = 3,4664 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,6587 | semimajor = 3,0626 | eccentricity = 0,1319 | period = 5,36 жыл | avg_speed = | inclination = 2,4568° | asc_node = 13,652° | mean_anomaly = 2,3975° | arg_perihelion = 348,94° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 44–52 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,0543±0,0105 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = L | abs_magnitude = 10,6}} '''(1332) Маркония''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 9 қаңтарында [[Луиджи Вольта]] [[Турин обсерваториясы]]нда ашты. Италиянің инженері [[Гульельмо Маркони]]дің (1874–1937) құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 8jwsrovvbhjdti15zb7qvezw35ascv5 0 784539 3639125 2026-08-04T17:57:33Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1343) Николь | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 29.03.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 FC, 1952 KD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1343 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,8644 ... 3639125 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1343) Николь | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 29.03.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 FC, 1952 KD | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1343 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,8644 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,2705 | semimajor = 2,5675 | eccentricity = 0,11564 | period = 4,12 жыл | avg_speed = 18,58 ш/с | inclination = 6,028° | asc_node = 41,173° | mean_anomaly = 284,184° | arg_perihelion = 235,463° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 24 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,136±0,016 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,9}} '''(1343) Николь''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 29 наурызында [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Өз туысының есімімен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] f9yrwwv6fe29qbswo2em0z3tjwjctv3 10 784540 3639126 2026-08-04T18:00:49Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-08-05|POTD 2026-08-05]]: filename only 3639126 wikitext text/x-wiki HMS Belfast with rainbow.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> f4wrc6osdu5tev2ndeatl6p98b3yanp 0 784541 3639127 2026-08-04T18:01:34Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1344) Кобета | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 1.04.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 GA, 1933 UC₂,<br>1957 YT | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1344 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025... 3639127 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1344) Кобета | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Луи Буайе | discovered = 1.04.1935 | mp_name = | alt_names = 1935 GA, 1933 UC₂,<br>1957 YT | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1344 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,5164 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 1,9792 | semimajor = 2,2478 | eccentricity = 0,11950 | period = 3,37 жыл | avg_speed = 19,86 ш/с | inclination = 5,653° | asc_node = 59,994° | mean_anomaly = 328,505° | arg_perihelion = 133,295° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 5,8 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,392±0,027 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 12,7}} '''(1344) Кобета''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 1 сәуірінде [[Луи Буайе]] [[Алжир обсерваториясы]]нда ашты. Франциялық астроном Поль Кобеттің құрметіне орай аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 0q6ryap6pkdswf2i08y4gcxcbbqeu2w 0 784542 3639128 2026-08-04T18:05:19Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1345) Потомак | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Джоэл Меткалф | discovered = 4.02.1908 | mp_name = | alt_names = 1908 CG, 1932 CF,<br>1932 EA, 1932 FB,<br>1971 DE₂ | mp_category = Хильда тобы | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1345 JPL Small-Body Database]</... 3639128 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1345) Потомак | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Джоэл Меткалф | discovered = 4.02.1908 | mp_name = | alt_names = 1908 CG, 1932 CF,<br>1932 EA, 1932 FB,<br>1971 DE₂ | mp_category = Хильда тобы | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1345 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.04.2019 | aphelion = 4,7100 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 3,2611 | semimajor = 3,9856 | eccentricity = 0,1818 | period = 7,96 жыл | avg_speed = 14,78 ш/с | inclination = 11,402° | asc_node = 137,43° | mean_anomaly = 31,380° | arg_perihelion = 333,12° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 72,9 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,043±0,008 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 9,73}} '''(1345) Потомак''' — [[Хильда тобы]]на жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1908 жылдың 4 ақпанында [[Джоэл Меткалф]] [[Массачусетс]]тегі [[Тонтон обсерваториясы]]нда ашты. АҚШ астанасы тұрған [[Потомак|өзеннің]] құрметіне орай аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1345.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] b9571dxmjtfto8h2tkfzlpbwdhjzkcm 0 784543 3639129 2026-08-04T18:10:51Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1346) Гота | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 5.02.1929 | mp_name = | alt_names = 1929 CY, 1931 RC₁,<br>1948 PL₁, 1952 OC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1346 JPL Small-Body Database]</ref... 3639129 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1346) Гота | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Карл Райнмут | discovered = 5.02.1929 | mp_name = | alt_names = 1929 CY, 1931 RC₁,<br>1948 PL₁, 1952 OC | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1346 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 27.04.2019 | aphelion = 3,0948 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,1599 а. б. | semimajor = 2,6274 а. б. | eccentricity = 0,1779 | period = 4,26 жыл | avg_speed = | inclination = 13,849° | asc_node = 166,12° | mean_anomaly = 147,30° | arg_perihelion = 250,00° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 13,73±0,12 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,279 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 11,3}} '''(1346) Гота''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1929 жылдың 5 ақпанында [[Карл Вильгельм Райнмут]] [[Гейдельберг обсерваториясы]]нда ашты. Германиядағы [[Гота]] деген қаланың атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 8rgqnkmznfkq03bxs12iy2fxq5gosge 0 784544 3639130 2026-08-04T18:11:25Z Mheidegger 1111 жаңа мақала 3639130 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасының Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссиясы''' – саяси қуғын-сүргін құрбандарын құқықтық және саяси тұрғыдан ақтау саласындағы тәуелсіз [[Қазақстан]] жүзеге асырған ең ауқымды мемлекеттік жобалардың бірі. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның қызметі Қазақстандағы тарихи сананы жаңғырту саясатының маңызды кезеңдерінің біріне айналды. Ауқымды архивтік жұмыстардың жүргізілуі, миллиондаған құжаттардың құпиясыздандырылуы, жүз мыңдаған азаматтың ақталуы және іргелі құжаттық базаның қалыптастырылуы ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін тарихын зерттеу мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтті. == Құрылуы == Комиссия [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] 2020 жылғы 24 қарашадағы № 456 Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы консультативтік-кеңесші орган ретінде құрылды. Оның қызметі 2020-2023 жылдар аралығында жүзеге асырылды. Мемлекеттік комиссияға Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] төрағалық етті. Комиссия құрамына [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігінің]], орталық мемлекеттік органдардың өкілдері, [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]] депутаттары, Қазақстанның жетекші ғалымдары, тарихшылар, архив мамандары және қоғам қайраткерлері енді.<ref>{{cite web | url = https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2000000456 | title = Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы | accessdate = 2026-08-04}}</ref> Ерлан Қариннің [[ҚазАқпарат]]қа берген сұхбатынан:<ref>{{cite web | url= https://www.inform.kz/ru/interv-yu-s-gossekretarem-o-rezul-tatah-raboty-gosudarstvennoy-komissii-po-polnoy-reabilitacii-zhertv-politicheskih-repressiy_a3938798 | title = Интервью с Госсекретарём о результатах работы Государственной комиссии по полной реабилитации жертв политических репрессий | lang=ru | website = inform.kz | date = 2022-05-31 | accessdate = 2026-08-04}}</ref> {{Quote|Айта кету керек, Мемлекеттік комиссияның негізгі міндеті ХХ ғасырдың 20-50-ші жылдары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған барлық құрбандарды бір мезетте толық ақтау болған жоқ. Бұл – соттар мен прокуратура органдарының құзырындағы мәселе. Мемлекеттік комиссияның басты мақсаты ақтау жұмыстарын жүйелі түрде жүргізуге қажетті құқықтық, ұйымдастырушылық және ғылыми-аналитикалық негіз қалыптастыру болды. Мемлекеттік комиссияның қорытындылары мен әзірлемелеріне сүйене отырып, тиісті мемлекеттік органдар мен мекемелер өз жұмыстарын ұйымдастырып, бұған дейін қолданыстағы заңдар аясында ақталмаған қазақстандықтардың жаңа санаттарын кезең-кезеңімен ақтау ісін жүзеге асыратын болады.}} ==Зерттеу жұмысы== Мемлекеттік комиссияның жұмысы тартылған мамандар саны жағынан да, зерттеліп, өңделген архивтік материалдардың көлемі жағынан да бұрын-соңды болмаған ауқымымен ерекшеленді. Қойылған міндеттерді іске асыру мақсатында өңірлік комиссиялар құрылды және оның құрамына 264 ғалым, зерттеуші және сарапшы енді. Жалпы алғанда Мемлекеттік комиссияның қызметіне 425 маман атсалысты. Зерттеу жұмыстары Қазақстанның барлық өңіріндегі 60-тан астам мемлекеттік және ведомстволық архивте жүргізілді. Ауқымды жұмыстардың қорытындысы бойынша ведомстволық архивтерден 2,5 миллионнан астам құжат құпиясыздандырылды, саяси қуғын-сүргінге ұшыраған 300 мыңнан астам азамат ақталды, сондай-ақ ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін тарихы бойынша бірегей дерекқор қалыптастырылды. Мемлекеттік комиссия қызметінің негізгі нәтижелерінің бірі көлемі 72 томды құрайтын бірыңғай ғылыми басылымдар сериясын дайындау болды. Бұл серия Қазақстандағы 1920-1950 жылдардағы саяси қуғын-сүргін тарихына қатысты құжат материалдарының бүгінге дейінгі ең толық жинағы болып саналады және одан әрі жүргізілетін зерттеулер үшін біріздендірілген әрі ғылыми тұрғыдан тексерілген дереккөз қызметін атқарады. 2023 жылғы 12 қаңтарда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевқа Мемлекеттік комиссияның жетекшілігімен жарық көрген саяси қуғын-сүргін құрбандарының әртүрлі санаттарының тарихына арналған құжаттар мен материалдар жинағының алғашқы 31 томы таныстырылды.<ref>{{cite web | url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysyna-sayasi-kugyn-surgin-kurbandaryn-tolyk-aktau-zhonindegi-memlekettik-komissiya-materialdarynyn-negizinde-dayyndalgan-koptomdyk-tanystyryldy-1204723 | title = Мемлекет басшысына Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия материалдарының негізінде дайындалған көптомдық таныстырылды | website = akorda.kz | date = 2023-01-12 | accessdate = 2026-08-04}}</ref> 2023 жылғы 26 желтоқсанда Мемлекеттік комиссия қорытынды отырысын өткізіп, өз жұмысының нәтижелерін түйіндеді.<ref>{{cite web | url=https://www.akorda.kz/kz/sayasi-kugyn-surgin-kurbandaryn-tolyk-aktau-zhonindegi-memlekettik-komissiya-oz-zhumysyn-ayaktady-261125 | title = Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия өз жұмысын аяқтады | website = akorda.kz | date = 2023-12-26 | accessdate = 2026-08-04}}</ref> 2024 жылғы 22 қаңтарда Қазақстан Республикасы Президентінің №438 Жарлығымен Қазақстан Республикасының Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссиясы өзіне жүктелген міндеттерді орындап, қызметін тоқтатты.<ref>{{cite web | url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U2400000438 | title = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың кейбір мәселелері туралы | accessdate = 2026-08-04}}</ref> ==Комиссия қызметтің институционалдық жалғасы == Мемлекеттік комиссия жұмысының аяқталуы осы бағыттағы зерттеулердің тоқтатылғанын білдірмейді. 2021 жылдың өзінде Қазақстан Республикасы Президенті Архивінің жанынан ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін материалдарын зерттеу орталығы құрылды. Орталық Мемлекеттік комиссияның институционалдық мұрагеріне айналды және оның ғылыми-зерттеу бағытындағы жұмыстарын жалғастырды.<ref>{{cite web | url = https://archive.president.kz/archive/about/| title = Архив туралы | accessdate = 2026-08-04}}</ref> 2022-2023 жылдары Орталыққа [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің]], [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті|Ұлттық қауіпсіздік комитетінің]] және [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокуратураның]] арнайы архивтерінен 1930-1950 жылдарға қатысты материалдар тапсырылды. Келіп түскен құжаттардың жалпы көлемі шамамен 700 мың сақтау бірлігін құрады. Олардың қатарында қылмыстық істер, есепке алу карталары және бұрын құпия сақталған өзге де материалдар бар. Қысқа ғана уақыт ішінде Орталық мамандары: * шамамен 170 мың архивтік істі сараптамадан өткізді; * азаматтар мен зерттеушілерден келіп түскен 4,5 мыңға жуық архивтік сұрауды өңдеді; * бұрын қолжетімсіз болған ауқымды құжаттар қорын одан әрі ғылыми айналымға енгізуді қамтамасыз етті. Архивтік зерттеулерді жалғастыру отандық тарих ғылымы үшін үлкен маңызға ие жаңа нәтижелер алуға жол ашты. 2023 жылғы 31 мамырда Қазақстан Президенті ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін материалдарын зерттеу орталығының жұмысымен танысты.<ref>{{cite web| url = https://www.akorda.kz/kz/prezident-hh-gasyrdagy-sayasi-kugyn-surgin-materialdaryn-zertteu-ortalygynyn-zhumysymen-tanysty-3141252 | title = Президент ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін материалдарын зерттеу орталығының жұмысымен танысты | website = akorda.kz | date = 2023-05-31 | accessdate = 2026-08-04}}</ref> Қазақстан Республикасы Президентінің Архиві «Алашорда ісі. 1920-1940 жж. Құжаттар мен материалдар» атты іргелі 12 томдық құжаттар жинағын дайындады. Бұл басылымда «Алаш» қозғалысының тарихына қатысты кең ауқымды архивтік құжаттар кешені алғаш рет жүйеленіп ұсынылды.<ref>{{cite web| url = https://24.kz/ru/news/social/687324-12-tomnoe-istoricheskoe-izdanie-o-dele-alashordy-predstavili-v-almaty | title = 12-томное историческое издание о деле «Алашорды» представили в Алматы | lang=ru | website = 24.kz | date = 2024-12-26 | accessdate = 2026-08-04}}</ref> Ғылыми-зерттеу жұмыстары барысында бұрын белгісіз болған тарихи дереккөздер де анықталды. Атап айтқанда, Семей қаласының архивтерінен [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] қол қойған хат-хабарлама табылды.<ref>{{cite web| url = https://semeynews.kz/news/35094/ | title = Учёные обнародовали документ с подписью Алихана Букейханова | lang=ru | website = semeynews.kz | date = 2023-04-08 | accessdate=2026-08-04}}</ref> Сонымен қатар, көрнекті қазақ жазушысы [[Жүсіпбек Аймауытов]]тың бұрын белгісіз болған «Әзір өлмеймін» атты шығармасы табылды.<ref>{{cite web| url = https://liter.kz/neizvestnoe-proizvedenie-aimautova-obnaruzhili-v-arkhive-prezidenta-1691591241/ | title = Неизвестное произведение Аймаутова обнаружили в Архиве президента | lang=ru | website = liter.kz | date = 2023-08-09 | accessdate=2026-08-04}}</ref> Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында өткен II отырысында сөйлеген сөзінде бұл туралы былай деді:<ref>{{cite web| url = https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-adiletti-kazakstan-adal-azamat-atty-ekinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-1752959 | title = Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» атты екінші отырысында сөйлеген сөзі | website = akorda.kz | accessdate = 2026-08-04}}</ref> {{Quote|Жақында зерттеу құжаттарының ішінен «авторы Жүсіпбек Аймауытұлы» деп көрсетілген шығарма табылды. Мұны екі дерек көзі растап отыр. Өлеңмен жазылған туындыны сол кезде тәркіленген Алаш зиялылары еңбектерінің бір бөлігі деуге негіз бар. Онда ұлттың жаны ешқашан өлмейтіні жырланған. Шын мәнінде, қазақтың қайсар рухы ешқашан сынбаған. Керісінше, әрбір қиындық жұртымыздың жігерін жанып, халықты шыңдай түскен. Алаш рухы Қазақ мемлекетімен бірге мәңгі жасайды. Ұлттың жаңа сапасын қалыптастырып, әлемдегі өз орнымызды айқындаймыз. Қазақ елінің Адал азаматтары болып, Әділетті Қазақстанды бірге құрамыз.}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] 9es9tutc9xwzwijtjc3ycmosda7mliq 0 784545 3639131 2026-08-04T18:15:49Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1347) Патрия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 6.11.1931 | mp_name = | alt_names = 1931 VW, 1968 UK₁,<br>1970 EY₂, A898 VB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1347 JPL Small-Body Database]... 3639131 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1347) Патрия | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 6.11.1931 | mp_name = | alt_names = 1931 VW, 1968 UK₁,<br>1970 EY₂, A898 VB | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1347 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 2,7476 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,3946 а. б. | semimajor = 2,5711 а. б. | eccentricity = 0,0687 | period = 4,12 жыл | avg_speed = | inclination = 11,869° | asc_node = 229,21° | mean_anomaly = 272,77° | arg_perihelion = 201,70° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 32,40 ± 1,1 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,04 ± 0,01 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = | abs_magnitude = 11,3}} '''(1347) Патрия''' — [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1931 жылдың 6 қарашасында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. [[Латын тілі]]нде «Отанды» білдіретін сөзбен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] kfl4ww5m4o8hv0b0h1m7elh9mht9nb2 0 784547 3639159 2026-08-05T01:35:24Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Ор... 3639159 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kf8j84kw2gl2bcpugkjc4o1gxzgvhh5 3639160 3639159 2026-08-05T01:36:03Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Түркі титулдары|Түркі титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639160 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] 324u97d9gsc0tcqvrikqqby4097lffq 3639162 3639160 2026-08-05T01:50:51Z Sagzhan 29953 /* Қазан хандығындағы оғландар */ 3639162 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref name="Sultanov2001">{{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=68—72|isbn=9965-463-54-3}}</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. == Әлеуметтік сатыдағы орны == Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * '''«Ақ сүйек»''' — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * '''«Қара сүйек»''' — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би|билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. == Өкілеттіктері мен функциялары == Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * '''Тақтан үміткерлер:''' Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * '''Ұлыстарды басқару:''' Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * '''Әскери қолбасшылық:''' Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * '''Дипломатиялық қызмет:''' Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. == Құқықтық мәртебесі және иммунитеті == Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Әдебиет == * {{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=256|isbn=9965-463-54-3}} * {{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=104}} * {{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских steпей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=368|isbn=5-85803-255-9}} * {{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=384|isbn=9965-441-39-6}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] k3xi64g25qnzxjbng2nqy5gybmxz0z6 3639163 3639162 2026-08-05T01:51:09Z Sagzhan 29953 /* Әлеуметтік сатыдағы орны */ 3639163 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref name="Sultanov2001">{{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=68—72|isbn=9965-463-54-3}}</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * '''«Ақ сүйек»''' — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * '''«Қара сүйек»''' — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би|билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. == Өкілеттіктері мен функциялары == Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * '''Тақтан үміткерлер:''' Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * '''Ұлыстарды басқару:''' Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * '''Әскери қолбасшылық:''' Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * '''Дипломатиялық қызмет:''' Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. == Құқықтық мәртебесі және иммунитеті == Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Әдебиет == * {{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=256|isbn=9965-463-54-3}} * {{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=104}} * {{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских steпей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=368|isbn=5-85803-255-9}} * {{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=384|isbn=9965-441-39-6}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] eaq7f5j3s4snua36nizsnuabbksc73v 3639164 3639163 2026-08-05T01:51:24Z Sagzhan 29953 /* Өкілеттіктері мен функциялары */ 3639164 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref name="Sultanov2001">{{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=68—72|isbn=9965-463-54-3}}</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * '''«Ақ сүйек»''' — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * '''«Қара сүйек»''' — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би|билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * '''Тақтан үміткерлер:''' Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * '''Ұлыстарды басқару:''' Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * '''Әскери қолбасшылық:''' Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * '''Дипломатиялық қызмет:''' Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. == Құқықтық мәртебесі және иммунитеті == Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Әдебиет == * {{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=256|isbn=9965-463-54-3}} * {{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=104}} * {{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских steпей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=368|isbn=5-85803-255-9}} * {{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=384|isbn=9965-441-39-6}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] qmnhya6vyph3v052komi1ahapdwxtac 3639165 3639164 2026-08-05T01:51:37Z Sagzhan 29953 /* Құқықтық мәртебесі және иммунитеті */ 3639165 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref name="Sultanov2001">{{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=68—72|isbn=9965-463-54-3}}</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * '''«Ақ сүйек»''' — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * '''«Қара сүйек»''' — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би|билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * '''Тақтан үміткерлер:''' Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * '''Ұлыстарды басқару:''' Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * '''Әскери қолбасшылық:''' Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * '''Дипломатиялық қызмет:''' Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Әдебиет == * {{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=256|isbn=9965-463-54-3}} * {{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=104}} * {{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских steпей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=368|isbn=5-85803-255-9}} * {{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=384|isbn=9965-441-39-6}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] 02xnqn8pqekaeih1svx43qg89vysnj4 3639166 3639165 2026-08-05T01:52:04Z Sagzhan 29953 /* Әдебиет */ 3639166 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref name="Sultanov2001">{{книга|автор=Султанов Т. И.|заглавие=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей|место=Алматы|издательство=Раритет|год=2001|страницы=68—72|isbn=9965-463-54-3}}</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * '''«Ақ сүйек»''' — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * '''«Қара сүйек»''' — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би|билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * '''Тақтан үміткерлер:''' Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * '''Ұлыстарды басқару:''' Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * '''Әскери қолбасшылық:''' Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * '''Дипломатиялық қызмет:''' Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] djyo3nvhad3rhg4moyztf7yc4effi0a 3639167 3639166 2026-08-05T01:53:47Z Sagzhan 29953 3639167 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * '''«Ақ сүйек»''' — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * '''«Қара сүйек»''' — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би|билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * '''Тақтан үміткерлер:''' Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * '''Ұлыстарды басқару:''' Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * '''Әскери қолбасшылық:''' Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * '''Дипломатиялық қызмет:''' Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] 4g6w8y1fd7pqg1ovqip3whtmu1jq7kh 3639170 3639167 2026-08-05T01:57:06Z Sagzhan 29953 3639170 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] 16niyendbvzna94ezaahef8qs4cscmb 3639171 3639170 2026-08-05T01:57:21Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Қазақ титулдары|Қазақ титулдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639171 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == Қазан хандығында оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] pic3cufndsgf9nslkjirvbobuc3doqz 3639172 3639171 2026-08-05T01:58:04Z Sagzhan 29953 /* Қазан хандығындағы оғландар */ 3639172 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре (әулет)|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] p4udesr7mvwo6q2lipzi237d64imiy1 3639173 3639172 2026-08-05T01:58:31Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639173 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == ''Оғла́н''' ({{lang-kk|Оғлан}}; [[Көне түркі тілі|көне түркі]] тілінен аударғанда ''огул'' — сөзбе-сөз «ұл», «жас жігіт», «бала»<ref>{{книга|автор=Севортян Э. В.|заглавие=Этимологический словарь тюркских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1974|том=I|страницы=412—414}}</ref>) — [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] pexqz7qucr8wjppf787xwug8orrdtfl 3639174 3639173 2026-08-05T01:59:21Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639174 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref name="Abuseitova1985">{{книга|автор=Абусеитова М. Х.|заглавие=Казахское ханство во второй половине XVI века|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1985|страницы=43}}</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] fxcx3p2cefm0ithdwws3x7318cxh9xh 3639175 3639174 2026-08-05T02:00:25Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639175 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref name="Yudin2001" />. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] f92vitkfxtjwq8clxp81lpa4z9zuudj 3639176 3639175 2026-08-05T02:02:13Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639176 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>{{книга|автор=Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К.|заглавие=История Казахстана|место=Алматы|издательство=Мектеп|год=2006|страницы=112}}</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref>"Yudin 2001"</ref>. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] 9ubkoddwnux4r1r1lrlne51e11mof4t 3639177 3639176 2026-08-05T02:03:15Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639177 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref>. Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды<ref name="Yudin2001">{{книга|автор=Юдин В. П.|заглавие=Центральная Азия в XIV-XVIII веках глазами востоковеда|место=Алматы|издательство=Дайк-Пресс|год=2001|страницы=84—89}}</ref>. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref>. === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref>. * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды<ref name="Sultanov2001" />. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref name="Klyashtorny2004">{{книга|автор=Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2004|страницы=280—285|isbn=5-85803-255-9}}</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады<ref name="Abuseitova1985" />. * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын<ref>"Yudin 2001"</ref>. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>{{книга|автор=Зиманов С. З.|заглавие=Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков|место=Алма-Ата|издательство=Наука|год=1960|страницы=144}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] cuvjlif4w5mckfgu1y9lxar8a3ns6bt 3639178 3639177 2026-08-05T02:05:56Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639178 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>{{книга|автор=Культелеев Т. М.|заглавие=Уголовное обычное право казахов|место=Алма-Ата|издательство=Академия наук Казахской ССР|год=1955|страницы=76—81}}</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] 8s5k0o4rhcmr0f9e8eafrq684czn4pi 3639179 3639178 2026-08-05T02:06:47Z Sagzhan 29953 /* Құқықтық мәртебесі және иммунитеті */ 3639179 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхар хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>Культелеев Т. М: Уголовное обычное право казахов</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] 9gqlor1nm6wxl6rk8orfhsmghe0su2e 3639180 3639179 2026-08-05T02:07:08Z Sagzhan 29953 /* Өкілеттіктері мен функциялары */ 3639180 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«[[Сұлтан (лауазым)|сұлтан]]»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхара хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''[[Әдет-ғұрып құқығы|әдет]]'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>Культелеев Т. М: Уголовное обычное право казахов</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''[[Құн (айыппұл)|құн]]'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] 4ye6018ohhr9azw7ammgcdg2y71k3zr 3639181 3639180 2026-08-05T02:08:05Z Sagzhan 29953 /* Қазақ хандығындағы оғландар */ 3639181 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«сұлтан»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхара хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''әдет'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>Культелеев Т. М: Уголовное обычное право казахов</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''құн'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] qwtt5lcoi8el7k72500hppt15cashd7 3639182 3639181 2026-08-05T02:08:26Z Sagzhan 29953 /* Қазан хандығындағы оғландар */ 3639182 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«сұлтан»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхара хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''әдет'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>Культелеев Т. М: Уголовное обычное право казахов</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''құн'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] r34udmo433sthbz0ay19s1wo0ncooo6 3639183 3639182 2026-08-05T02:09:30Z Sagzhan 29953 3639183 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қазақ хандығы]], [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«сұлтан»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхара хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''әдет'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>Культелеев Т. М: Уголовное обычное право казахов</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''құн'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] 64edlmro16ccz32d2v6wqalrq65u9vc 3639280 3639183 2026-08-05T05:20:40Z Sagzhan 29953 "[[Оғлан]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3639183 wikitext text/x-wiki '''Оғлан''' (көне түркіше ''оғул'' — «ұл» сөзінен шыққан)<ref>Clauson G. ''An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish''. — Oxford: Clarendon Press, 1972.</ref> — [[Алтын Орда]]да хан тағына отырмаған [[Шыңғыс хан]] әулеті мүшелеріне берілген атақ.<ref>Фёдоров-Давыдов Г. А. ''Общественный строй Золотой Орды''. — Мәскеу: Издательство МГУ, 1973.</ref> Кейбір деректерде оғландар деп хан әулетінің таққа отырмаған тармақтарының өкілдері аталғаны көрсетіледі.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> [[Қазақ хандығы]], [[Қырым хандығы]] мен [[Қазан хандығы]]нда оғландар бастапқыда хандықтың атты әскер бөлімдерін басқарған артықшылықты әскери сословие болды. Кейіннен олар әскердегі жоғары басшылық қызметтерді атқарып, дінбасылар және ақсүйектермен қатар [[Құрылтай]]ға қатысу құқығына ие болды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Алтын Ордадан шыққан көптеген оғландар [[Польша корольдігі]]не қоныс аударып, әскери қызмет атқарды. Кейбір зерттеушілер кейінгі [[улан]] атты атты әскерінің атауын осы оғландармен байланыстырады.<ref>Vásáry I. ''Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185–1365''. — Cambridge University Press, 2005.</ref> Осман мемлекетінде ''іш оғландар'' (''İç oğlanları'') сұлтан сарайындағы паждар, ал ''ик оғландар'' (''İk oğlanları'') құрметті сарай күзетшілері ретінде белгілі болған.<ref>İnalcık H. ''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600''. — London: Phoenix Press, 2000.</ref> == Қазан хандығындағы оғландар == [[Қазан хандығы]]нда оғландар негізінен атты әскерді басқарған. Қазіргі «улан» атауының осы әскери дәстүрмен байланысы болуы ықтимал.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландар дінбасылармен және князьдермен бірге хандықтың ресми құжаттарында тұрақты түрде аталады. Тақ бос қалған кезеңдерде мемлекеттік актілер сейіттер, князьдер және оғландардың атынан рәсімделген.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> Қазан хандығының соңғы кезеңінде мемлекеттің қорғанысын күшейту мақсатында кейбір оғландар мемлекеттік басқаруға да араласты. Солардың қатарында 1546–1551 жылдары Күшәк оғлан, ал 1551–1552 жылдары Құдайқұл оғлан ел басқару ісінде жетекші рөл атқарды.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Артықшылықты сословие ретінде оғландарға әскери қызметі үшін жер иеліктері берілген. Қазан және Свияжск уездеріндегі Уланово, Қошақово сияқты елді мекен атаулары осы жер иеленуші оғландардың есімімен байланыстырылады. Алайда олардың иеліктері бектер мен мырзалардың жерлеріне қарағанда шағындау әрі табысы аз болған.<ref>История татар с древнейших времён. Т. IV: ''Татарские государства XV—XVIII вв.'' — Қазан: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2014.</ref> Оғландардың мемлекеттік өмірдегі ерекше орны Қазан хандығының құрылуымен тығыз байланысты болды. [[Ұлық Мұхаммед хан]] Болғар мемлекетінің негізінде Қазан хандығын құрған кезде оның әскери тірегінің маңызды бөлігін дәл осы оғландар құрады.<ref>Почекаев Р. Ю. ''Цари ордынские: Биографии ханов и правителей Золотой Орды''. — Санкт-Петербург: Евразия, 2010.</ref> == Қазақ хандығындағы оғландар == Оғлан [[Қазақ хандығы]]ндағы (XV—XIX ғғ.) билік етуші [[Төре|Шыңғысхан ұрпақтары (төрелер)]] әулетінен шыққан ханзадалар мен патша ұлдарына тиесілі болған ең жоғары ақсүйектік лауазымдардың бірі. Бұл лауазымды Шыңғысханның еркек кіндікті тікелей ұрпақтары иеленген. Олардың таққа отыруға заңды құқығы болған, бірақ дәл сол уақытта жоғарғы [[Хан|хан]] лауазымын иеленбеген.<ref>Султанов Т. И: Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей</ref> Көшпенділердің саяси-құқықтық жүйесінде бұл лауазым [[Алтын Орда]] мен Ақ Орданың мемлекеттік құрылымынан тікелей мұра болып қалған институт саналды. XVI—XVII ғасырлар бойында Қазақ хандығының ресми іс қағаздарын жүргізуінде «оғлан» термині біртіндеп оның араб тілінен енген синонимі — '''«сұлтан»''' сөзімен толық ығыстырылды.<ref>Абусеитова М. Х: Казахское ханство во второй половине XVI века</ref> === Әлеуметтік сатыдағы орны === Қазақ хандығының көшпелі қоғамының құрылымында оғландар оқшауланған және ең жоғары орынға ие болды. Әлеуметтік жіктелу халықты екі негізгі топқа нақты бөлді: * «Ақ сүйек» — бұл топқа тек қана оғландар (сұлтандар) мен қожалар (Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары) кірді.<ref>Толеубаев А. Т., Касымбаев Ж. К: История Казахстана</ref> * «Қара сүйек» — бұл топқа халықтың қалған бөлігі, соның ішінде ру-тайпа ақсүйектері ([[Би (тұлға)||билер]], батырлар) және қатардағы қауым мүшелері жатты. Оғлан лауазымына құқық тек туылу фактісі бойынша ғана иеленді және тек ер адамдар желісі бойынша қатаң түрде берілді. Феодалдық шонжарлар иерархиясында оғландар өздерінің жеке беделіне, байлығына және қарамағындағы [[Ру (қазақ)|рудың]] санына қарамастан, кез келген ру-тайпа көсемдерінен жоғары тұрды. === Өкілеттіктері мен функциялары === Лауазым иелері мемлекеттік басқаруда шешуші рөл атқарды және келесі стратегиялық міндеттерді орындады: * Тақтан үміткерлер: Әрбір оғлан шежірелік заңдылыққа (легитимділікке) ие болды. Ықпалды билер мен [[Батыр|батырлардың]] қолдауымен ол жалпыхалықтық жиында — [[Құрылтай|құрылтайда]] — ақ киізге көтеріліп, жоғарғы билеуші болып сайлана алатын<ref>Кляшторный С. Г., Султанов Т. И.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей. Древность и средневековье</ref>. * Ұлыстарды басқару: Жоғарғы хан оғландарға иелік ету үшін үлестер ([[Ұлыс|ұлыстар]]) бөліп берді. Оғлан маусымдық көші-қон бағыттарын басқарды, әкімшілік билікті жүзеге асырды және бағынышты рулардан салық жинады * Әскери қолбасшылық: Олар жоғарғы әскери элита болды. Соғыс жағдайында оғландар бағынышты рулардан атты әскер жасақтарын құрып, әскерді жеке өздері ұрысқа бастап шығатын. * Дипломатиялық қызмет: Көршілес мемлекеттерге (Ресей, [[Бұхара хандығы]], Жоңғария) өкілетті елшілер ретінде жіберіліп тұрды. Мемлекетаралық бейбіт келісімдерді нығайту үшін жиі аманат (құрметті кепіл) ретінде де қалдырылатын. === Құқықтық мәртебесі және иммунитеті === Оғландарға қазақтардың әдеттегі құқық нормалары (''әдет'') қолданылмады. Далалық құқықтық кодекстерге (мысалы, [[Қасым ханның қасқа жолы]]) сәйкес, оғлан-сұлтандар билер сотының алдында толық сот иммунитетіне ие болды<ref>Культелеев Т. М: Уголовное обычное право казахов</ref>. Оғланды теріс қылықтары немесе қылмыстары үшін соттауға тек жоғарғы ханның немесе басқа Шыңғыс ұрпақтарынан арнайы шақырылатын кеңестің ғана құқығы болды. Оғландарға ешқашан дене жарақатын салатын жазалар қолданылмаған, ал оларды өлтіргені үшін қатардағы қауым мүшелеріне қарағанда екі немесе үш есе жоғары мал түріндегі айыппұл (''құн'') белгіленген<ref>Зиманов С: Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины XIX веков</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Түркі титулдары]] [[Санат:Қазақ титулдары]] 64edlmro16ccz32d2v6wqalrq65u9vc 14 784548 3639169 2026-08-05T01:55:14Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: [[Санат:Түркі титулдары]] 3639169 wikitext text/x-wiki [[Санат:Түркі титулдары]] fe7any6mpe9yt02am2j0xwi9w4b1gsh 14 784549 3639197 2026-08-05T02:41:44Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Үндістандағы мемлекеттік сектор банктері]] 3639197 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үндістандағы мемлекеттік сектор банктері]] dqp9ovvh8vyyzl991n8q4moy2apu90p 14 784550 3639198 2026-08-05T02:43:34Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Үндістан банктері]] [[Санат:Үндістан мемлекеттік банктері]] 3639198 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үндістан банктері]] [[Санат:Үндістан мемлекеттік банктері]] a7vf4jdti5zxzed9l3gxu40oatunhd8 14 784551 3639199 2026-08-05T02:50:06Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Үндістан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Үндістандағы банк ісі]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] 3639199 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үндістан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Үндістандағы банк ісі]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] k7gd04a74duas8pre2mnihhwzncwy07 3639200 3639199 2026-08-05T02:50:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3639200 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша банктер]] [[Санат:Үндістан қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Үндістандағы банк ісі]] [[Санат:Елдер бойынша Азия банктері]] aved8hmy11bhzq5gmqyjy9chgb1zwdr 14 784552 3639201 2026-08-05T02:52:07Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Үндістан мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Мемлекеттік банктер]] [[Санат:Үндістан банктері]] 3639201 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үндістан мемлекеттік компаниялары]] [[Санат:Мемлекеттік банктер]] [[Санат:Үндістан банктері]] 1nexyf4xv0z0boszo6reivf2qm6aysd 3639203 3639201 2026-08-05T02:53:19Z 1nter pares 146705 /* */ 3639203 wikitext text/x-wiki [[Санат:Үндістандағы салалар бойынша мемлекеттік компаниялар]] [[Санат:Мемлекеттік банктер]] [[Санат:Үндістан банктері]] 67rdsdraem7l932vo0arhi3i6mlp44d 14 784553 3639204 2026-08-05T02:55:14Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:1955 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1950 жылдары құрылған банктер]] 3639204 wikitext text/x-wiki [[Санат:1955 жылы құрылған қаржылық қызмет көрсету компаниялары]] [[Санат:Құрылған жылдары бойынша банктер]] [[Санат:1950 жылдары құрылған банктер]] 7n65xx4651mv8aknuqfrqboy9gh215d 0 784554 3639209 2026-08-05T03:28:39Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға... 3639209 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы депрессия]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> 75flr4bopfqf3g9b1b96bfk3i5tt52p 3639210 3639209 2026-08-05T03:29:24Z 1nter pares 146705 3639210 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы депрессия]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1cn5cxeq6apyiu75eur8iizk027mfcf 3639211 3639210 2026-08-05T03:29:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3639211 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e0wp21nue7tlzay43mghvxm5p5gm5lu 3639212 3639211 2026-08-05T03:30:12Z 1nter pares 146705 3639212 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} aorh1znqm1czro40h3o7ce1lqf73ktu 3639213 3639212 2026-08-05T03:31:41Z 1nter pares 146705 /* Анықтамасы */ 3639213 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} msc8uwfcjhlpj2ydlimndf8oe0aeas8 3639214 3639213 2026-08-05T03:33:14Z 1nter pares 146705 /* Анықтамасы */ 3639214 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моралдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8e2slm5m8uccu4r88ku7s9754qyvgd8 3639215 3639214 2026-08-05T03:33:28Z 1nter pares 146705 /* Анықтамасы */ 3639215 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hb5txuyz8oa2op6hvpg2ldct64xd2yb 3639216 3639215 2026-08-05T03:34:34Z 1nter pares 146705 /* Анықтамасы */ 3639216 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qihhce6s8rl2v4y0zqrimkr7j42wf29 3639217 3639216 2026-08-05T03:35:33Z 1nter pares 146705 /* Анықтамасы */ 3639217 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8cmmv5t1ovthxzhahymsd1wixsghkuj 3639219 3639217 2026-08-05T03:37:15Z 1nter pares 146705 3639219 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o837dgkbtscn7cdut0xibw244au85xg 3639220 3639219 2026-08-05T03:37:31Z 1nter pares 146705 3639220 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r4e93yb113nrmodeytmxhznn376o336 3639221 3639220 2026-08-05T03:39:41Z 1nter pares 146705 /* Банктік реттеудің негіздері */ 3639221 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы депрессия]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы депрессия кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс — Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы депрессиядан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m91ojoe6jigf7xds77wm2ufrobtsfhl 3639223 3639221 2026-08-05T03:40:19Z 1nter pares 146705 3639223 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс — Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hw4yh7rnhqk43k2o1ywdyqwdmp74v0q 3639224 3639223 2026-08-05T03:40:32Z 1nter pares 146705 /* Банктік реттеудің негіздері */ 3639224 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kw7as0kemh6bhnqnwbn1qbg1yzcq0eo 3639225 3639224 2026-08-05T03:41:47Z 1nter pares 146705 3639225 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} eocmvhz0bjv3gukglpopoqkapy815gr 3639226 3639225 2026-08-05T03:43:17Z 1nter pares 146705 /* Банктік реттеудің негіздері */ 3639226 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 467ozmvqk52gon9zkvnnuria2lmauwu 3639227 3639226 2026-08-05T03:44:28Z 1nter pares 146705 /* Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі */ 3639227 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fk5hv07j8lyp5d9mjc9ywph5t1b9s4p 3639228 3639227 2026-08-05T03:45:32Z 1nter pares 146705 /* Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі */ 3639228 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p26bmapjqvn7ahodr8vnnrtcdr36wg9 3639229 3639228 2026-08-05T03:48:10Z 1nter pares 146705 /* Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі */ 3639229 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7o25mf5ybwnwguvzvvnqmsxexf8dkdj 3639230 3639229 2026-08-05T03:49:25Z 1nter pares 146705 /* Реттелген тарату өкілеттігі */ 3639230 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} omip7ugwn5fswxepci713cq0zw9r353 3639231 3639230 2026-08-05T03:50:53Z 1nter pares 146705 /* Реттелген тарату өкілеттігі */ 3639231 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ntk81lrwug1ofjzesspstl46ri1ajkw 3639232 3639231 2026-08-05T03:51:42Z 1nter pares 146705 3639232 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9zlaj4v2zuzj66jf7k07yugbnwjka10 3639233 3639232 2026-08-05T03:52:11Z 1nter pares 146705 3639233 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nrc9b3yugzsqnlm5p09a4t7py6kvid3 3639234 3639233 2026-08-05T03:52:31Z 1nter pares 146705 3639234 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6yvvlubniogdky1f35ld1ehy9jpasmg 3639235 3639234 2026-08-05T03:53:09Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639235 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fsl69oiopi698uno78xytj4ai1n0kfr 3639237 3639235 2026-08-05T03:54:26Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639237 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hhc0bk67g8xd9xol42ehgbvohn3278f 3639238 3639237 2026-08-05T03:55:24Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639238 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jl5hw2tzq102uu3l8hrb8z83k7z3ji4 3639239 3639238 2026-08-05T03:56:16Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639239 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} egenfsarnlhsc64ocib09iub2lc3fr2 3639240 3639239 2026-08-05T03:56:54Z 1nter pares 146705 3639240 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c13c55zm1n3g1avozce7fgcvbqwy76f 3639241 3639240 2026-08-05T03:58:03Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639241 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l46mj3jpkabul20qb50eqihghg4d5wy 3639242 3639241 2026-08-05T03:59:18Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639242 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3vegyrczgptnwdtycc2wi43qbbkuflx 3639243 3639242 2026-08-05T04:01:01Z 1nter pares 146705 /* Талдау */ 3639243 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} es9r9g27895v1uqyuzofv4zav2vipux 3639244 3639243 2026-08-05T04:02:09Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639244 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5773fc5zanravucb7v550czh8g686nu 3639245 3639244 2026-08-05T04:03:15Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639245 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7a8qynggkp962by9sx81mcxr4xx341o 3639246 3639245 2026-08-05T04:04:00Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639246 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} huhadfr4f0rcz294fkzab6n75hkkyz5 3639247 3639246 2026-08-05T04:05:11Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639247 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд — Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fnenqr6kjltb0won3op8v1fjpoq2lnl 3639248 3639247 2026-08-05T04:05:45Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639248 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 745ao3s84srfx7ucdrxt43guvsti9z1 3639249 3639248 2026-08-05T04:06:41Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639249 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7plz5s1ydz4xw4dm1yh6u8i3ck83cwu 3639250 3639249 2026-08-05T04:07:34Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639250 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g9gmmdkcm1m2f5iwrut4oaqbyww4ei2 3639251 3639250 2026-08-05T04:08:35Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639251 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lpoatpej5jhxrc1gwgr8f6h8qgilgro 3639252 3639251 2026-08-05T04:09:39Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639252 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kgpcafs2x6x9ni0ou9tlpktk4iteq8b 3639253 3639252 2026-08-05T04:10:59Z 1nter pares 146705 /* Моральдық тәуекел */ 3639253 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2pnjklp67pb44qqdh2qgvmyw73cs33l 3639254 3639253 2026-08-05T04:11:52Z 1nter pares 146705 /* Моральдық тәуекел */ 3639254 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jjyjndflvxlwmh52crtg4dbkj36gj0d 3639258 3639254 2026-08-05T04:40:03Z 1nter pares 146705 /* Моральдық тәуекел */ 3639258 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b1j8xauhqv9nsxuaylrfipns4dno0ub 3639259 3639258 2026-08-05T04:41:02Z 1nter pares 146705 /* Жауапқа тартудың мүмкін еместігі */ 3639259 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Eric Holder|Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0rfqv289xl5awaigzkag39f8iizc32e 3639260 3639259 2026-08-05T04:41:38Z 1nter pares 146705 /* Жауапқа тартудың мүмкін еместігі */ 3639260 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Eric Holder|Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1vh24xcmudxe7c8wwkg6dc9d3rreafj 3639261 3639260 2026-08-05T04:49:22Z 1nter pares 146705 /* Жауапқа тартудың мүмкін еместігі */ 3639261 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f5daf1pp24jv3uqn9qdn34n37qhif58 3639262 3639261 2026-08-05T04:50:34Z 1nter pares 146705 /* Жауапқа тартудың мүмкін еместігі */ 3639262 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9xgl2hjl3llod5keftxr37s7dpigtp3 3639263 3639262 2026-08-05T04:51:09Z 1nter pares 146705 /* Жауапқа тартудың мүмкін еместігі */ 3639263 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hirue3x8mtbc1rs18xmbzz4ldtijeqo 3639264 3639263 2026-08-05T04:52:32Z 1nter pares 146705 /* Жауапқа тартудың мүмкін еместігі */ 3639264 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} h7caoi2p2o1r33xf0r1ec07b9l6fxx2 3639265 3639264 2026-08-05T04:53:46Z 1nter pares 146705 /* Шешімдер */ 3639265 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7bb5s54lrw2h6mbo2ndfeuq1q1getba 3639266 3639265 2026-08-05T04:58:08Z 1nter pares 146705 /* Ең ірі банктерді бөлшектеу */ 3639266 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ovj11qt5sunafp6j35aaftpw8dmn45k 3639268 3639266 2026-08-05T05:01:37Z 1nter pares 146705 /* Ең ірі банктерді бөлшектеу */ 3639268 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 36xxm3a4pl4tp6gapauq7c8dt11ix14 3639269 3639268 2026-08-05T05:03:48Z 1nter pares 146705 /* Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту */ 3639269 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]н қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lz350gldn0piag1r1fpwf6fvl8cvmjf 3639270 3639269 2026-08-05T05:04:05Z 1nter pares 146705 3639270 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kfv4o2p9idyg9p3m8e5m2gsvbhzwfh8 3639271 3639270 2026-08-05T05:05:54Z 1nter pares 146705 3639271 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qzj6bp3jxb3tomckpsehijxshe7lbo9 3639272 3639271 2026-08-05T05:07:12Z 1nter pares 146705 /* Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту */ 3639272 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lqlvghbrs1l8ouitjj1dwgm7fcfvvs9 3639273 3639272 2026-08-05T05:09:36Z 1nter pares 146705 /* Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту */ 3639273 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p88kaqew6z1iesbipep6wf9x1tb8m74 3639274 3639273 2026-08-05T05:10:28Z 1nter pares 146705 /* Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту */ 3639274 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nydkl3xk8ac13bsotu99mix2cd5q2bj 3639275 3639274 2026-08-05T05:13:49Z 1nter pares 146705 /* Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту */ 3639275 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 227ulklnwjc3aw7xp36m0v8q0cw4hey 3639276 3639275 2026-08-05T05:14:45Z 1nter pares 146705 /* «Күйреуі мүмкін емес» салығы */ 3639276 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ea947kxevjaht7z2u92z1cewudx6r5r 3639277 3639276 2026-08-05T05:15:52Z 1nter pares 146705 /* Мониторинг */ 3639277 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Industrial and Commercial Bank of China]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Bank]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bzzi4202krvzexzjyjxar2u9ve4u4c8 3639278 3639277 2026-08-05T05:16:18Z 1nter pares 146705 3639278 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Bank]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r0d5oyg5ay61z7ooqhq6x20zz1n11k6 3639279 3639278 2026-08-05T05:16:55Z 1nter pares 146705 3639279 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ekndb3ag5cqzogu10iz9uyavx2bp2vj 3639281 3639279 2026-08-05T05:20:55Z 1nter pares 146705 /* Мониторинг */ 3639281 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ogc2anil6y8e8zwjx9m4al1n1iw9pfl 3639283 3639281 2026-08-05T05:23:24Z 1nter pares 146705 3639283 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} brz39qcise4912nr32xzv5dgh85fvvn 3639284 3639283 2026-08-05T05:24:10Z 1nter pares 146705 /* Белгілі көзқарастар */ 3639284 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gut33hihtr6oler8xv2i6oe02qe7xwz 3639286 3639284 2026-08-05T05:25:12Z 1nter pares 146705 3639286 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pyqz9vxu8wqrh2to3as1n46v74t02m7 3639289 3639286 2026-08-05T05:26:06Z 1nter pares 146705 /* Белгілі көзқарастар */ 3639289 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} n3mzoac3f4uy0w8nuxb91r9l86bc08a 3639290 3639289 2026-08-05T05:27:16Z 1nter pares 146705 3639290 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dbao4nowqlz4qurumbmrrhkh7kfet0t 3639293 3639290 2026-08-05T05:27:50Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік тұлғалар */ 3639293 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6h77aigndjuiro78yw4buherlxla40f 3639296 3639293 2026-08-05T05:29:12Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік тұлғалар */ 3639296 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ccq885ky1ss2fnka8w1bkmwwvp977b9 3639297 3639296 2026-08-05T05:30:30Z 1nter pares 146705 /* Мемлекеттік тұлғалар */ 3639297 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c3u9okfnn3932uyvwanrnotq3nbskow 3639299 3639297 2026-08-05T05:31:16Z 1nter pares 146705 /* Орталық банк басшылары */ 3639299 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8ylhguabw1n8ze99jnnom2zg3a3m2zi 3639302 3639299 2026-08-05T05:32:34Z 1nter pares 146705 /* Орталық банк басшылары */ 3639302 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2rbn2iz8szfs8qz7yf58nuh1wf3fvjd 3639303 3639302 2026-08-05T05:34:44Z 1nter pares 146705 /* Халықаралық ұйымдар */ 3639303 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы депрессиядан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} p86n14zvu3ktsgvsfzgsuztlvg0xyex 3639305 3639303 2026-08-05T05:36:07Z 1nter pares 146705 3639305 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hhgvknorgea96v009wm4imhtukrsu4m 3639307 3639305 2026-08-05T05:36:40Z 1nter pares 146705 "[[Too big to fail]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3639305 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[Америка Құрама Штаттарының Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hhgvknorgea96v009wm4imhtukrsu4m 3639309 3639307 2026-08-05T05:37:34Z 1nter pares 146705 3639309 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[Америка Құрама Штаттарының Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tmtk4es8k4rygihfty0i7coszow0s24 3639311 3639309 2026-08-05T05:38:27Z 1nter pares 146705 3639311 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1fz4ofrxmc5159nqwax8xh5dfw83y6m 3639312 3639311 2026-08-05T05:39:43Z 1nter pares 146705 3639312 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің [[қаржыландыру құны]] мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qovtz1it3ctv50j65s5d9u5hclo0r1d 3639316 3639312 2026-08-05T05:42:23Z 1nter pares 146705 3639316 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің қаржыландыру құны мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a52tkxx94yzylzmjk4zydpfcy1qdpy1 3639319 3639316 2026-08-05T05:45:17Z 1nter pares 146705 3639319 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің қаржыландыру құны мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120&nbsp;миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10&nbsp;миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8&nbsp;миллиард АҚШ долларын және [[American International Group|AIG]] үшін 4&nbsp;миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kfty9oxu58vyoex4isf0j1j1ow0r907 3639320 3639319 2026-08-05T05:46:03Z 1nter pares 146705 /* Жанама кепілдік субсидиясы */ 3639320 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің қаржыландыру құны мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120 миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53 миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32 миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10 миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8 миллиард АҚШ долларын және [[American International Group|AIG]] үшін 4 миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда [[Америка Құрама Штаттарының Үкіметтің есеп беру басқармасы|АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы]] (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pfq43rxqh3wsoofwsovs5kbrgsph1sp 3639322 3639320 2026-08-05T05:47:52Z 1nter pares 146705 3639322 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің қаржыландыру құны мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120 миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53 миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32 миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10 миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8 миллиард АҚШ долларын және [[American International Group|AIG]] үшін 4 миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 42ai932gyy8ksc74g5febq8x9v4rf3b 3639326 3639322 2026-08-05T05:53:23Z 1nter pares 146705 3639326 wikitext text/x-wiki «'''Too big to fail'''» ('''TBTF''') — [[банк ісі]] мен [[қаржы]] саласындағы белгілі бір [[корпорация]]лар, әсіресе [[қаржы институты|қаржы институттары]], соншалықты ірі әрі экономикамен тығыз байланысқандықтан, олардың күйреуі бүкіл [[экономикалық жүйе]] үшін ауыр зардаптарға әкеледі, сондықтан олар төлем қабілетсіздігі қаупіне ұшыраған жағдайда [[қаржылық құтқару|мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға]] ие болуы тиіс деп тұжырымдайтын [[теория]].<ref>{{cite SSRN|ssrn=2040921|title=Too Big to Fail, Too Blind to See|date=April 16, 2012|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> «Too big to fail» терминін 1984 жылы [[АҚШ Конгресі]]нің мүшесі [[Стюарт Маккинни]] [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] ұйымының [[Continental Illinois]] банкіне араласуын талқылаған Конгресс тыңдауы кезінде кеңінен қолданысқа енгізді.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html?partner=rss&emc=rss|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|last=Dash|first=Eric|work=New York Times|date=June 20, 2009|access-date=June 22, 2009}}</ref> Бұған дейін бұл термин баспасөзде анда-санда қолданылған,<ref>{{Cite book|title=Too big to fail: the hazards of bank bailouts|author1=Stern, Gary H.|author2=Feldman, Ron J.|year=2004|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-8152-3|author1-link=Gary H. Stern}}</ref> ал осыған ұқсас тұжырымдама ертеректегі банктерді құтқару шараларының негізіне алынған болатын.<ref>{{cite journal|url=https://www.clevelandfed.org/newsroom-and-events/publications/economic-commentary/2017-economic-commentaries/ec-201717-origins-of-too-big-to-fail.aspx#D2 | title = The 1970s Origins of Too Big to Fail | journal = Economic Commentary | publisher = Federal Reserve Bank of Cleveland | date = October 18, 2017| issue = 2017–17 | last1 = Nurisso | first1 = George | last2 = Prescott | first2 = Edward S. | pages = 1–6 | doi = 10.26509/frbc-ec-201717 | doi-access = free }}</ref> [[Сурет:AIG_Headquarters.jpg|thumb|[[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] кезінде Америка Құрама Штаттарының үкіметі қаржылық құтқарған сақтандыру компаниясы — [[American International Group|AIG]] штаб-пәтері]] Бұл термин [[2007–2008 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысы]]нан кейін қоғамдық пікірде кеңінен қолданыла бастады.<ref>Turner, Adair. [http://economistsview.typepad.com/economistsview/2010/09/too-much-too-big-to-fail.html "Too Much 'Too Big to Fail'?"] ''Economist's View''. September 2, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |title=What is too big to fail? definition and meaning |publisher=Businessdictionary.com |access-date=April 27, 2013 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320205308/http://www.businessdictionary.com/definition/too-big-to-fail.html |url-status=dead }}</ref> Сыншылар бұл саясатты тиімсіз деп санайды және [[тәуекелдерді басқару]] жүйесі тиімсіз болған жағдайда ірі банктер мен басқа да мекемелердің банкротқа ұшырауына жол берілуі тиіс деп есептейді.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220140954/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2009/db20090218_166676.htm|url-status=dead|archive-date=February 20, 2009|title=Banks 'Too Big to Fail'? Wrong|work=BusinessWeek}}</ref><ref>{{cite book|author1=Charles G. Leathers |author2=J. Patrick Raines |author3=Benton E. Gup |author4=Joseph R. Mason |author5=Daniel A. Schiffman |author6=Arthur E. Wilmarth Jr. |author7=David Nickerson |author8=Ronnie J. Phillips |author9=Marcello Dabós |author10=George G. Kaufman |author11=Joe Peek |author12=James A. Wilcox |author13=Chris Terry |author14=Rowan Trayler |author15=Steven A. Seelig |author16=Júlia Király |author17=Éva Várhegyi |author18=Adrian van Rixtel |editor=Benton E. Gup|title=Too Big to Fail: Policies and Practices in Government Bailouts|url=http://www.greenwood.com/books/bookdetail.asp?sku=Q621|access-date=February 20, 2008|date=December 30, 2003|publisher=Praeger Publishers|location=Westport, Connecticut|isbn=978-1-56720-621-0|oclc=52288783|page=368|display-authors=etal}}</ref> Кейбір сыншылар, мысалы экономист [[Алан Гринспен]], мұндай алып ұйымдарды әдейі бөлшектеу керек деп есептейді: «Егер олар күйреуге жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі».<ref name="N000333">{{cite news|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|date=October 12, 2009|publisher=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aJ8HPmNUfchg|access-date=February 5, 2010}}</ref> Ал кейбір экономистер, мысалы [[Paul Krugman|Пол Кругман]], [[қаржылық дағдарыс]]тардың негізгі себебі банктердің шамадан тыс ірі болуы емес, олардың жеткіліксіз реттелуі деп санайды. Ол бұл пікірін [[Ұлы тоқырау]] кезінде көптеген шағын банктердің күйреуін мысалға келтіре отырып негіздейді.<ref name="Financial Reform 101">Paul Krugman [https://www.nytimes.com/2010/04/02/opinion/02krugman.html "Financial Reform 101"] April 1, 2010</ref><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'.">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2010/04/21/stop-stop-too-big-to-fail/ "Stop 'Stop Too Big To Fail'."] ''New York Times'', April 21, 2010</ref><ref name="Too big to fail FAIL">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/18/too-big-to-fail-fail/ "Too big to fail FAIL"], ''New York Times'', June 18, 2009</ref><ref name="krugman.blogs.nytimes.com">Paul Krugman [https://krugman.blogs.nytimes.com/2009/06/19/a-bit-more-on-too-big-to-fail-and-related/ "A bit more on too big to fail and related"], ''New York Times'', June 19, 2009</ref> 2014 жылы [[Халықаралық валюта қоры]] және басқа ұйымдар бұл мәселенің әлі де толық шешілмегенін мәлімдеді.<ref name="FT TBTF">{{cite news |last1=Harding |first1=Robin |last2=Atkins |first2=Ralph |date=March 31, 2014 |title=Problem of banks seen as 'too big to fail' still unsolved, IMF warns |url=https://www.ft.com/content/60f1c218-b8b2-11e3-835e-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 3, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Wolf |first=Martin |author-link=Martin Wolf |date=April 15, 2014 |title='Too big to fail' is too big to ignore |url=https://www.ft.com/content/f755c450-c3c2-11e3-870b-00144feabdc0 |work=Financial Times |access-date=April 15, 2014}}</ref> Жүйелік маңызы бар банктерге арналған жаңа реттеудің жекелеген элементтері (қосымша [[капиталға қойылатын талап]]тар, күшейтілген қадағалау және реттелген тарату режимдері) TBTF құбылысының таралуын азайтқан болуы мүмкін. Алайда TBTF ретінде қарастырылатын [[жүйелік маңызы бар банктердің тізімі]]нің болуының өзі бұл әсерді белгілі бір дәрежеде жоққа шығарады.<ref>{{cite SSRN|last=Moenninghoff, S.C., Ongena, S., Wieandt, A.|title=The Perennial Challenge to Abolish Too-Big-To-Fail in Banking: Empirical Evidence from the New International Regulation Dealing with Global Systemically Important Banks|date=January 22, 2015|ssrn=2440613}}</ref> == Анықтамасы == [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] де 2010 жылы бұл терминге анықтама берді: «Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі ұйым — көлемі, күрделілігі, өзара байланыстылығы және атқаратын маңызды функциялары соншалық, егер мұндай ұйым күтпеген жерден таратылатын болса, қалған қаржы жүйесі мен жалпы экономика ауыр теріс салдарға тап болатын ұйым». Ол сөзін әрі қарай былай жалғастырды: «Дағдарыс кезінде үкіметтер мұндай ұйымдарға олардың басшылығына, меншік иелеріне немесе кредиторларына ерекше қолдау көрсету үшін емес, ретсіз күйреуге жол берудің жалпы экономикаға тигізетін зардаптары оны қандай да бір жолмен болдырмау шығындарынан әлдеқайда ауыр болатынын түсінетіндіктен көмек көрсетеді. Күйреудің алдын алудың кең таралған тәсілдеріне бірігуді ұйымдастыру, несие беру немесе мемлекеттік капитал құю жатады. Мұндай шаралардың барлығы, кем дегенде, қалыпты жағдайда шығынға ұшырайтын кредиторлардың бір бөлігін қорғайды. ... Егер [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]]тың бір ғана негізгі сабағы болса, онда ол — ''too big to fail'' мәселесін міндетті түрде шешу қажеттігі».<ref name="BernankeFCIC1">{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/newsevents/testimony/bernanke20100902a.htm |title=Bernanke-Causes of the Recent Financial and Economic Crisis |publisher=Federalreserve.gov |date=September 2, 2010 |access-date=May 31, 2013}}</ref> Бернанке «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» ұйымдарға байланысты бірнеше тәуекелді атап өтті:<ref name="BernankeFCIC1" /> # Мұндай ұйымдар елеулі [[моральдық тәуекел]] туындатады: «Егер кредиторлар қандай да бір ұйымның күйреуіне жол берілмейді деп сенсе, онда олар қалыпты жағдайда талап етер тәуекел өтемақысын азырақ талап етеді, осылайша нарықтық тәртіп әлсірейді. Сондай-ақ олар ұйымның тәуекелдерді қабылдауын бақылауға аз ресурс жұмсайды. Соның нәтижесінде, ''too big to fail'' ұйымдары, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда қолдау алатынына сеніп, қажеттіден де жоғары тәуекелге баруға бейім болады». # Бұл саясат ірі және шағын ұйымдар арасында тең емес бәсекелестік жағдайын қалыптастырады. «Мұндай әділетсіз бәсекелестік, сондай-ақ ''too big to fail'' қағидаты туғызатын өсуге деген ынталандыру тәуекелді арттырып, ''too big to fail'' ұйымдарының нарықтағы үлесін жасанды түрде ұлғайтады. Бұл өз кезегінде экономикалық тиімділікке де, қаржылық тұрақтылыққа да зиян келтіреді». # Бұл ұйымдардың өздері, әсіресе оларды реттелген түрде таратуға арналған жеткілікті тетіктер болмаған жағдайда, жалпы қаржылық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді. Бернанке былай деп жазды: «[[Lehman Brothers]] компаниясының банкротқа ұшырауы және бірнеше басқа ірі әрі күрделі ұйымдардың банкротқа ұшырауға шақ қалуы қаржы нарықтарының жұмысын бұзып, несие ағындарын тежеп, активтер бағасының күрт төмендеуіне және сенімнің әлсіреуіне әкелу арқылы дағдарыс пен рецессияны едәуір ушықтырды. Ал көлемі жағынан шағын әрі өзара байланысы төмен ұйымдардың күйреуі, әрине, елеулі мәселе болғанымен, тұтастай алғанда қаржы жүйесінің тұрақтылығына айтарлықтай әсер еткен жоқ».<ref name="BernankeFCIC1" /> == Банктік реттеудің негіздері == === Депозиттік банктер === [[Ұлы тоқырау]]ға дейін АҚШ-та тұтынушылардың банктік депозиттеріне мемлекеттік кепілдік берілмейтін, бұл [[банктік дүрбелең]] қаупін күшейтті. Мұндай жағдайда көптеген салымшылар өз қаражатын бір мезгілде алып кетуге тырысады. Банктер депозиттердің басым бөлігін несиеге беріп, қолма-қол қаражаттың тек аз ғана бөлігін сақтайтындықтан, банктік дүрбелең банкті төлем қабілетсіздігіне ұшыратуы мүмкін. Ұлы тоқырау кезінде жүздеген банк банкротқа ұшырап, салымшылар өз қаражатынан айырылды. Соның нәтижесінде АҚШ 1933 жылғы [[1933 жылғы Банк туралы заң]]ды, немесе [[Гласс-Стиголл заңы]] деп аталатын заңды қабылдап, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]н (FDIC) құрды. Бұл ұйым бастапқыда әрбір салымды 2 500 АҚШ долларына дейін сақтандырды, кейін бұл шек біртіндеп қазіргі 250 000 АҚШ долларына дейін ұлғайтылды.<ref>[http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ FDIC Deposit Insurance Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131118192945/http://www.fdic.gov/deposit/deposits/dis/ |date=November 18, 2013 }} Retrieved November 17, 2013</ref> Федералдық үкімет ұсынған депозиттерді сақтандырудың орнына депозиттік банктер қатаң реттеуге бағынады және клиенттердің артық депозиттерін тәуекелі төмен активтерге инвестициялауға міндетті.<ref name="Krugman Reg1">{{cite news |title=Why We Regulate|last=Krugman |first=Paul|url=https://www.nytimes.com/2012/05/14/opinion/krugman-why-we-regulate.html?_r=0 |date=May 13, 2012 |work=New York Times}}</ref> Ұлы тоқыраудан кейін қаржы компанияларының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» болуы маңызды мәселеге айналды, өйткені қаржы нарықтарындағы операцияларға қатысатын қаржы институттары өзара тығыз байланысты болды. Бұл байланыс әртүрлі қаржы құралдары нарықтарының өтімділігін қамтамасыз етеді. 2008 жылғы дағдарыс банктер мен басқа да қаржы институттарының иелігіндегі және олар шығарған қаржы құралдарының өтімділігі мен құнының күрт төмендеуінен басталды.<ref>{{Cite journal|last1=Barth|first1=James R.|last2=Wihlborg|first2=Clas|date=2016|title=Too Big to Fail and Too Big to Save: Dilemmas for Banking Reform|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0027950100002994/type/journal_article|journal=National Institute Economic Review|language=en|volume=235|pages=R27–R39|doi=10.1177/002795011623500113|s2cid=217521567|issn=0027-9501|url-access=subscription}}</ref> === Инвестициялық банктер және көлеңкелі банк жүйесі === Депозиттік банктерден айырмашылығы, инвестициялық банктер, әдетте, қаражатты кәсіби инвесторлардан тартады және бұл қаражатты өз есебінен немесе инвесторларының атынан күрделі әрі тәуекелі жоғары инвестицияларға салады. Сондай-ақ олар қаржылық мәміленің қарама-қарсы тараптарында болғысы келетін екі инвестор арасында делдал ретінде әрекет ете отырып, «нарық жасаушы» қызметін атқарады. [[Гласс-Стиголл заңы]] 1999 жылы күші жойылғанға дейін инвестициялық және депозиттік банк қызметін бір-бірінен бөліп тұрды. 2008 жылға дейін үкімет инвестициялық банктердегі инвесторлардың қаражатына тікелей кепілдік бермеді. Сондықтан инвестициялық банктер депозиттік банктер сияқты реттеуге бағынбады және едәуір жоғары тәуекелге баруына мүмкіндік болды.{{Citation needed|date=August 2026}} Инвестициялық банктер банк ісі мен қаржы саласындағы басқа да жаңашылдықтармен бірге жиынтық түрде [[көлеңкелі банк жүйесі]] деп аталатын жүйені қалыптастырды және 2007 жылға қарай депозиттік банк жүйесімен бәсекелесе алатын деңгейге жетті. 2007–2008 жылдары бұл жүйе банктік дүрбелеңге ұқсас жағдайға тап болды: бұл жолы қаражатты салымшылар емес, инвесторлар көлеңкелі банк жүйесінен жаппай шығара бастады. Бұл құбылыс [[2007–2008 жылдардағы ипотекалық дағдарыс]] деген атауға ие болды. 2008 жылы АҚШ-тың бес ірі инвестициялық банкінің бірі банкротқа ұшырады ([[Lehman Brothers]]), екеуі басқа банктерге өте төмен бағамен сатылды ([[Bear Stearns]] және [[Merrill Lynch]]), ал тағы екеуі күйреу қаупіне ұшырап, [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша қолдауын алу үшін депозиттік банк лицензиясын алды ([[Goldman Sachs]] және [[Morgan Stanley]]). Сонымен қатар үкімет 2008 жылы [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) бағдарламасы арқылы қаржылық құтқару қаражатын бөлді.<ref>{{cite SSRN|ssrn=1401882|title=Slapped in the Face by the Invisible Hand: Banking and the Panic of 2007|date=May 9, 2009|last1=Gorton|first1=Gary B.}}</ref><ref name="Zandi 2010">{{cite book|last=Zandi|first=Mark|year=2010|title=Financial Shock|publisher=FT Press|isbn=978-0-13-701663-1|url-access=registration|url=https://archive.org/details/financialshockgl00zand}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Федералдық резерв жүйесі]]нің төрағасы [[Бен Бернанке]] [[1907 жылғы дүрбелең]]нің мәні жағынан депозиттік емес қаржы жүйесіне жасалған жаппай қаражат алу әрекеті болғанын және оның 2008 жылғы дағдарыспен көптеген ұқсастықтары бар екенін атап өтті. 1907 жылғы дүрбелеңнің салдарының бірі 1913 жылы [[Федералдық резерв жүйесі]]нің құрылуы болды.<ref>[http://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/bernanke20131108a.htm Ben Bernanke-The Crisis as a Classic Financial Panic-November 2013]</ref> === Реттелген тарату өкілеттігі === 1950 жылға дейін АҚШ-тың федералдық банк реттеушілерінде [[төлем қабілетсіз]] қаржы институтын реттеудің негізінен екі ғана тәсілі болды: 1) мекемені жауып, оның активтерін [[тарату (қаржы)|тарату]] және [[депозиттерді сақтандыру|сақтандырылған салымшыларға]] өтемақы төлеу; немесе 2) басқа қаржы ұйымының оның активтерін сатып алып, [[міндеттеме (қаржы)|міндеттемелерін]] өзіне қабылдауын ынталандыру. [[1950 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру туралы заң]] үшінші тетікті енгізді: қаржылық қиындыққа тап болған мекеме қалпына келгенге дейін оған несие беру немесе федералдық үкіметтің оның активтерін тікелей сатып алуы арқылы қолдау көрсету өкілеттігі.<ref name="marriottschool.byu.edu">{{cite web|url=http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|last1=Heaton|first1=Hal B.|last2=Riegger|first2=Christopher|title=Commercial Banking Regulation – Class discussion notes|publisher=marriottschool.byu.edu|access-date=April 3, 2007|archive-date=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090320113238/http://marriottschool.byu.edu/emp/HBH/mba624/Commercial%20Banking%20Regulation.pdf|url-status=dead}}</ref> Заңда «қолдау көрсету» тетігін қолдану тек «банктің қызметін жалғастыру тиісті банктік қызметтердің көрсетілуін қамтамасыз ету үшін аса маңызды болған» жағдайлармен ғана шектелді. Алайда реттеушілер бұл үшінші тетікті ұзақ жылдар бойы қолданудан тартынды, өйткені өңірлік немесе ұлттық маңызы бар банктердің таратылмайтынына қатысты жалпы түсінік қалыптасса, олардың акцияларының нарығы бұрмаланады деп қауіптенді. Соның салдарынан бұл қолдау тетігі 1950–1969 жылдар аралығында мүлде қолданылған жоқ, ал одан кейінгі кезеңде өте сирек пайдаланылды.<ref name="marriottschool.byu.edu" /> Тарихи банк үрдістеріне арналған зерттеулер Ұлттық банк ісі дәуірі кезіндегі банктік дүрбелеңдерден туындаған тұтыну шығындарының қор нарығындағы құлдыраулардан болған тұтыну шығындарынан әлдеқайда жоғары болғанын көрсетеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2011/wp2011_15.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Chicago|title=The Cost of Banking Panics in an Age before "Too Big to Fail" |date=November 2011}}</ref> [[1991 жылғы Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясын жетілдіру туралы заң]] (FDIC Improvement Act) 1991 жылы қабылданып, [[Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]]на (FDIC) төлем қабілетсіз банкке ең аз шығын келтіретін тәсілмен көмек көрсету міндетін жүктеді. Заңның астарлы мақсаты салымшылар арасында ірі банктердің салымшылары мен облигация ұстаушылары кез келген жағдайда шығыннан қорғалады деген кең таралған сенімді жою болды. Алайда заңда жүйелік тәуекел туындаған жағдайда ерекшелік қарастырылды. Мұндай шешім FDIC директорлар кеңесі мүшелерінің үштен екісінің, [[Федералдық резерв жүйесі]] Басқарушылар кеңесінің және АҚШ Қаржы министрінің мақұлдауымен ғана қабылданатын болды.<ref>{{Cite news|last1=Bradley|first1=Christine|last2=Craig|first2=Valentine V.|year=2007|title=Privatizing Deposit Insurance: Results of the 2006 FDIC Study|periodical=FDIC Quarterly|volume=1|issue=2|pages=23–32|url=http://www.fdic.gov/bank/analytical/quarterly/2007_vol1_2/privatizing_deposit_insurance.pdf}}</ref> == Талдау == === Банк көлемі мен шоғырлануы === [[Сурет:Assets of Largest U.S. Banks.png|thumb|2012 қаржы жылына арналған жылдық есептер бойынша АҚШ-тың ең ірі банктерінің активтері]] [[Сурет:5-Bank Asset Concentration in U.S. 1997-2012.png|thumb|АҚШ-тың ең ірі бес банкінің иелігіндегі банк активтерінің үлесі, 1997–2011 жылдар]] Банктің көлемі, күрделілігі және басқа банктермен өзара байланыстылығы оның қызметін қаржы жүйесіне немесе жалпы экономикаға елеулі зиян келтірмей реттелген түрде тоқтатуды (таратуды) қиындатуы мүмкін. Мұндай жағдай 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] компаниясының банкроттығы кезінде байқалды. «''Too big to fail''» ұйымдарының болуы салық төлеушілердің қаражаты есебінен қаржылық құтқару шараларын жүргізу ықтималдығын арттырады.<ref name="Zandi 2010" /> АҚШ-тың ең ірі банктері өсуін жалғастырып келеді, сонымен қатар банк активтерінің шоғырлану деңгейі де артып отыр. 2012 жылғы жылдық есептеріне (SEC Form 10-K) сәйкес, 2012 жылдың соңындағы жағдай бойынша АҚШ-тың алты ірі банкінің жиынтық активтері 9,576 триллион АҚШ долларын құрады. 1998 жылы АҚШ-тағы ең ірі бес банк елдің барлық банк активтерінің шамамен 30%-ына ие болса, бұл көрсеткіш 2008 жылы 45%-ға, 2010 жылы 48%-ға дейін өсті, ал 2011 жылы 47%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/series/DDOI06USA156NWDB|title=5-Bank Asset Concentration for United States|date=January 1996|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> Бұл шоғырлану [[ипотекалық дағдарыс]] пен одан кейінгі кезеңде де жалғасты. 2008 жылғы наурызда JPMorgan Chase инвестициялық [[Bear Stearns]] банкін сатып алды. 2008 жылғы қыркүйекте Bank of America [[Merrill Lynch]] инвестициялық банкін сатып алды. 2009 жылғы қаңтарда Wells Fargo [[Wachovia]] банкін сатып алды. Ал Goldman Sachs пен Morgan Stanley инвестициялық банктері депозиттік банк холдингтік компанияларының мәртебесін алып, соның арқасында [[Федералдық резерв жүйесі]]нің қосымша несиелік желілеріне қол жеткізді.<ref name="Zandi 2010" /> 1960–2006 жылдар аралығында АҚШ-тағы барлық банктердің депозиттері елдің [[жалпы ішкі өнім]]інің (ЖІӨ) шамамен 60–70%-ын құрады. Дағдарыс кезінде бұл көрсеткіш күрт өсіп, 2009 жылы шамамен 84%-ға жетті, кейін 2011 жылы 77%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/graph/?graph_id=146141&category_id=8666|title=FRED Graph|date=January 1960|publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis}}</ref> АҚШ-тағы коммерциялық және жинақ банктерінің саны 1984 жылы 14 495-ке жетіп, ең жоғары деңгейіне көтерілді; 2010 жылдың соңына қарай бұл көрсеткіш 6 532-ге дейін төмендеді. 2011 жылғы жағдай бойынша АҚШ-тың ең ірі он банкі АҚШ-тағы депозиттердің шамамен 50%-ына иелік етті.<ref>{{cite web|url=http://research.stlouisfed.org/publications/review/11/11/419-438Wheelock.pdf|first=David|last=Wheelock|title=Banking Industry Consolidation and Market Structure |publisher=Federal Reserve Bank of St. Louis |work=Review |date=November–December 2011}}</ref> === Жанама кепілдік субсидиясы === «''Too big to fail''» банктерінің депозиттері мен қарыздарының толық сомасына мемлекет іс жүзінде кепілдік беретіндіктен, ірі салымшылар мен инвесторлар бұл банктерге салынған қаражатты шағын банктердегі депозиттерге қарағанда қауіпсіздеу деп санайды. Сондықтан ірі банктер салымшылар мен инвесторларға шағын банктер төлеуге мәжбүр болатын пайыздық мөлшерлемеден төмен пайыздық мөлшерлеме төлей алады. 2009 жылғы қазанда сол кездегі FDIC төрайымы [[Sheila Bair|Шейла Бэйр]] былай деді: {{quote|«''Too big to fail'' мәселесі бұрынғыдан да ушыға түсті. Бұрын ол астыртын болса, енді ашық сипатқа ие болды. Бұл ірі және шағын қаржы институттары арасында бәсекелестік теңсіздігін тудырады, өйткені шағын институттардың банкротқа ұшырауы мүмкін екенін бәрі біледі. Сондықтан олар үшін капитал тарту мен қаржыландыруды қамтамасыз ету қымбатыраққа түседі.»<ref>{{cite news|last1=Wiseman|first1=Paul|author2=Gogoi Pallavi|title=FDIC chief: Small banks can't compete with bailed-out giants|date=October 19, 2009|url=https://www.usatoday.com/money/industries/banking/2009-10-19-FDIC-chief-sheila-bair-banking_N.htm|work=USA Today|access-date=October 22, 2009}}</ref> Зерттеулер банктік ұйымдардың оларды «''too big to fail''» санатына жатқызылатын активтер көлемінен асыратын бірігулер үшін қосымша сыйлықақы төлеуге дайын екенін көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://www.kansascityfed.org/Publicat/RESWKPAP/PDF/RWP07-05.pdf|publisher=Federal Reserve Bank of Kansas City|title=How Much Would Banks Be Willing to Pay to Become 'Too-Big-to-Fail' and to Capture Other Benefits?|date=July 2007}}</ref>}} [[Экономикалық және саяси зерттеулер орталығы]] жүргізген зерттеу активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын банктердің қаржыландыру құны мен одан кіші банктердің қаржыландыру құны арасындағы айырмашылықтың АҚШ-та 2008 жылдың төртінші тоқсанында «''too big to fail''» саясаты ресми түрде енгізілгеннен кейін күрт ұлғайғанын көрсетті.<ref>{{cite web|last1=Baker|first1=Dean|author-link1=Dean Baker|author2=Travis McArthur|date=September 2009|title=The Value of the 'Too Big to Fail' Big Bank Subsidy|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]] Issue Brief|url=http://www.cepr.net/index.php/publications/reports/too-big-to-fail-subsidy/|access-date=October 22, 2009}}</ref> Ірі банктердің қаржыландыру құнындағы бұл өзгеріс іс жүзінде активтері 100 миллиард АҚШ долларынан асатын АҚШ-тың 18 банкіне жылына 34 миллиард АҚШ доллары көлемінде берілетін жанама «''too big to fail''» субсидиясына тең болды. ''Bloomberg View'' редакторлары АҚШ-тың ең ірі 10 банкіне жыл сайын 83 миллиард АҚШ доллары көлемінде субсидия берілетінін бағалады. Бұл мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі нәтижесінде олардың қаржыландыру құнының 0,8 пайыздық тармаққа төмен болуымен түсіндіріледі. Соның салдарынан мұндай банктердің пайдасы негізінен салық төлеушілер есебінен қамтамасыз етілетін иллюзия болып табылады.<ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/11/29/reducing-the-impact-of-too-big-to-fail/#more-170457|title=Reducing the Impact of Too Big to Fail|author=Phillip Swagel |work=The New York Times|date=November 29, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |title=Why Should Taxpayers Give Big Banks $83 Billion a Year? |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104025319/http://www.bloomberg.com/news/2013-02-20/why-should-taxpayers-give-big-banks-83-billion-a-year-.html |archive-date=November 4, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |title=How to Know When We've Ended the $83 Billion Bank Subsidy |publisher=Bloomberg.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202072505/http://www.bloomberg.com/news/2013-12-01/how-to-know-when-we-ve-ended-the-83-billion-bank-subsidy.html |archive-date=December 2, 2013}}</ref> Фредерик Швайкхард пен Зои Цесмелидакис жүргізген тағы бір зерттеу<ref>{{cite SSRN|ssrn=1573377|title=The Impact of Government Interventions on CDS and Equity Markets|date=November 2012|last1=Schweikhard|first1=Frederic A.|last2=Tsesmelidakis|first2=Zoe}}</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері мемлекеттік қаржылық құтқару тетігінің қорғанышына ие деген түсініктің арқасында 2007–2010 жылдар аралығында 120 миллиард АҚШ долларын үнемдегенін бағалады.<ref name=greeley>Brendan Greeley, [https://web.archive.org/web/20120709003325/http://www.businessweek.com/articles/2012-07-05/the-price-of-too-big-to-fail "The Price of Too Big to Fail"], ''BusinessWeek'', July 5, 2012</ref> АҚШ-тың ең ірі банктері арасында болжамды үнемдеу көлемі [[Citigroup]] үшін 53 миллиард АҚШ долларын, [[Bank of America]] үшін 32 миллиард АҚШ долларын, [[JPMorgan Chase|JPMorgan]] үшін 10 миллиард АҚШ долларын, [[Wells Fargo]] үшін 8 миллиард АҚШ долларын және [[American International Group|AIG]] үшін 4 миллиард АҚШ долларын құрады. Зерттеуде [[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы, ол қаржылық құтқару шараларын тоқтатуға уәде бергенімен, «''too big to fail''» ұйымдары үшін [[пайыздық мөлшерлеме|несие құнын]] (яғни жанама субсидияны азайтуды) арттыруға ешқандай әсер етпегені атап өтілді.<ref name=greeley /> 2013 жылғы бір зерттеу (Acharya, Anginer және Warburton) ірі қаржы институттарына мемлекеттік қолдаудың жанама кепілдігі беретін қаржыландыру құнының артықшылығын бағалады. 1990–2010 жылдар аралығында несиелік спрэдтер орта есеппен шамамен 28 базистік тармаққа (0,28%) төмен болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 120 базистік тармақтан асты. 2010 жылы жанама субсидияның көлемі ең ірі банктер үшін шамамен 100&nbsp;миллиард АҚШ долларына жетті. Авторлар: «[[Додд-Фрэнк заңы]]ның қабылдануы мемлекеттік қолдау болады деген күтуді жойған жоқ», — деген қорытындыға келді.<ref name="auto">{{cite news |url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/04/25/the-treasurys-mistaken-view-on-too-big-to-fail/|title=The Treasury's Mistaken View on Too Big to Fail|author1=Simon Johnson |author2=John E. Parsons |name-list-style=amp |work=The New York Times|date=April 25, 2013}}</ref> Экономист [[Рэндалл С. Крознер]] ірі және шағын банктердің қаржыландыру құнындағы айырмашылықты бағалаудың бірнеше тәсілін қорытындылады. Оның еңбегінде қолданылатын әдіснама талқыланады және онда ірі қаржы институттарының қандай да бір артықшылыққа ие екендігі мәселесі нақты қарастырылмайды.<ref>{{cite web |url=http://faculty.chicagobooth.edu/randall.kroszner/research/pdf/Kroszner%20Bank%20Funding%20Cost%20Difs%20Nov%202013.pdf|first=Randall|last=Krozner|title=A Review of Bank Funding Cost Differentials|date=November 2013}}</ref> 2013 жылғы қарашада [[Moody's Ratings|Moody's]] рейтинг агенттігі АҚШ-тың сегіз ірі банкі банкроттыққа ұшыраған жағдайда енді оларға мемлекеттік қолдау көрсетіледі деп есептемейтінін мәлімдеді. Алайда АҚШ Үкіметінің есеп беру басқармасы (GAO) қаржылық дағдарыс жағдайында саясаткерлер мен реттеушілер ірі банктер мен олардың кредиторларын қаржылық құтқару үшін әлі де елеулі қысымға ұшырайтынын хабарлады.<ref>Mark Whitehouse, [https://www.bloomberg.com/news/2013-11-15/moody-s-thinks-we-ve-solved-too-big-to-fail.html "Moody's Thinks We've Solved Too Big to Fail"], Bloomberg, November 15, 2013</ref> === Моральдық тәуекел === [[Сурет:Day 40 Occupy Wall Street October 25 2011 Shankbone 13.JPG|thumb|[[Occupy Wall Street]] қозғалысының «күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі» деп саналатын қаржы институттарына қарсы наразылық білдіріп тұрған қатысушысы]] Кейбір сыншылар: «Қазіргі жағдайда банктер өз мәмілелері сәтті аяқталса, пайданы өздері алады, ал егер олардың ірі тәуекелді ставкалары компанияны күйретсе, оның шығынын салық төлеушілер көтеруі мүмкін», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=Dash|first=Eric|title=If It's Too Big to Fail, Is It Too Big to Exist?|url=https://www.nytimes.com/2009/06/21/weekinreview/21dash.html|work=New York Times|access-date=September 16, 2012|date=June 20, 2009}}</ref> Сонымен қатар, сенатор [[Bernie Sanders|Берни Сандерс]] атап өткендей, егер салық төлеушілер бұл компанияларды банкроттықтан құтқаруға қаражат жұмсап жатса, онда «олар осы мемлекеттік қаржылық құтқару нәтижесінде алынатын пайданың бір бөлігін иелену арқылы өздеріне алған тәуекел үшін өтем алуы тиіс».<ref>{{cite news|last=Sanders|first=Bernie|title=Billions for Bailouts! Who Pays?|url=http://www.huffingtonpost.com/rep-bernie-sanders/billions-for-bailouts-who_b_127882.html|work=The Huffington Post|access-date=September 16, 2012|date=September 19, 2008}}</ref> Осы тұрғыдан алғанда, [[Алан Гринспен]]: «Күйреу — нарықтық жүйенің ажырамас әрі қажетті бөлігі», — деп мәлімдейді.<ref>{{cite news|last=McKee|first=Michael|title=Greenspan Says U.S. Should Consider Breaking Up Large Banks|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aJ8HPmNUfchg|publisher=Bloomberg|access-date=September 16, 2012|date=October 15, 2009}}</ref> Сондықтан қаржылық құтқаруға ұшыраған қаржы институттары қаржы жүйесі үшін шынымен маңызды болғанымен, олардың қалыпты жағдайда қабылдамайтын тәуекелдерді өз мойнына алғанының өзі үкіметтің оларды өз әрекеттерінің салдарымен бетпе-бет қалдыруына жеткілікті негіз болуға тиіс. Бұл келесі жолы мұндай институттарды өзгеше әрекет етуге ынталандыратын сабақ болар еді.{{Citation needed|date=August 2026}} === Жауапқа тартудың мүмкін еместігі === Ірі банктердің саяси ықпалы және олардың басшыларына қарсы ірі қылмыстық қудалау шараларының экономикаға тигізуі мүмкін салдары ірі қаржы институттарының басшыларын сипаттау үшін «''too big to jail''» («түрмеге жабу үшін тым ірі») деген терминнің қолданылуына әкелді.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/tedkaufman/2013/07/29/why-doj-deemed-bank-execs-too-big-to-jail/|title=Why DOJ Deemed Bank Execs Too Big To Jail|author=Ted Kaufman|date=July 29, 2013|work=Forbes}}</ref> 2013 жылғы 6 наурызда сол кездегі [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Америка Құрама Штаттары Сенатының Сот істері жөніндегі комитеті]] алдында берген куәлігінде ірі қаржы институттарының көлемі [[АҚШ Әділет министрлігі]]не олар қылмыс жасады деген күдік болған жағдайда қылмыстық іс қозғауды қиындатқанын мәлімдеді, өйткені мұндай айыптаулар банктің өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан олардың өзара байланыстылығы ұлттық немесе жаһандық экономикаға қауіп төндіруі ықтимал. Холдер комитетке: «Осы институттардың кейбірі шектен тыс ірі болып кетті. Бұл, меніңше, анағұрлым орынды болар еді деп санайтын шешімдерді қабылдау мүмкіндігімізге кедергі келтіреді», — деді. Осылайша ол бұған дейін Бас прокурордың орынбасарының көмекшісі ұсынған, Әділет министрлігінің «құқық бұзушылықтарға қарсы қатаң құқық қолдану саясатын» қорғаған жазбаша куәлігіне қайшы пікір білдірді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/holder-concerned-megabanks-too-big-to-jail/2013/03/06/6fa2b07a-869e-11e2-999e-5f8e0410cb9d_story.html|title=Holder concerned megabanks too big to jail|newspaper=Washington Post|date=March 6, 2013}}</ref><ref name=Mattingly>{{cite news|last=Mattingly|first=Phil|title=Too-Big-to-Fail Banks Limit Prosecutor Options, Holder Says|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-03-06/too-big-to-fail-banks-limit-prosecutor-options-holder-testifies.html|access-date=March 14, 2013|newspaper=Bloomberg|date=March 6, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Holder|first=Eric|title=Testimony to the Senate Committee on the Judiciary|url=https://www.youtube.com/watch?v=tpjFn7B4D5g |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/tpjFn7B4D5g |archive-date=December 15, 2021 |url-status=live|publisher=United States Senate|access-date=April 13, 2013|date=March 2013}}{{cbignore}}</ref> Холдердің ''de facto'' қылмыстық қудалаудан иммунитет алатын кемінде бір заң фирмасымен қаржылық байланыстары болған, ал ірі қаржы институттары жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық қудалау деңгейі соңғы 20 жылдағы ең төмен көрсеткішке жеткен.<ref>{{cite news|last=Boyer|first=Peter J.|title=Why Can't Obama Bring Wall Street to Justice?|url=https://www.newsweek.com/why-cant-obama-bring-wall-street-justice-65009|access-date=December 14, 2023|newspaper=Newsweek|date=May 6, 2012}}</ref> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резерв банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] мен вице-президенті Харви Розенблум ''The Wall Street Journal'' газетінде [[Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңы]]ның ірі қаржы институттарын жеткілікті дәрежеде реттеуді қамтамасыз ете алмағаны туралы бірлескен мақала жариялады. 8 наурызда [[Консервативтік саяси әрекет конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында Фишер ірі банктерді «құтқаруды қажет етпейтіндей шағын» болатындай етіп [[дивестиция|бөлшектеуді]] ұсынды. Ол сондай-ақ мега-банктерді [[Федералдық депозиттерді сақтандыру]] жүйесі мен [[Федералдық резерв жүйесі]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізу мүмкіндігінен айыруды, сондай-ақ клиенттеріне федералдық сақтандыру мен [[төлем қабілеттілігі]]не қатысты мемлекеттік қолдаудың жоқ екенін жариялауды талап етуді жақтады. Бұл осындай ұсыныстың АҚШ-тың жоғары лауазымды банк қызметкері немесе белгілі консерватор тарапынан алғаш рет айтылуы болды.<ref name=Fisher>{{cite news|title=Fisher and Rosenblum: How to Shrink the 'Too-Big-to-Fail' Banks|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324128504578344652647097278|access-date=March 14, 2013|newspaper=Wall Street Journal|date=March 10, 2013|author=Richard W. Fisher|author2=Harvey Rosenblum}}</ref> [[Томас Хениг]], [[Эд Прескотт]], [[Гленн Хаббард]] және [[Дэвид Виттер]] сияқты басқа да консерваторлар да ең ірі банктерді бөлшектеуді қолдады,<ref name=Dayen>{{cite news|last=Dayen|first=David|authorlink=David Dayen|title=Banks Are Too Big to Fail Say ... Conservatives?|url=http://prospect.org/article/banks-are-too-big-fail-say-conservatives|access-date=March 23, 2013|newspaper=The American Prospect|date=March 21, 2013}}</ref> бірақ либерал шолушы [[Мэттью Иглесиас]] олардың уәждеріне және шынайы екіпартиялық консенсустың бар-жоғына күмән келтірді.<ref name=YglesiasWhat>{{cite news|last=Yglesias|first=Matthew|title=What Problem Does Breaking Up The Banks Fix?|url=http://www.slate.com/blogs/moneybox/2013/03/21/brown_vitter_form_left_right_coalition_to_break_up_banks_but_why.html|access-date=March 23, 2013|newspaper=Slate|date=March 21, 2013}}</ref> 2013 жылғы 29 қаңтарда сол кездегі Бас прокурор Холдерге жолдаған хатында сенаторлар [[Шеррод Браун]] ([[Америка Құрама Штаттарының Демократиялық партиясы|демократ]], [[Огайо]]) мен [[Чак Грассли]] ([[Америка Құрама Штаттарының Республикалық партиясы|республикалық]], [[Айова]]) Әділет министрлігінің осы саясатын сынап, «Әділет министрлігінің қылмыстық қудалау философиясына қатысты маңызды сұрақтар» бар екенін мәлімдеді.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/article/senators-bash-doj-for-evasive-response-on-too-big-to-jail/ |title=Senators Bash DOJ for "Evasive" Response on "Too Big To Jail" |last=Breslow |first=Jason |date=March 5, 2013 |access-date=March 18, 2013 |work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[АҚШ Әділет министрлігі]]нің (DoJ) жауап хатын алғаннан кейін Браун мен Грассли мынадай мәлімдеме жасады: «Әділет министрлігінің жауабы мәселені айналып өтеді. Ол біздің сұрақтарымызға жауап бермейді. Біз Әділет министрлігінің неге және қандай негізде кейбір қаржы институттарын ''"too big to jail"'' деп танығанын және оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту қаржы жүйесіне зиян келтіреді деген қорытындыға қалай келгенін білгіміз келеді».<ref>{{cite web |url=http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |title=Unsatisfactory Response from Justice Department on 'Too Big to Jail' |author1=Senators Charles Grassley |author2=Sherrod Brown |name-list-style=amp |date=March 1, 2013 |access-date=March 18, 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306114623/http://www.grassley.senate.gov/news/Article.cfm?customel_dataPageID_1502=44858 |archive-date=March 6, 2013 }}</ref> [[Карим Серагелдин]] 2013 жылғы 22 қарашада тұрғын үй нарығы құлдыраған кезде ипотекалық облигациялардың құнын жасанды түрде көтерудегі рөлі үшін кінәсін мойындап, екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>{{cite news|url=https://dealbook.nytimes.com/2013/11/22/ex-credit-suisse-executive-sentenced-in-mortgage-case/|title= Ex-Credit Suisse Executive Sentenced in Mortgage Bond Case|work=The New York Times |first1=Rachel|last1=Abrams|first2=Peter|last2=Lattman|date=November 22, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/creditsuisse-serageldin-idUSL2N0J71BG20131122|title=UPDATE 2-Former Credit Suisse trader Serageldin gets 30 months in jail|publisher=Reuters |first=Nate|last=Raymond|date=November 22, 2013}}</ref> 2014 жылғы 30 сәуірдегі жағдай бойынша Серагелдин [[2008 жылғы қаржылық дағдарыс]]қа байланысты қылмыстық жауапкершілікке тартылған [[Уолл-стрит]]тің жалғыз басшысы болып қала берді.<ref>{{cite web|url=https://www.propublica.org/article/the-rise-of-corporate-impunity |title=The Rise of Corporate Impunity |work=ProPublica |first=Jesse |last=Eisinger |date=April 30, 2014 |access-date=November 15, 2019}}</ref> Көлемі әлдеқайда шағын [[Abacus Federal Savings Bank]] банкі [[Fannie Mae]] компаниясына алаяқтық ипотекалық несиелерді сатқаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылды (алайда алқабилер сотының шешімімен ақталды). == Шешімдер == [[Саймон Джонсон]]ның пікірінше, «''too big to fail''» банктерін бөлшектеу даулы мәселе болып табылады.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=Simon |url=https://www.google.com/books/edition/13_Bankers/R9ux1t5e05QC?hl=en&gbpv=1&dq=%22too+big+to+fail%22+%22break+up%22+%22controversial%22&pg=PA208&printsec=frontcover |title=13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown |last2=Kwak |first2=James |date=2011-01-11 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-307-47660-9 |language=en}}</ref> Басқа нұсқаларға тәуекелді азайтуға бағытталған реттеуді енгізу, ірі қаржы институттары үшін жоғарырақ банк салықтарын белгілеу, [[ақша реформасы]]н жүргізу<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Brendan |url=https://www.google.com/books/edition/A_Global_Monetary_Plague/28dsCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22monetary+reform%22+%22too+big+to+fail%22&pg=PA146&printsec=frontcover |title=A Global Monetary Plague: Asset Price Inflation and Federal Reserve Quantitative Easing |date=2015-08-31 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-47885-6 |language=en}}</ref> және қадағалау комитеттері арқылы бақылауды күшейту жатады. === Ең ірі банктерді бөлшектеу === Елуден астам экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары мен банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz">{{cite web|title=Top Economists and Financial Experts Say We Must Break Up the Giant Banks|url=http://www.ritholtz.com/blog/2013/03/top-economists-and-financial-experts-say-we-must-break-up-the-giant-banks/|work=The Big Picture|date=March 3, 2013|publisher=Ritholtz.com|access-date=March 14, 2013}}</ref> Мұндай ұсыныс ең ірі банктердің қаржы жүйесіне төндіретін тәуекелін шектеу үшін де, олардың саяси ықпалын шектеу үшін де қолдау табады.<ref name="huffingtonpost.com">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/miles-mogulescu/does-size-matter-simon-jo_b_534699.html|title=Does Size Matter? Simon Johnson vs. Paul Krugman on Whether to Break Up "Too Big to Fail" Banks|work=The Huffington Post |date=April 12, 2010}}</ref> Мысалы, экономист [[Джозеф Стиглиц]] 2009 жылы былай деп жазды: «Америка Құрама Штаттарында, Ұлыбританияда және басқа елдерде ірі банктер [қаржылық құтқару] шығындарының негізгі бөлігінің салық төлеушілерге жүктелуіне себеп болды. Американың өзінде биылдың өзінде 106 шағын банк банкротқа ұшырады. Алайда орасан зор шығындарға әкелетін — алып банктер... Күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі банктердің өмір сүруінің өзі тым артық. Егер олар өмір сүруін жалғастыра берсе, онда кейде «коммуналдық кәсіпорын үлгісі» деп аталатын модель бойынша жұмыс істеуі керек, яғни олар қатаң реттелуі тиіс». Сондай-ақ ол [[ипотекалық дағдарыс]]тың бірнеше себебі мега-банктердің көлеміне, ынталандыру тетіктеріне және өзара байланыстылығына қатысты екенін де жазды.<ref>{{cite web|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/too-big-to-live|title=Joseph E. Stiglitz on Too Big to Live |work=Project Syndicate|date=December 7, 2009 }}</ref> === Реттеу арқылы тәуекелдерді азайту === [[Сурет:Goldman Sachs - Leverage Ratio 2003-2012.png|thumb|2003–2012 жылдар аралығындағы Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті (қарыздың меншікті капиталға қатынасы). Коэффициент неғұрлым төмен болса, компанияның шығындарға төтеп беру қабілеті соғұрлым жоғары болады.]] 2010 жылғы шілдеде Америка Құрама Штаттары [[ипотекалық дағдарыс]]тан кейін қаржы жүйесін реттеуді күшейтуге көмектесу мақсатында Додд-Фрэнктың Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңын қабылдады. Додд-Фрэнк заңы банктерден, басқа да шаралармен қатар, үлкенірек қаржылық резервтерді (мысалы, левередж коэффициенттерін төмендету немесе капитал жеткіліктілігі коэффициенттерін арттыру арқылы) міндеттеу арқылы тәуекелге баруды азайтуды талап етеді. Қаржылық қиындықтар банк деңгейінде немесе тұтастай қаржы жүйесінде туындаған жағдайда банктерден жоғары сапалы әрі оңай сатылатын активтердің белгілі бір арақатынасын ұстап тұру талап етіледі. Бұл өтімділікке қойылатын талаптар болып табылады. 2008 жылғы дағдарыстан бері реттеушілер банктермен бірлесіп левередж коэффициенттерін төмендету бағытында жұмыс істеп келеді. Мысалы, Goldman Sachs инвестициялық банкінің левередж коэффициенті 2007 жылғы ең жоғары 25,2 көрсеткішінен 2012 жылы 11,4-ке дейін төмендеді, бұл тәуекел бейінінің едәуір азайғанын көрсетеді.<ref>[http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html Goldman Sachs-Annual Report 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130419005030/http://www.goldmansachs.com/investor-relations/financials/current/annual-reports/2012-annual-report.html |date=April 19, 2013 }}</ref> Додд-Фрэнк заңы [[Волкер ережесі]]нің бір нұсқасын қамтиды. Бұл коммерциялық банктерге меншікті қаражатымен сауда жасауға тыйым салуды көздейтін ұсыныс. Меншікті қаражатпен сауда жасау банктің клиенттердің депозиттерін клиенттердің емес, банктің өзінің пайдасы үшін тәуекелі жоғары активтерге алыпсатарлық мақсатта пайдалануын білдіреді. Заң ретінде қабылданған Додд-Фрэнк заңы тыйым салуға қатысты бірнеше ерекшелікті қамтиды, олар белгілі бір жағдайларда меншікті қаражатпен сауда жасауға мүмкіндік береді. Алайда заңның осы ережелерін іске асыру үшін қажетті нормативтік актілер 2013 жылы қабылданбады және банктердің лоббистік әрекеттеріне ұшырады.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424127887324662404578330563892792982?mod=googlenews_wsj |title=Volcker Rule Could be Delayed – Again |work=Wall Street Journal |date=February 27, 2013 |access-date=March 1, 2013 |first=Scott |last=Patterson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://rortybomb.wordpress.com/2010/02/05/a-roadmap-of-the-shadow-banks-plus-targeting-the-volcker-rule/|title=A Roadmap of the Shadow Banks, plus targeting the Volcker Rule|work=Rortybomb|date=February 5, 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203043754/http://voices.washingtonpost.com/ezra-klein/2010/04/too_big_to_fail_in_two_dimensi.html|url-status=dead|archive-date=February 3, 2013|title=Too big to fail in two dimensions|newspaper=The Washington Post|author=Ezra Klein}}</ref> Банк қызметін реттейтін тағы бір маңызды заң — 1933 жылғы [[Гласс-Стиголл заңы]] — 1999 жылы іс жүзінде күшін жойды. Оның күшінің жойылуы депозиттік банктерге қызметтің қосымша бағыттарымен айналысуға мүмкіндік берді. Сенаторлар Джон Маккейн мен Элизабет Уоррен 2013 жылы Гласс-Стиголл заңын қайта енгізуді ұсынды.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-07-11/warren-joins-mccain-to-push-new-glass-steagall-bill-for-banks.html|title=Warren Joins McCain to Push New Glass-Steagall Law for Banks|author=Carter Dougherty|publisher=Bloomberg.com|date=July 12, 2013}}</ref> === «Күйреуі мүмкін емес» салығы === Экономист [[Виллем Бойтер]] «күйреуі мүмкін емес» қаржы институттары қоғамға жүктейтін орасан зор шығындарды ішкілендіру үшін салық енгізуді ұсынды. «Егер ауқым сыртқы әсерлер туғызса, кез келген теріс сыртқы әсерге қатысты қолданылатын тәсілді қолданыңыз: оған салық салыңыз. Ауқымды шектеудің тағы бір жолы — ауқымға салық салу. Мұны кәсіпорынның мөлшеріне (қосылған құнмен, баланс көлемімен немесе басқа көрсеткішпен өлшенетін) қарай капиталға қойылатын прогрессивті талаптар арқылы жүзеге асыруға болады. Жарамдысы ғана өмір сүретін және саяси байланыстары мықтылар ғана үстем болатын жаңа дарвинизмнің алдын алуға бағытталған мұндай шараларды тәуекелді реттеуге бағытталған (''de minimis'' қағидатына сәйкес ең төменгі шектен басқа жағдайда ауқымға қарамастан) тар левередж коэффициентіне негізделген реттеуші шаралардан ажырата білу қажет».<ref name="WB">{{cite news|first=Willem|last=Buiter|title=Too big to fail is too big|date=June 24, 2009|url=http://blogs.ft.com/maverecon/2009/06/too-big-to-fail-is-too-big/|work=The Financial Times|access-date=November 22, 2009}}</ref> === Мониторинг === Саясатты зерттеу және әзірлеумен айналысатын [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] жыл сайын «жүйелік маңызы бар қаржы институттары» деп саналатын әлемдегі банктердің тізімін жариялайды. Бұлар — көлемі ''мен атқаратын рөліне'' байланысты күйреуі елеулі жүйелік проблемаларға әкелуі мүмкін қаржы ұйымдары. 2022 жылғы жағдай бойынша олар мыналар:<ref>[https://www.fsb.org/wp-content/uploads/P211122.pdf 2022 List of Global Systemically Important Banks (G-SIBs)] Financial Stability Board, 21 November 2022</ref> * [[JPMorgan Chase]] * [[Bank of America]] * [[Citigroup]] * [[HSBC|HSBC Holdings plc]] * [[Bank of China]] * [[Barclays]] * [[BNP Paribas]] * [[Deutsche Bank]] * [[Goldman Sachs]] * [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] * [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] * [[Agricultural Bank of China]] * [[BNY Mellon]] * [[China Construction Bank]] * [[Credit Suisse]]* * [[Groupe BPCE]] * [[Crédit Agricole]] * [[ING Group]] * [[Mizuho Financial Group]] * [[Morgan Stanley]] * [[Royal Bank of Canada]] * [[Banco Santander]] * [[Société Générale]] * [[Standard Chartered]] * [[State Street Corporation]] * [[Sumitomo Mitsui Banking Corporation]] * [[Toronto-Dominion Bank]] * [[UBS]] * [[UniCredit]] * [[Wells Fargo]] '''*Ескерту:''' [[2023 жылғы банк дағдарысы]]нан кейін Швейцария үкіметі Credit Suisse банкінің күйреуіне жол бермеу үшін [[UBS-тің Credit Suisse-ті сатып алуы]]на ықпал етті. UBS сатып алу рәсімін 2023 жылғы маусымда аяқтады. Соның нәтижесінде Credit Suisse [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]]нан бері «too big to fail» деп саналатын банктердің ішінде күйреген алғашқы банк болды.<ref>{{cite web|url=https://www.economicsobservatory.com/why-did-credit-suisse-fail-and-what-does-it-mean-for-banking-regulation#:~:text=The%20failure%20of%20Credit%20Suisse,'too%20big%20to%20fail'.|title=Why did Credit Suisse fail and what does it mean for banking regulation?|work=Economic Observatory|access-date=4 July 2023}}</ref> == Белгілі көзқарастар == === Экономистер === Елуден астам танымал экономист, қаржы сарапшысы, банкир, қаржы саласының ұйымдары және банктердің өздері ірі банктерді кішігірім институттарға бөлшектеуге шақырды.<ref name="Ritholtz" /> Кейбір экономистер, мысалы [[Пол Кругман]], банк дағдарыстары банктердің көлемінен емес, олардың жеткіліксіз реттелуінен туындайды деп есептейді. Кругман 2010 жылғы қаңтарда банктерді бөлшектеуден гөрі олардың тәуекелге баруын (левереджін) азайту маңыздырақ екенін жазды.<ref name="Financial Reform 101" /><ref name="Stop 'Stop Too Big To Fail'." /><ref name="Too big to fail FAIL" /><ref name="krugman.blogs.nytimes.com" /> Экономист [[Саймон Джонсон]] қаржы жүйесін қорғау үшін ғана емес, сондай-ақ ең ірі банктердің саяси ықпалын азайту мақсатында да реттеуді күшейтуді және ірі банктерді бөлшектеуді жақтады.<ref name="auto" /><ref name="huffingtonpost.com" /><ref>{{cite news|url=https://economix.blogs.nytimes.com/2013/08/01/sadly-too-big-to-fail-is-not-over/|title=Sadly, Too Big to Fail Is Not Over|author=Simon Johnson|work=The New York Times|date=August 1, 2013}}</ref> === Мемлекеттік тұлғалар === 2013 жылғы 6 наурызда [[АҚШ Бас прокуроры]] [[Эрик Холдер]] [[Сенаттың Сот істері жөніндегі комитеті]]не [[АҚШ Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]] ірі банктерді қылмыстық жауапкершілікке тартуда экономикаға төнетін қауіпке байланысты қиындықтарға тап болатынын мәлімдеді.<ref name="Mattingly" /> Төрт күннен кейін [[Даллас федералдық резервтік банкі]]нің президенті [[Ричард У. Фишер]] [[Консервативті саяси іс-қимыл конференциясы]]нда сөйлейтін сөзінің алдында ірі банктерді кішігірім банктерге [[Бөлшектеу (экономика)|бөлшектеуді]], сондай-ақ ірі банктердің [[Депозиттерді федералдық сақтандыру]] мен [[Федералдық резервтік жүйе]]нің [[дисконттық терезе]]сіне қол жеткізуін тоқтатуды ұсынды.<ref name="Fisher" /> [[Бен Бернанке]], 2006–2014 жылдары [[Федералдық резервтік жүйе]]нің төрағасы болған, Уолл-стриттің көп басшылары түрмеге қамалуы тиіс еді деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/business/2015/oct/05/ben-bernanke-says-wall-street-executives-should-have-gone-to-jail|title=Ben Bernanke says Wall Street executives should have gone to jail|website=The Guardian|date=October 5, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2015/10/04/ben-bernanke-execs-jail-great-recession-federal-reserve/72959402/|title=Ben Bernanke: More execs should have gone to jail for causing Great Recession|newspaper=USA Today|date=October 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/business/bernanke-more-execs-should-have-faced-prosecution-for-2008-crisis-usa-today-idUSKCN0RY0X4/|title=Bernanke: More execs should have faced prosecution for 2008 crisis|website=Reuters|date=October 4, 2015}}</ref> === Орталық банк басшылары === [[Лотберилік барон Кинг Мервин|Мервин Кинг]], 2003–2013 жылдары [[Англия банкі]]нің басқарушысы болған, алыпсатарлық инвестициялық банк қызметіне мемлекет кепілдік беретін «too big to fail» банктерінің мәселесін шешудің жолы ретінде мұндай банктердің ауқымын қысқартуға шақырды. «Егер кейбір банктердің күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі деп есептелсе, онда көрнекті америкалық экономистің сөзімен айтқанда, олардың тым ірі болғаны. Ірі банктерге бөлшек банк қызметін тәуекелі жоғары инвестициялық банк қызметімен немесе қаржыландыру стратегияларымен ұштастыруға мүмкіндік беріп, кейін олардың күйреуінен мемлекет жасырын түрде кепілдік беруі ақылға қонымсыз».<ref name="N000222">{{cite news |last=Treanor |first=Jill |date=June 17, 2009 |title=King calls for banks to be 'cut down to size' |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2009/jun/17/king-in-bank-reform-call |access-date=June 18, 2009}}</ref> Бұрынғы Қаржы министрі [[Алистер Дарлинг]] бұнымен келіспеді: «Көптеген адамдар қаржы жүйесі үшін соншалықты маңызды болғандықтан күйреуіне жол беруге болмайтын ірі банктер мәселесін қалай шешу керектігі туралы айтады, бірақ кейбіреулер ұсынғандай, шешім банктердің көлемін шектеу сияқты қарапайым емес».<ref name="N000222" /> Сонымен қатар, [[Алан Гринспен]]: «Егер олардың күйреуіне жол беруге болмайтындай тым ірі болса, онда олар тым ірі», — деп, АҚШ реттеушілеріне «too big to fail» деп саналатын ірі қаржы институттарын бөлшектеу мәселесін қарастыруды ұсынды. Ол: «Меніңше, ірі институттар үшін алымдарды немесе капитал талаптарын жай ғана арттыру не оларға салық салу жеткіліксіз. Олар мұны көтере алады, соған бейімделеді, бірақ бұл мүлде тиімсіз болады және бәрібір сол артықшылықтарды пайдалануды жалғастыра береді», — деп қосты.<ref name="N000333" /> === Халықаралық ұйымдар === 2013 жылғы 10 сәуірде [[Халықаралық валюта қоры]]ның басқарушы директоры [[Кристин Лагард]] [[Нью-Йорк экономикалық клубы]]нда сөйлеген сөзінде «too big to fail» банктерінің «бұрынғыдан да қауіпті» бола түскенін және оларды «жан-жақты әрі нақты реттеу және неғұрлым қатаң әрі пәрменді қадағалау» арқылы бақылауға алу қажет екенін мәлімдеді.<ref name="upi">United Press International [http://www.upi.com/Business_News/2013/04/11/Lagarde-Too-big-to-fail-banks-dangerous/UPI-20951365663600/ (UPI), "Lagarde: 'Too big to fail' banks 'dangerous'"] Retrieved April 13, 2013</ref> == Қоғамдық пікір сауалнамалары == Gallup ұйымы 2013 жылғы маусымда: «Америкалықтардың АҚШ банктеріне деген сенімі маусымда 26%-ға дейін өсті, бұл өткен жылғы рекордтық ең төменгі 21%-дан жоғары. АҚШ банктеріне "өте жоғары" немесе "айтарлықтай" сенім білдіретін америкалықтардың үлесі қазір 2008 жылғы маусымнан бергі ең жоғары деңгейге жетті, дегенмен бұл көрсеткіш әлі де 2007 жылғы маусымда, рецессияға дейін тіркелген 41%-дан едәуір төмен. 2007–2012 жылдар аралығында банктерге деген сенім екі есеге азайып, 20 пайыздық тармаққа төмендеді», — деп хабарлады. Gallup сондай-ақ: «Gallup 1979 жылы банктерге деген сенімді алғаш рет өлшеген кезде, америкалықтардың 60%-ы оларға өте жоғары немесе айтарлықтай сенім білдірген еді. Бұл көрсеткіш тек шіркеуге деген сенімнен кейінгі екінші орында болды. Содан бері қайталанбаған мұндай жоғары сенім деңгейі, бәлкім, 1930-жылдардағы Ұлы тоқыраудан кейін қалыптасқан АҚШ-тың мықты банк жүйесінің және банктер мен реттеушілердің америкалықтардың осы жүйеге деген сенімін қалыптастыруға бағытталған күш-жігерінің нәтижесі болса керек», — деп мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/163073/americans-confidence-banks-first-time-years.aspx|title=Americans' Confidence in Banks Up for First Time in Years|date=June 14, 2013|publisher=Gallup}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Федералдық резерв жүйесінің тарихы]] [[Санат:Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясы]] [[Санат:Америка Құрама Штаттарындағы банк реттеуі]] [[Санат:Банктік дағдарыстар]] [[Санат:Ұлы рецессия]] [[Санат:Матфей әсері]] [[Санат:Бизнес туралы дәйексөздер]] [[Санат:1984 жылғы дәйексөздер]] 1np3zir2nzg3wdprpsuwqcrmoqwo9l6 0 784556 3639324 2026-08-05T05:48:17Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Дина Қайымқызы Мұхамедхан |Шынайы есімі = Дина Қайымқызы Мұхамедхан |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = |Туған жері... 3639324 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Дина Қайымқызы Мұхамедхан |Шынайы есімі = Дина Қайымқызы Мұхамедхан |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = |Туған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = ғалым, профессор, PhD докторы, қоғам қайраткері |Белсенді жылдары = XX ғасырдың соңы – қазіргі уақыт |Ұйымы = «Қайым Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қоры |Әкесі = [[Қайым Мұхамедханов]] }} '''Дина Қайымқызы Мұхамедхан''' — қазақстандық ғалым, профессор, PhD докторы, қоғам қайраткері, «Қайым Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қорының директоры. Ол қазақ әдебиеттанушысы, абайтанушы, алаштанушы және мәтінтанушы ғалым [[Қайым Мұхамедханов]]тың қызы. Дина Мұхамедхан Қазақстандағы абайтану, алаштану және тарихи-мәдени мұраны сақтау бағытындағы ғылыми және ағартушылық жұмыстарымен танымал.<ref name="didar">{{cite web |url=https://didar-gazeti.kz/ |title=Дина Мұхамедхан: Әкем Әуезовтің үш аманатын да орындады |website=Дидар газеті |date=11 қаңтар 2017 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Қазіргі уақытта ол Қайым Мұхамедхановтың ғылыми мұрасын зерттеу, жүйелеу және жариялау жұмыстарын үйлестіріп келеді. Сонымен қатар Қазақстандағы жоғары оқу орындары, ғылыми мекемелер мен кітапханаларда ұйымдастырылатын халықаралық ғылыми конференциялар мен ағартушылық іс-шаралардың тұрақты қатысушысы әрі ұйымдастырушысы болып табылады.<ref name="gov">{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/1170370 |title=Қайым Мұхамедхановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиум өтті |website=Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Өмірбаяны == Дина Қайымқызы Мұхамедхан Семей қаласында қазақтың белгілі ғалымы Қайым Мұхамедхановтың отбасында дүниеге келген. Оның атасы Мұхамедхан Сейтқұлұлы Алаш қозғалысын қолдаған қоғам қайраткері, ағартушы және меценат болған. Осындай ұлттық рухани ортада тәрбиеленген Дина Қайымқызы бала кезінен қазақ әдебиеті мен мәдениетінің көрнекті өкілдері туралы естеліктерді тыңдап өсті.<ref name="didar"/> Отбасында Қайым Мұхамедханов балаларына адалдықты, ғылымға құрметті және ұлттық құндылықтарды дәріптеуді үйретті. Кейін Дина Мұхамедхан осы бағыттағы жұмысты жалғастырып, әкесінің ғылыми мұрасын сақтау ісіне өмірін арнады.<ref name="didar"/> == Білімі == Дина Мұхамедхан жоғары білім алып, кейін педагогика және білім беру саласында ғылыми ізденістер жүргізді. Ол АҚШ-тағы Бостон университетінде халықаралық білім беруді дамыту (International Education Development) мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған. Кейін PhD ғылыми дәрежесін қорғап, профессор атағына ие болды.<ref>{{cite journal |title=Қайым Мұхамедханов мұрасы және қазіргі ғылым |journal=Shakarim University хабаршысы |year=2024 }}</ref> == Ғылыми қызметі == Дина Мұхамедхан Қазақстандағы жоғары оқу орындарында ғылыми-педагогикалық қызмет атқарған. Сонымен қатар халықаралық білім беру бағдарламаларына қатысып, білім беру менеджменті мен жоғары білім беру жүйесін дамыту мәселелері бойынша ғылыми жобаларды жүзеге асырды. Әртүрлі жылдары USAID халықаралық білім беру бағдарламасының академиялық директоры болып еңбек етті. Сондай-ақ UNESCO, Soros Foundation, TACIS және Азия даму банкінің (ADB) білім беру саласындағы жобаларына сарапшы ретінде қатысты.<ref>{{cite journal |title=Қайым Мұхамедханов мұрасы және қазіргі ғылым |journal=Shakarim University хабаршысы |year=2024 }}</ref> Ғалымның ғылыми қызығушылығы білім беру саясаты, жоғары білімді интернационалдандыру, мәдени мұраны сақтау және қазақ әдебиетінің тарихын зерттеу мәселелерін қамтиды. Сонымен қатар ол Қайым Мұхамедхановтың архивтік қорын ғылыми жүйелеумен айналысып келеді. == Қоғамдық қызметі == Дина Қайымқызы Мұхамедхан – «Қайым Мұхамедханов атындағы білім және мәдениет орталығы» қоғамдық қорының директоры. Қор 2008 жылдан бері Қайым Мұхамедхановтың ғылыми, әдеби және тарихи мұрасын сақтау, зерттеу және көпшілікке насихаттау бағытында жұмыс істейді. Қордың қызметі архивтік құжаттарды жинақтау, ғылыми басылымдарды әзірлеу, конференциялар ұйымдастыру және жастар арасында ұлттық рухани құндылықтарды дәріптеуді қамтиды.<ref>{{cite web |url=https://civilcenteralmaty.kz/upload/pdf/20241209/5dFweNNyk4y6jgzU-AMqANAtWnb2_pzL.pdf |title=Алматы қаласының үкіметтік емес ұйымдарының анықтамалығы |website=Ақпараттық ресурстық орталық |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Дина Мұхамедханның бастамасымен Қайым Мұхамедхановтың архивінде сақталған қолжазбалар, хаттар, фотосуреттер және сирек құжаттар ғылыми айналымға енгізіліп, бірнеше кітап болып жарық көрді. Сонымен бірге қор Қазақстанның жоғары оқу орындары, ғылыми-зерттеу институттары, музейлері мен кітапханаларымен бірлескен жобаларды жүзеге асырып келеді.<ref>{{cite web |url=https://semeylib.kz/?page_id=6446 |title=«Қайым Мұхамедханов: Хаттар сөйлейді» кітабының тұсаукесері |website=Абай атындағы әмбебап кітапхана |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Қайым Мұхамедханов мұрасын насихаттауы == Дина Мұхамедхан әкесі Қайым Мұхамедхановтың ғылыми мұрасын жүйелеу мен жариялауды өзінің негізгі қоғамдық қызметінің біріне айналдырды. Оның жетекшілігімен бұрын ғылыми айналымға енбеген көптеген архивтік материалдар жарық көріп, Абайтану, Әуезовтану және Алаштану бағытындағы зерттеулерге пайдаланылуда.<ref>{{cite web |url=https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/articles/a9c3321a6ffe7960de35d0adf118e5ea/ |title=Қайым Мұхамедханов мұрасының қазіргі әдебиеттанудағы орны |website=Торайғыров университетінің хабаршысы |year=2025 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Ол көптеген сұхбаттарында Қайым Мұхамедхановтың Абай шығармаларының түпнұсқалық мәтінін қалпына келтірудегі, Абайдың әдеби мектебін ғылыми тұрғыдан дәлелдеудегі және Семейдегі Абай музейін ұйымдастырудағы қызметін кеңінен насихаттап келеді.<ref>{{cite web |url=https://didar-gazeti.kz/ |title=Дина Мұхамедхан: Әкем Әуезовтің үш аманатын да орындады |website=Дидар газеті |date=11 қаңтар 2017 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Ғылыми еңбектері == Дина Мұхамедхан ғылыми редактор, құрастырушы және автор ретінде Қайым Мұхамедхановтың мұрасын жариялауға арналған бірнеше кітаптың жарық көруіне атсалысты. Негізгі еңбектері: * ''Ұстаз бен шәкірт: Мұхтар мен Қайым'' (қазақ және орыс тілдерінде); * ''Менің анам Фархинұр Мұхамедханова''; * ''Отец и сын: Мухамедхан Сейткулов и Каюм Мухамедханов''; * ''Қайым Мұхамедханов: библиографиялық көрсеткіш''; * ''Қайым Мұхамедханов: Хаттар сөйлейді'' басылымын әзірлеуге қатысқан.<ref>{{cite web |url=https://wku.edu.kz/images/gazetaorken/2023/7-2023.pdf |title=Ғылыми кітапханаға жаңа кітаптар сыйға тартылды |website=Өркен газеті |year=2023 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> Ғалымның еңбектері негізінен абайтану, әуезовтану, әдеби текстология, архивтану және тарихи-мәдени мұраны сақтау мәселелеріне арналған. == Ғылыми конференциялары == Дина Мұхамедхан Қазақстанда және шетелде өткізілетін ғылыми форумдардың тұрақты қатысушысы. 2021 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өткен Қайым Мұхамедхановтың 105 жылдығына арналған республикалық ғылыми дөңгелек үстелге қатысып, Қайым Мұхамедхановтың ғылыми мұрасы жөнінде баяндама жасады.<ref>{{cite web |url=https://www.kaznpu.kz/en/19877/press/ |title=Қайым Мұхамедхановтың 105 жылдығына арналған дөңгелек үстел өтті |website=Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті |date=13 желтоқсан 2021 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> 2026 жылы Шәкәрім университетінде өткен Қайым Мұхамедхановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиумға қатысып, университет кітапханасына Қайым Мұхамедхановтың еңбектері мен жаңадан жарық көрген ғылыми басылымдарды тарту етті.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/sci/press/news/details/1170370 |title=Қайым Мұхамедхановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми симпозиум өтті |website=Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Ағартушылық қызметі == Дина Мұхамедхан Қазақстанның жоғары оқу орындары, кітапханалары мен музейлерінде жастарға арналған дәрістер оқиды. Оның кездесулерінің негізгі тақырыптары – Абай мұрасы, Мұхтар Әуезовтің ғылыми мектебі, Алаш қозғалысы, ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін және Қайым Мұхамедхановтың өмірі мен шығармашылығы. Ол Қазақстан Жазушылар кітапханасында, ҚР Ұлттық академиялық кітапханасында, Мемлекеттік орталық музейде, Абай университетінде, Шәкәрім университетінде және басқа да ғылыми-мәдени мекемелерде өткен кездесулерге қатысып келеді.<ref>{{cite web |url=https://almatylibrary.kz/kk/news/qajym-muhamedhanov-ult-ruhaniyatynyng-shamshyraghy/ |title=«Қайым Мұхамедханов – ұлт руханиятының шамшырағы» |website=Алматы қаласы орталықтандырылған кітапхана жүйесі |date=21 қаңтар 2026 |access-date=5 тамыз 2026 }}</ref> == Таңдамалы еңбектері == Дина Қайымқызы Мұхамедхан ғылыми-зерттеу, құрастырушылық және редакторлық жұмыстарымен айналысады. Оның еңбектері негізінен Қайым Мұхамедхановтың өмірі мен шығармашылығын, Мұхтар Әуезов пен Қайым Мұхамедханов арасындағы ғылыми сабақтастықты, қазақ әдебиеті тарихы мен ұлттық мәдени мұраны зерттеуге арналған. Негізгі еңбектері: * ''Ұстаз бен шәкірт: Мұхтар мен Қайым'' (Алматы: «Курсив», 2023) — Мұхтар Әуезов пен Қайым Мұхамедхановтың ғылыми байланысы, шығармашылық қарым-қатынасы және қазақ әдебиеті тарихындағы орны туралы зерттеу еңбегі. * ''Ұстаз бен шәкірт. Мұхтар мен Қайым'' (орыс тіліндегі нұсқасы: ''Учитель и ученик. Мухтар и Каюм''). * ''Әке мен бала – Мұхамедхан Сейітқұлов пен Қайым Мұхамедханов – Отан патриоттары'' — Мұхамедхан Сейітқұлов пен Қайым Мұхамедханов әулетінің тарихына арналған басылым. Сонымен қатар Дина Мұхамедхан Қайым Мұхамедхановтың хаттарын, архивтік құжаттарын, фотоматериалдарын және ғылыми мұрасын жариялау жұмыстарына атсалысып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{reflist}} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан профессорлары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ әдебиеттанушылары]] [[Санат:Абайтанушылар]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:Қазақ мәдениетінің қайраткерлері]] 83cx51oas68j1nlcpkz0a53hn6xgngt 0 784557 3639327 2026-08-05T05:55:09Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жәлел әд-Дин]]нің туған әпкесі болған.... 3639327 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жәлел әд-Дин]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркен хатун]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«Қатыгез ғасыр»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} awrgg3cttxo1anr5hxkt8lhw4fhbtho 3639329 3639327 2026-08-05T05:55:41Z Sagzhan 29953 /* Мәдениетте */ 3639329 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жәлел әд-Дин]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркен хатун]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hypyv37w3ykiuvjddfellj7b1dabvp8 3639330 3639329 2026-08-05T05:56:24Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3639330 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жәлел әд-Дин]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2neo8mxocup2b1ncc4dbfjvte84zuut 3639333 3639330 2026-08-05T05:56:41Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3639333 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жәлел әд-Дин]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} f59wacctpocmy75fmwyrr5dbl2jno34 3639335 3639333 2026-08-05T05:57:33Z Sagzhan 29953 3639335 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жәлел әд-Дин]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8n9a7qy2q3yt3taj4gkupxehxqvh0a0 3639338 3639335 2026-08-05T05:59:36Z Sagzhan 29953 3639338 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Әнуштегіндер әулеті]]нің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rui9xfxqrvfbii0yzbu1zoq0amwajs6 3639339 3639338 2026-08-05T06:00:33Z Sagzhan 29953 3639339 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезмшахтар мемлекеті|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ewlv6f0z6cb44qizacbfet1d52wa8o4 3639340 3639339 2026-08-05T06:01:28Z Sagzhan 29953 3639340 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' (парсыша: خان سلطان; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8jcu9o8ivm7hdtxzvk8quz6zvzx5v8m 3639341 3639340 2026-08-05T06:02:10Z Sagzhan 29953 3639341 wikitext text/x-wiki '''Хан Сұлтан''' ({{lang-fa|خان سلطان}}; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lvxfq3tzaqyaa420hhaxu3dfdf2yydm 3639342 3639341 2026-08-05T06:04:32Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3639342 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Хан Сұлтан |Шынайы есімі = خان سلطان |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Хан Сұлтан |Толық есімі = Хан Сұлтан бинт Мұхаммед II |Туған күні = шамамен 1190 жылдар |Туған жері = [[Хорезмшахтар мемлекеті]] |Қайтыс болған күні = 1220 жылдан кейін |Қайтыс болған жері = белгісіз |Азаматтығы = [[Хорезмшахтар мемлекеті]] |Ұлты = хорезмдік |Мансабы = ханшайым |Белсенді жылдары = XIII ғасырдың басы |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Мұхаммед II]]-нің қызы, [[Жәлеладдин Меңгіберді]]нің туған әпкесі |Партиясы = |Әкесі = [[Мұхаммед II]] |Анасы = белгісіз |Жұбайы = [[Осман хан]] ([[Қарахан мемлекеті]]) |Серігі = |Балалары = |Отбасы = [[Әнуштегіндер әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = [[Теркен қатын]] – әжесі |Commons = }} '''Хан Сұлтан''' ({{lang-fa|خان سلطان}}; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} aovljvuokrv7u5mbhtwbksjuqksym8d 3639343 3639342 2026-08-05T06:06:22Z Sagzhan 29953 3639343 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Хан Сұлтан |Шынайы есімі = خان سلطان |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Хан Сұлтан |Толық есімі = Хан Сұлтан бинт Мұхаммед II |Туған күні = шамамен 1190 жылдар |Туған жері = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]] |Қайтыс болған күні = 1220 жылдан кейін |Қайтыс болған жері = белгісіз |Азаматтығы = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]] |Ұлты = хорезмдік |Мансабы = ханшайым |Белсенді жылдары = XIII ғасырдың басы |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]] |Анасы = белгісіз |Жұбайы = [[Осман хан]] ([[Қарахан мемлекеті]]) |Серігі = |Балалары = |Отбасы = [[Аныштегіндер|Ануштегіндер әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = [[Теркун қатын]] – әжесі |Commons = }} '''Хан Сұлтан''' ({{lang-fa|خان سلطان}}; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kef7hnk4t0tdxpqza23xfexqztkzb2u 3639344 3639343 2026-08-05T06:07:25Z Sagzhan 29953 3639344 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Хан Сұлтан |Шынайы есімі = خان سلطان |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Хан Сұлтан |Толық есімі = Хан Сұлтан бинт Мұхаммед II |Туған күні = шамамен 1190 жылдар |Туған жері = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]] |Қайтыс болған күні = 1220 жылдан кейін |Қайтыс болған жері = белгісіз |Азаматтығы = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]]<br />[[Алтын Орда]] |Ұлты = хорезмдік |Мансабы = ханшайым |Белсенді жылдары = XIII ғасырдың басы |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]] |Анасы = белгісіз |Жұбайы = [[Осман хан]] ([[Қарахан мемлекеті]]) |Серігі = |Балалары = |Отбасы = [[Аныштегіндер|Ануштегіндер әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = [[Теркун қатын]] – әжесі |Commons = }} '''Хан Сұлтан''' ({{lang-fa|خان سلطان}}; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4vgbmruypzezwuhtff4z40tps18t1cl 3639345 3639344 2026-08-05T06:08:25Z Sagzhan 29953 "[[Хан Сұлтан]]" бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі)) 3639344 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Хан Сұлтан |Шынайы есімі = خان سلطان |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Хан Сұлтан |Толық есімі = Хан Сұлтан бинт Мұхаммед II |Туған күні = шамамен 1190 жылдар |Туған жері = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]] |Қайтыс болған күні = 1220 жылдан кейін |Қайтыс болған жері = белгісіз |Азаматтығы = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]]<br />[[Алтын Орда]] |Ұлты = хорезмдік |Мансабы = ханшайым |Белсенді жылдары = XIII ғасырдың басы |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]] |Анасы = белгісіз |Жұбайы = [[Осман хан]] ([[Қарахан мемлекеті]]) |Серігі = |Балалары = |Отбасы = [[Аныштегіндер|Ануштегіндер әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = [[Теркун қатын]] – әжесі |Commons = }} '''Хан Сұлтан''' ({{lang-fa|خان سلطان}}; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4vgbmruypzezwuhtff4z40tps18t1cl 3639346 3639345 2026-08-05T06:09:17Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Алтын Орда хатұндары|Алтын Орда хатұндары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3639346 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Хан Сұлтан |Шынайы есімі = خان سلطان |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Хан Сұлтан |Толық есімі = Хан Сұлтан бинт Мұхаммед II |Туған күні = шамамен 1190 жылдар |Туған жері = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]] |Қайтыс болған күні = 1220 жылдан кейін |Қайтыс болған жері = белгісіз |Азаматтығы = [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекеті]]<br />[[Алтын Орда]] |Ұлты = хорезмдік |Мансабы = ханшайым |Белсенді жылдары = XIII ғасырдың басы |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]] |Анасы = белгісіз |Жұбайы = [[Осман хан]] ([[Қарахан мемлекеті]]) |Серігі = |Балалары = |Отбасы = [[Аныштегіндер|Ануштегіндер әулеті]] |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = [[Теркун қатын]] – әжесі |Commons = }} '''Хан Сұлтан''' ({{lang-fa|خان سلطان}}; шамамен 1190 жылдар — 1220 жылдан кейін) — [[Хорезм|Хорезмшахтар мемлекетінің]] ханшайымы, [[Аныштегіндер]] әулетінің өкілі. Ол хорезмшах [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед II]]-нің қызы және хорезмшах [[Жалаладдин Мәңгіберді]]нің туған әпкесі болған. == Өмірбаяны == Хан Сұлтан хорезмшах Мұхаммед II-нің қыздарының үлкені болған. Анасының кім екені нақты белгісіз. Әжесі [[Теркун қатын]] арқылы қыпшақтың [[Қаңлы]] әулетінен шыққан хандардың ұрпағы саналады.<ref>{{cite book |last=Бартольд |first=В. В. |title=Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде |publisher=Дайк-Пресс |location=Алматы |year=2000}}</ref> 1210 жылы ол [[Қарахан мемлекеті]]нің билеушісі, Қарахан әулетінің өкілі Османға тұрмысқа шықты. Осман сол кезде хорезмшах сарайында кепіл ретінде ұсталған болатын.<ref>{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The History of the Seljuq Turks |publisher=Routledge |year=2001}}</ref> 1212 жылы Самарқанд тұрғындарының хорезмдіктерге қарсы көтерілісі кезінде Хан Сұлтанның өміріне қауіп төнді. Ол қамалға бекініп, күйеуіне: «Мен — әйелмін, мен сияқтыны өлтіру — масқара іс. Мен саған мұндай жазаға лайық ештеңе жасаған жоқпын. Ең дұрысы — мені тірі қалдыру», — деп хат жолдаған.<ref name="Juvayni">{{cite book |last=Juvayni |first=Ata-Malik |title=The History of the World-Conqueror |translator=John A. Boyle |publisher=Manchester University Press |year=1958 |volume=2}}</ref> Көтеріліс хорезмшах Мұхаммед тарапынан аяусыз басып-жаншылып, Қарахан мемлекеті Хорезмге қосылды. Осман және оның туыстары хорезмшахтың бұйрығымен өлім жазасына кесілді.<ref>{{cite book |last=Buniyatov |first=Z. M. |title=The State of the Khorezmshahs |publisher=Nauka |location=Moscow |year=1986}}</ref> 1219 жылы [[Шыңғыс хан]] бастаған моңғол әскерлері Хорезмге басып кірген кезде Хан Сұлтан әжесі Теркен хатунмен, бауырларымен, әкесінің гаремі және қазынасымен бірге Үргеніштен қашып шықты. Олар Қарақұм арқылы өтіп, Илал қамалына паналады. Моңғолдар қамалды төрт ай қоршаудан кейін басып алып, тұтқындарды қолға түсірді. Ер адамдардың көпшілігі өлтіріліп, хорезмшахтың әйелдері мен қыздары Шыңғыс ханның ордасына жіберілді. Кейін олар Шыңғыс ханның ұлдары мен нояндары арасында бөлінді.<ref name="Juvayni" /> Хан Сұлтанның кейінгі тағдыры мен қайтыс болған уақыты белгісіз. Кейбір деректерде оның [[Жошы хан]]ға тұрмысқа шыққаны немесе қарапайым мата бояушысына ұзатылғаны айтылады. Сондай-ақ бірқатар зерттеушілер оны [[Берке хан]], Беркечар және Бури атты тұлғалардың немесе аты белгісіз үш баланың анасы болуы мүмкін деп болжайды.<ref>{{cite book |last=May |first=Timothy |title=The Mongol Empire |publisher=Edinburgh University Press |year=2018}}</ref> == Мәдениетте == Хан Сұлтан кеңестік жазушы [[Исай Калашников]]тың ''«[[Қатыгез ғасыр]]»'' (''Жестокий век'') романындағы кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хатұндары]] f2l7wmewm28p114gohmbdze5anpj3cr 0 784558 3639331 2026-08-05T05:56:24Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Шынайы есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 29 шілде 1951 |Ту... 3639331 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Шынайы есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 29 шілде 1951 |Туған жері = [[Петропавл]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Қазақ КСР |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 2013 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы |Белсенді жылдары = 1965–2013 |Не үшін белгілі = Семей қаласының тарихын зерттеуші, өлкетану еңбектерінің авторы |Мүшелігі = КСРО Журналистер одағының мүшесі }} '''Виктор Николаевич Кашляк''' (29 шілде 1951, [[Петропавл]] — 15 мамыр 2013, [[Семей]]) — қазақстандық тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы, [[КСРО Журналистер одағы]]ның мүшесі. Ол Семей қаласының тарихын, сәулет ескерткіштерін, діни ғимараттарын, баспасөз тарихын және қала қайраткерлерінің өмірін зерттеген. Виктор Кашляк Семей өңірінің тарихи мұрасын зерттеуге арналған 12 кітап пен 120-дан астам ғылыми және публицистикалық мақаланың авторы. == Өмірбаяны == Виктор Николаевич Кашляк 1951 жылы 29 шілдеде [[Петропавл]] қаласында дүниеге келген. Жоғары білім алған. Жас кезінен бастап [[Семей]] өңірінің тарихына қызығушылық танытып, XVIII–XIX ғасырлар кезеңіне қатысты тарихи зерттеулер жүргізді. Ол тарихи деректерді зерттеу барысында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Алматы]] және Семей архивтерінде жұмыс істеді. 2003 жылы Омбы, Түмен және Тобыл архивтерінде Семей қаласының діни ғимараттарының тарихына байланысты құжаттарды зерттеді. == Өлкетанушылық қызметі == Виктор Кашляктың негізгі зерттеу бағыты — Семей қаласының тарихы. Ол қала көшелерінің тарихын алғаш зерттеушілердің бірі болды. Өз еңбектерінде Семейдің сәулет ескерткіштері, храмдары, қаланы басқарған тұлғалар, баспасөз тарихы және тарихи оқиғалар туралы құнды деректер келтірді. Зерттеушінің алғашқы тарихи мақаласы 1965 жылы «Иртыш» газетінде жарық көрді. «Собираем краеведческие материалы» атты мақаласы оның өлкетану саласындағы алғашқы жарияланымы болды. 1998 жылы Виктор Кашляк [[Иван Андреевич Андреев|И. Г. Андреевтің]] «Описание Средней Орды Киргиз-Кайсаков» еңбегін дайындауға қатысты. 1999 жылы оның «Летопись Семипалатинских улиц» атты алғашқы авторлық кітабы жарық көрді. Сол жылы ол Ресей ғалымы [[Александр фон Гумбольдт]]тың Ресейге жасаған сапарының ізімен өткен экспедиция жұмысына қатысып, Семей кезеңі туралы ғылыми материал дайындады. == Ғылыми және шығармашылық мұрасы == Виктор Кашляк Семей тарихына арналған бірқатар кітаптардың авторы: * ''Летопись Семипалатинских улиц'' (1999); * ''Семипалатинск. Три века истории'' (2002); * ''Семипалатинск: их именами названы'' (2007); * ''Семипалатинск: от бургомистра до акима'' (2007); * ''Печать Семипалатинска 1863–1963 гг.''; * ''Семипалатинский Воскресенский собор. 150 лет''; * ''Семипалатинский Святой Ключ''; * ''Храмы Семипалатинска: прошлое и настоящее''; * ''Семипалатинские арабески'' (екі томдық). Сонымен қатар ол фотохудожник Влад Павлунин және дизайнер Игорь Рябухинмен бірге 2001 жылы «Семей — Семипалатинск» атты мерекелік ашықхаттар жинағын шығарды. Сол жылы Семейдегі Вознесен соборы туралы буклет дайындады. == Семей қаласының тарихи мұрасын зерттеуі == Виктор Кашляк Семей қаласының тарихи ескерткіштерін зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Оның еңбектерінде қаланың православие храмдары, тарихи ғимараттары, көше атаулары, жергілікті басқару жүйесі және баспасөз тарихы қамтылды. Ол тарихи зерттеулерінде тек архивтік құжаттар мен нақты деректерге сүйеніп жұмыс істеді. Оның ғылыми мұрасы Семей қаласының тарихын зерттеушілер үшін маңызды дереккөздердің бірі болып саналады. == Қоғамдық қызметі == 2004 жылдың ақпан айында Виктор Кашляк бір топ пікірлестерімен бірге Семей қалалық өлкетану қоғамын ұйымдастырды. Қоғамның мақсаты — қаланың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау болды. Сонымен қатар ол [[Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]]нің қалыптасуына қатысып, Семей қаласының мәдени өміріне үлес қосты. == Әдебиет == * Васильева Л. Виктор Кашляк: По волнам исторической памяти // ''Семипалатинские вести''. — 2008. — 14 февраля. — С. 4. * Смирнова Д. Новая книга о городе // ''Семипалатинские вести''. — 2005. — 3 июля. — С. 5. * Топорков В. Люди и судьба города в произведениях нашего земляка // ''Рудный Алтай''. — 2008. — 12 апреля. — С. 6. * ''Виктор Николаевич Кашляк, историк-краевед (1951 г.)'' // Восточный Казахстан: известные имена. Историки-краеведы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]] [[Санат:Журналистер]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] hum9bq94riafy88ngu8spsv5pxdt7ow 3639334 3639331 2026-08-05T05:57:09Z Dostoevskykz 183227 3639334 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Шынайы есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 29 шілде 1951 |Туған жері = [[Петропавл]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Қазақ КСР |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 2013 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы |Белсенді жылдары = 1965–2013 |Не үшін белгілі = Семей қаласының тарихын зерттеуші, өлкетану еңбектерінің авторы |Мүшелігі = КСРО Журналистер одағының мүшесі }} '''Виктор Николаевич Кашляк''' (29.07.1951, [[Петропавл]] — 15.05.2013, [[Семей]]) — қазақстандық тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы, [[КСРО Журналистер одағы]]ның мүшесі. Ол Семей қаласының тарихын, сәулет ескерткіштерін, діни ғимараттарын, баспасөз тарихын және қала қайраткерлерінің өмірін зерттеген. Виктор Кашляк Семей өңірінің тарихи мұрасын зерттеуге арналған 12 кітап пен 120-дан астам ғылыми және публицистикалық мақаланың авторы. == Өмірбаяны == Виктор Николаевич Кашляк 1951 жылы 29 шілдеде [[Петропавл]] қаласында дүниеге келген. Жоғары білім алған. Жас кезінен бастап [[Семей]] өңірінің тарихына қызығушылық танытып, XVIII–XIX ғасырлар кезеңіне қатысты тарихи зерттеулер жүргізді. Ол тарихи деректерді зерттеу барысында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Алматы]] және Семей архивтерінде жұмыс істеді. 2003 жылы Омбы, Түмен және Тобыл архивтерінде Семей қаласының діни ғимараттарының тарихына байланысты құжаттарды зерттеді. == Өлкетанушылық қызметі == Виктор Кашляктың негізгі зерттеу бағыты — Семей қаласының тарихы. Ол қала көшелерінің тарихын алғаш зерттеушілердің бірі болды. Өз еңбектерінде Семейдің сәулет ескерткіштері, храмдары, қаланы басқарған тұлғалар, баспасөз тарихы және тарихи оқиғалар туралы құнды деректер келтірді. Зерттеушінің алғашқы тарихи мақаласы 1965 жылы «Иртыш» газетінде жарық көрді. «Собираем краеведческие материалы» атты мақаласы оның өлкетану саласындағы алғашқы жарияланымы болды. 1998 жылы Виктор Кашляк [[Иван Андреевич Андреев|И. Г. Андреевтің]] «Описание Средней Орды Киргиз-Кайсаков» еңбегін дайындауға қатысты. 1999 жылы оның «Летопись Семипалатинских улиц» атты алғашқы авторлық кітабы жарық көрді. Сол жылы ол Ресей ғалымы [[Александр фон Гумбольдт]]тың Ресейге жасаған сапарының ізімен өткен экспедиция жұмысына қатысып, Семей кезеңі туралы ғылыми материал дайындады. == Ғылыми және шығармашылық мұрасы == Виктор Кашляк Семей тарихына арналған бірқатар кітаптардың авторы: * ''Летопись Семипалатинских улиц'' (1999); * ''Семипалатинск. Три века истории'' (2002); * ''Семипалатинск: их именами названы'' (2007); * ''Семипалатинск: от бургомистра до акима'' (2007); * ''Печать Семипалатинска 1863–1963 гг.''; * ''Семипалатинский Воскресенский собор. 150 лет''; * ''Семипалатинский Святой Ключ''; * ''Храмы Семипалатинска: прошлое и настоящее''; * ''Семипалатинские арабески'' (екі томдық). Сонымен қатар ол фотохудожник Влад Павлунин және дизайнер Игорь Рябухинмен бірге 2001 жылы «Семей — Семипалатинск» атты мерекелік ашықхаттар жинағын шығарды. Сол жылы Семейдегі Вознесен соборы туралы буклет дайындады. == Семей қаласының тарихи мұрасын зерттеуі == Виктор Кашляк Семей қаласының тарихи ескерткіштерін зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Оның еңбектерінде қаланың православие храмдары, тарихи ғимараттары, көше атаулары, жергілікті басқару жүйесі және баспасөз тарихы қамтылды. Ол тарихи зерттеулерінде тек архивтік құжаттар мен нақты деректерге сүйеніп жұмыс істеді. Оның ғылыми мұрасы Семей қаласының тарихын зерттеушілер үшін маңызды дереккөздердің бірі болып саналады. == Қоғамдық қызметі == 2004 жылдың ақпан айында Виктор Кашляк бір топ пікірлестерімен бірге Семей қалалық өлкетану қоғамын ұйымдастырды. Қоғамның мақсаты — қаланың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау болды. Сонымен қатар ол [[Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]]нің қалыптасуына қатысып, Семей қаласының мәдени өміріне үлес қосты. == Әдебиет == * Васильева Л. Виктор Кашляк: По волнам исторической памяти // ''Семипалатинские вести''. — 2008. — 14 февраля. — С. 4. * Смирнова Д. Новая книга о городе // ''Семипалатинские вести''. — 2005. — 3 июля. — С. 5. * Топорков В. Люди и судьба города в произведениях нашего земляка // ''Рудный Алтай''. — 2008. — 12 апреля. — С. 6. * ''Виктор Николаевич Кашляк, историк-краевед (1951 г.)'' // Восточный Казахстан: известные имена. Историки-краеведы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]] [[Санат:Журналистер]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] 6tks8o492qaboonekybwb11w7brisca 3639336 3639334 2026-08-05T05:58:42Z 1nter pares 146705 [[Арнайы:Үлесі/Dostoevskykz|Dostoevskykz]] ([[Қатысушы талқылауы:Dostoevskykz|талқылауы]]) істеген нөмір 3639334 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3639336 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Шынайы есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 29 шілде 1951 |Туған жері = [[Петропавл]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Қазақ КСР |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 2013 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы |Белсенді жылдары = 1965–2013 |Не үшін белгілі = Семей қаласының тарихын зерттеуші, өлкетану еңбектерінің авторы |Мүшелігі = КСРО Журналистер одағының мүшесі }} '''Виктор Николаевич Кашляк''' (29 шілде 1951, [[Петропавл]] — 15 мамыр 2013, [[Семей]]) — қазақстандық тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы, [[КСРО Журналистер одағы]]ның мүшесі. Ол Семей қаласының тарихын, сәулет ескерткіштерін, діни ғимараттарын, баспасөз тарихын және қала қайраткерлерінің өмірін зерттеген. Виктор Кашляк Семей өңірінің тарихи мұрасын зерттеуге арналған 12 кітап пен 120-дан астам ғылыми және публицистикалық мақаланың авторы. == Өмірбаяны == Виктор Николаевич Кашляк 1951 жылы 29 шілдеде [[Петропавл]] қаласында дүниеге келген. Жоғары білім алған. Жас кезінен бастап [[Семей]] өңірінің тарихына қызығушылық танытып, XVIII–XIX ғасырлар кезеңіне қатысты тарихи зерттеулер жүргізді. Ол тарихи деректерді зерттеу барысында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Алматы]] және Семей архивтерінде жұмыс істеді. 2003 жылы Омбы, Түмен және Тобыл архивтерінде Семей қаласының діни ғимараттарының тарихына байланысты құжаттарды зерттеді. == Өлкетанушылық қызметі == Виктор Кашляктың негізгі зерттеу бағыты — Семей қаласының тарихы. Ол қала көшелерінің тарихын алғаш зерттеушілердің бірі болды. Өз еңбектерінде Семейдің сәулет ескерткіштері, храмдары, қаланы басқарған тұлғалар, баспасөз тарихы және тарихи оқиғалар туралы құнды деректер келтірді. Зерттеушінің алғашқы тарихи мақаласы 1965 жылы «Иртыш» газетінде жарық көрді. «Собираем краеведческие материалы» атты мақаласы оның өлкетану саласындағы алғашқы жарияланымы болды. 1998 жылы Виктор Кашляк [[Иван Андреевич Андреев|И. Г. Андреевтің]] «Описание Средней Орды Киргиз-Кайсаков» еңбегін дайындауға қатысты. 1999 жылы оның «Летопись Семипалатинских улиц» атты алғашқы авторлық кітабы жарық көрді. Сол жылы ол Ресей ғалымы [[Александр фон Гумбольдт]]тың Ресейге жасаған сапарының ізімен өткен экспедиция жұмысына қатысып, Семей кезеңі туралы ғылыми материал дайындады. == Ғылыми және шығармашылық мұрасы == Виктор Кашляк Семей тарихына арналған бірқатар кітаптардың авторы: * ''Летопись Семипалатинских улиц'' (1999); * ''Семипалатинск. Три века истории'' (2002); * ''Семипалатинск: их именами названы'' (2007); * ''Семипалатинск: от бургомистра до акима'' (2007); * ''Печать Семипалатинска 1863–1963 гг.''; * ''Семипалатинский Воскресенский собор. 150 лет''; * ''Семипалатинский Святой Ключ''; * ''Храмы Семипалатинска: прошлое и настоящее''; * ''Семипалатинские арабески'' (екі томдық). Сонымен қатар ол фотохудожник Влад Павлунин және дизайнер Игорь Рябухинмен бірге 2001 жылы «Семей — Семипалатинск» атты мерекелік ашықхаттар жинағын шығарды. Сол жылы Семейдегі Вознесен соборы туралы буклет дайындады. == Семей қаласының тарихи мұрасын зерттеуі == Виктор Кашляк Семей қаласының тарихи ескерткіштерін зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Оның еңбектерінде қаланың православие храмдары, тарихи ғимараттары, көше атаулары, жергілікті басқару жүйесі және баспасөз тарихы қамтылды. Ол тарихи зерттеулерінде тек архивтік құжаттар мен нақты деректерге сүйеніп жұмыс істеді. Оның ғылыми мұрасы Семей қаласының тарихын зерттеушілер үшін маңызды дереккөздердің бірі болып саналады. == Қоғамдық қызметі == 2004 жылдың ақпан айында Виктор Кашляк бір топ пікірлестерімен бірге Семей қалалық өлкетану қоғамын ұйымдастырды. Қоғамның мақсаты — қаланың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау болды. Сонымен қатар ол [[Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]]нің қалыптасуына қатысып, Семей қаласының мәдени өміріне үлес қосты. == Әдебиет == * Васильева Л. Виктор Кашляк: По волнам исторической памяти // ''Семипалатинские вести''. — 2008. — 14 февраля. — С. 4. * Смирнова Д. Новая книга о городе // ''Семипалатинские вести''. — 2005. — 3 июля. — С. 5. * Топорков В. Люди и судьба города в произведениях нашего земляка // ''Рудный Алтай''. — 2008. — 12 апреля. — С. 6. * ''Виктор Николаевич Кашляк, историк-краевед (1951 г.)'' // Восточный Казахстан: известные имена. Историки-краеведы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]] [[Санат:Журналистер]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] hum9bq94riafy88ngu8spsv5pxdt7ow 14 784559 3639332 2026-08-05T05:56:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:2000 жылдардағы экономикалық тарих]] [[Санат:Қаржылық дағдарыстар]] [[Санат:Экономикалық күйреулер]] [[Санат:Рецессиялар]] [[Санат:Жаһандық экономикалық дағдарыстар]] 3639332 wikitext text/x-wiki [[Санат:2000 жылдардағы экономикалық тарих]] [[Санат:Қаржылық дағдарыстар]] [[Санат:Экономикалық күйреулер]] [[Санат:Рецессиялар]] [[Санат:Жаһандық экономикалық дағдарыстар]] h7mpqd6y2xz6si68838ygw6i3scf36z 0 784560 3639347 2026-08-05T06:10:27Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3639347 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] h2pm6rgagibj8w2ognr25kymw6gyi4f 3639348 3639347 2026-08-05T06:11:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3639348 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 23i5p0x47o0s2yqkll570z6o6mwfjr0 3639368 3639348 2026-08-05T06:46:32Z Мағыпар 100137 толықтыру 3639368 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 21mmef6llvcjefkqwb56rebaij6ezeg 3639369 3639368 2026-08-05T06:47:49Z Мағыпар 100137 дереккөз 3639369 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] emxxqsoj4jm6kshnkt5nlr6raibhlj8 3639370 3639369 2026-08-05T06:49:46Z Мағыпар 100137 3639370 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7tfabl6q3e1x9kq9x1b6trnnyslwzjx 3639371 3639370 2026-08-05T06:50:54Z Мағыпар 100137 дереккөз 3639371 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5o12xpqflq6ectlx1jhrbtzs1xvijds 3639372 3639371 2026-08-05T06:52:48Z Мағыпар 100137 толықтыру 3639372 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] dc039qp1ke7qgc9781hqcwn73cqz3w4 3639373 3639372 2026-08-05T06:53:48Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3639373 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pexczqegef35jpqfhqdr2iblc91e8s3 3639380 3639373 2026-08-05T07:12:26Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3639380 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jkpmsmvhy6mvlg2h8wj6q4chp5wovyb 3639383 3639380 2026-08-05T07:17:29Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3639383 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jhtb2qqy0dj73ssykf9deuiqnmbw2mg 3639386 3639383 2026-08-05T07:23:19Z Мағыпар 100137 толықтыру 3639386 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8oara1msxnfcy0s1s3hgclbwfss02m1 3639387 3639386 2026-08-05T07:24:20Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3639387 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rfvq1n54gyxvorrtqrkpkbov46f4yyr 3639389 3639387 2026-08-05T07:25:54Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3639389 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5hlu8udqilahlgo29qb6jn96vdjhg8u 3639392 3639389 2026-08-05T07:28:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3639392 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rjsdi2vdnkj3cz7awrgwixvyeu12l32 3639394 3639392 2026-08-05T07:30:45Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3639394 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] taup8hj4v6nvr5c6pr0o6edjc9e8h9k 3639395 3639394 2026-08-05T07:33:12Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3639395 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] apwatmxa6hhd0m1susuz3g7w02p0xd8 3639397 3639395 2026-08-05T07:35:27Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3639397 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l473se0of6ny02bk9cbyfvh821926i9 3639399 3639397 2026-08-05T07:38:46Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3639399 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] k2869bsvul9qa9vxdl7kuvxgrct5bk3 3639402 3639399 2026-08-05T07:40:32Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3639402 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] q2qefnfvoh1luakagg4kegc71dqvqec 3639403 3639402 2026-08-05T07:41:47Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3639403 wikitext text/x-wiki '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}} — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jm82aoj081besprcztg9hes2oc39xl8 3639404 3639403 2026-08-05T07:43:02Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3639404 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2iacq6h4pylc4s9bp5kbh4lg2zbid1y 3639406 3639404 2026-08-05T07:43:49Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3639406 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 8fzwpabbbdrk0r9mx6vamkji4prunqi 3639407 3639406 2026-08-05T07:44:40Z Мағыпар 100137 үлгі 3639407 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qrjd2yglsmjkj0otx713jx8axn5rbka 3639408 3639407 2026-08-05T07:45:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3639408 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 5e4qpxto0t90fuouf51jk6q1s69suid 3639409 3639408 2026-08-05T07:46:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3639409 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] c6tx25sjbfuqrtcule3q08u0nt8rcij 3639410 3639409 2026-08-05T07:46:54Z Мағыпар 100137 үлгі 3639410 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] l1hkwo2cvykora9k8btexpadcee8lkr 3639411 3639410 2026-08-05T07:47:30Z Мағыпар 100137 үлгі 3639411 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Бауска аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 78gc2agsw38p3l3e5exs3cgf239mpih 3639412 3639411 2026-08-05T07:48:38Z Мағыпар 100137 үлгі 3639412 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Бауска аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Iecava |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2tqdr7e51359cg2mtkhfzudh1vut80h 3639413 3639412 2026-08-05T07:49:36Z Мағыпар 100137 үлгі 3639413 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Бауска аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3913 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Iecava |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9tjvdhxdx9fq8adm4wuultk6heax5mi 3639414 3639413 2026-08-05T07:50:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3639414 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Бауска аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2021 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 681 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3913 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Iecava |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] jzddckceb0i7fcdc5hsq31jokqfvrv3 3639415 3639414 2026-08-05T07:52:33Z Мағыпар 100137 үлгі 3639415 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Иецава |шынайы атауы = {{lang-lv|Iecava}} |сурет = Iecava.jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық қала |ел = Латвия |елтаңба = Iecavas pilsētas ģerbonis.svg |ту = Flag of Iecava.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =36 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =12 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Бауска аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1492 |бұрынғы атаулары = Гросс-Эккау |статус алуы = 2021 |жер аумағы = 13,93 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 21 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9 681 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3913 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Iecava |сайты = |сайт тілі = }} '''Иецава''' ({{lang-lv|Iecava}}) — [[Латвия]]ның оңтүстігіндегі [[Бауска аймағы]]ның құрамындағы қала. Иецава қаласының халқы 2026 жылы 9 681 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/lv/cities/iecava?ysclid=msfq25g3tm570379239|title=Население Иецавы 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Ол Иецава өзеннің бойында, [[Бауска]]дан 22 км, [[Елгава]]дан 30 км және [[Рига]]дан 44 км қашықтықта орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://www.sgvavia.ru/forum/636-10476-1|title=Мемориал Иецава (латыш. Iecavas)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала атауы алғаш рет жазбаша дереккөздерде 1492 жылы кездеседі.<ref>{{citeweb|url=https://www.celotajs.lv/ru/e/iecava|title=Исторические и современные центры Латвия, Zemgale|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1944 жылдың 15 қыркүйегінде 1-ші гвардиялық Витебск бомбалаушы авиациялық корпусының Пе-2 ұшақтарының тобы Иецава теміржол стансасындағы танктер мен көліктердің шоғырлануын бомбалады. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Иецаваны 1-ші Балтық майданының 43-ші армиясының 84-ші атқыштар корпусының 251-ші Витебск Қызыл Ту атқыштар дивизиясының бөлімшелері азат етті.<ref>{{citeweb|url=https://www.pribfront.ru/1748.html?ysclid=msfqeyq7r4205129592|title=Иецава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> 1958 жылдан 2021 жылға дейін Иецава қалалық типтегі елді мекен мәртебесіне ие болды, 2021 жылдың 1 шілдесінде қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Иецавадағы ең ірі жұмыс беруші «Балтиково» АҚ болып табылады.<br /> Иецаваны солтүстіктен оңтүстікке қарай халықаралық E67 Via Baltica тас жолының бөлігі болып табылатын A7 Рига-Бауска тас жолы кесіп өтеді. Аймақтық P92 Иекава-Стелпе жолы да қаладан басталады. Иецавада муниципалитеттің әкімшілік мекемелері, соның ішінде Иекава орта мектебі, екі балабақша, музыка мектебі, спорт мектебі, Иекава лютеран шіркеуі және Иекава католик шіркеуі орналасқан. == Көрікті орындары == Тарихи тұрғыдан алғанда, Иецава маңызды сауда орталығы болған және бірнеше тарихи шіркеулер мен жергілікті тарих мұражайын қоса алғанда, бай мәдени мұраға ие. Қала көркем жерлермен қоршалған және жаяу серуендеу және балық аулау сияқты ашық ауадағы іс-шараларға мүмкіндік береді. Иецаваның ең көрікті жерлері: *'''Иецава емені''' — қала орталығында өскен ежелгі ағаш. Оның жасы 700 жылдан асады деп есептеледі және қаланың бай тарихы мен дәстүрлерінің символы болып саналады. Ағаш сонымен қатар серуендеуге өте ыңғайлы шағын саябақпен қоршалған. *'''Иецава қамалының қирандылары''' — Иецава қамалы 13 ғасырда салынған бұрынғы ортағасырлық бекініс болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған, олар маңызды тарихи ескерткіш және танымал туристік орын. *'''Иецава өзен жағасындағы саябақ''' — қала арқылы ағатын өзен бойындағы әдемі жасыл кеңістік. Бұл пикниктерге, серуендеуге немесе демалуға қолайлы орын. *'''Иецава қолөнер орталығы''' — дәстүрлі латыш қолөнерін көрсететін шағын мұражай. Туристер тоқу, ағаш ою және басқа да қолөнер бұйымдарының көрсетілімдерін көре алады, жергілікті қолөнершілерден ерекше бұйымдар сатып ала алады. *'''Иецава базары''' — әр демалыс сайын өткізілетін ашық аспан астындағы базар. Туристер жаңа өнімдер мен қолдан жасалған қолөнер бұйымдарынан бастап киім мен аксессуарларға дейін бәрін таба алады.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-iecava.htm|title=Карта Иецавы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-5|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 97n3avvs49br5hnz13qdfg3m8qgxb7e 0 784561 3639375 2026-08-05T06:55:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жата... 3639375 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1ziygdnh8dqi717nho0nboglkha93uo 3639376 3639375 2026-08-05T06:57:22Z 1nter pares 146705 3639376 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3kdq6pwmfreiz84zdbcj73zqr3dz8nt 3639378 3639376 2026-08-05T07:07:56Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639378 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[File:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[File:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 14hpwihsu8xozp37u6vdjs0rrbrdtky 3639379 3639378 2026-08-05T07:08:33Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639379 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ecl9w8u0j2bxk68l6veokm08dcw9v9m 3639381 3639379 2026-08-05T07:13:01Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639381 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 (~${{Format price|{{Inflation|index=US-GDP|value=10500000000000|start_year=2008}}}} in {{Inflation/year|US-GDP}}) триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне қарай [[cash out refinancing]] көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендегеннен кейін мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rr9ngfrhhlx1keupexzwma3i9aqmx6m 3639382 3639381 2026-08-05T07:15:45Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639382 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне қарай [[cash out refinancing]] көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендегеннен кейін мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9gmjy96ly2clrn3hvuzykuo6knefmt3 3639384 3639382 2026-08-05T07:17:40Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639384 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ggwq14lu05w1hiapx5b973rmoypiyx3 3639385 3639384 2026-08-05T07:19:20Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639385 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} epod8y0n0s3oa8zn66pt89qqhw3rol9 3639388 3639385 2026-08-05T07:25:48Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639388 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qorsa2gg1w21ekwfvdz4a1dlb1tzxii 3639396 3639388 2026-08-05T07:34:14Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639396 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.<ref name=gofromhere/> 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.<ref>{{Cite news |date=2023-09-28 |title=What China's economic problems mean for the world |url=https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206201909/https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-date=2025-02-06 |access-date=2024-03-11 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ConsumerSignals |url=https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212151939/https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2024-03-11 |website=Deloitte Insights |language=en-us}}</ref> [[Улы актив]]термен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. [[Несиелік дефолт свопы]] сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған [[de-leveraging]] процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. [[Дамушы ел]]дердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін [[ақша аударымы]]ның азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения<ref>An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |work=Overseas Development Institute |date=September 2009 |access-date=June 17, 2022 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead }}). The poverty headcount ratio at $1.90 (~${{Format price|{{Inflation|index=US|value=1.9|start_year=2007}}}} in {{Inflation/year|US}}) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}).</ref>). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.<ref>{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212175814/https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-date=2024-12-12 |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9o5nh7iu9us3vj0qhtq5b1dztxstps6 3639398 3639396 2026-08-05T07:35:30Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639398 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.<ref name=gofromhere/> 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.<ref>{{Cite news |date=2023-09-28 |title=What China's economic problems mean for the world |url=https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206201909/https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-date=2025-02-06 |access-date=2024-03-11 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ConsumerSignals |url=https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212151939/https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2024-03-11 |website=Deloitte Insights |language=en-us}}</ref> [[Улы актив]]термен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. [[Несиелік дефолт свопы]] сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған қаржылық левереджді төмендету процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. [[Дамушы ел]]дердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін [[ақша аударымы]]ның азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения<ref>An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |work=Overseas Development Institute |date=September 2009 |access-date=June 17, 2022 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead }}). The poverty headcount ratio at $1.90 (~${{Format price|{{Inflation|index=US|value=1.9|start_year=2007}}}} in {{Inflation/year|US}}) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}).</ref>). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.<ref>{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212175814/https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-date=2024-12-12 |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m7njjqlskgn7l52nipf4mk2p0smgfh5 3639400 3639398 2026-08-05T07:39:29Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3639400 wikitext text/x-wiki 2008 жылы орталығы [[Америка Құрама Штаттары]]нда болған ауқымды жаһандық [[қаржы дағдарысы|қаржылық дағдарыс]] орын алды. Оның себептеріне тұрғын үй иелері мен қаржы институттарының жылжымайтын мүлік құнына шамадан тыс [[алыпсатарлық|алыпсатарлық жасауы]] жатады, бұл 2000-жылдардағы Америка Құрама Штаттарындағы тұрғын үй көпіршігіне әкелді. Дағдарысқа сапасы төмен [[ипотекалық несиелер]] бойынша жыртқыштық несиелеу мен [[Құқықтық реттеу|реттеудегі]] кемшіліктер де ықпал етті. Қолма-қол ақшамен [[қайта қаржыландыру]] тұрғын үй бағасы төмендеген кезде сақталуы мүмкін болмай қалған тұтынудың өсуіне түрткі болды. Дағдарыстың алғашқы кезеңі 2007 жылдың басында басталған сапасы төмен [[ипотекалық дағдарыс]] болды. Осы кезде АҚШ-тағы жылжымайтын мүлікке байланысты ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың (MBS) және сол MBS-пен байланысқан ауқымды туынды қаржы құралдары желісінің құны күрт төмендеді. Өтімділік дағдарысы 2007 жылдың ортасына қарай жаһандық қаржы институттарына таралып, 2008 жылғы қыркүйекте [[Lehman Brothers]] [[банкрот]]тығымен шегіне жетті. Бұл өз кезегінде қор нарығының құлдырауы мен бірнеше елдегі банктік дүрбелеңді туғызды.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Mark |title=Uncontrolled Risk |url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C |publisher=[[McGraw-Hill Education]] |date=2010 |isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> Дағдарыс 2007 жылдың соңында басталған [[Ұлы рецессия]]ны, яғни жаһандық рецессияны, сондай-ақ 2007–2009 жылдардағы Америка Құрама Штаттарының аю нарығын одан әрі ушықтырды. Сонымен қатар, ол [[2008–2011 жылдардағы Исландияның қаржылық дағдарысы]] мен [[еуроаймақ дағдарысы]]ның туындауына да ықпал етті. [[Сурет:Lehman Brothers Times Square by David Shankbone.jpg|thumb|[[Lehman Brothers банкроттығы]] ([[745 Seventh Avenue|бас кеңсесі]] суретте), 2008 жылғы 15 қыркүйекте АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банктің ([[Goldman Sachs]], [[Morgan Stanley]] және [[Merrill Lynch]]-тен кейін) банкротқа ұшырауы ретінде, 2008 жылғы қаржы дағдарысының шарықтау шегі деп жиі қарастырылады.]] [[Сурет:TED Spread.png|thumb|[[TED спреді]] — қаржы жүйесіндегі қабылданатын [[несиелік тәуекел]]дің көрсеткіші. Дағдарыс кезінде ол айтарлықтай өсті. Ол 2007 жылғы тамызда күрт көтеріліп, бір жыл бойы құбылып тұрды, ал 2008 жылғы қыркүйекте тағы да күрт өсіп, 2008 жылғы 10 қазанда рекордтық 4,65%-ға жетті.|260x260px]] 1990-жылдары [[АҚШ Конгресі]] қаржыландыру қағидаларын жеңілдету арқылы [[Америка Құрама Штаттарындағы қолжетімді тұрғын үй|қолжетімді тұрғын үйді]] кеңейтуді көздейтін заңнаманы қабылдады, ал 1999 жылы [[1933 жылғы Банк заңы]]ның (Гласс-Стиголл заңы) кейбір бөліктері [[Грэмм-Лич-Блайли заңы]] арқылы күшін жойды, бұл мекемелерге [[коммерциялық банк]] ісі мен [[сақтандыру компаниясы|сақтандыру]] сияқты тәуекелі төмен қызмет түрлерін [[инвестициялық банк]] ісі және [[меншікті сауда]] сияқты тәуекелі жоғары қызмет түрлерімен ұштастыруға мүмкіндік берді.<ref>{{Cite web |last=Maverick |first=J.B. |date=October 22, 2019 |title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal |url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214141042/https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp |archive-date=2025-02-14 |access-date=August 5, 2021 |website=Investopedia}}</ref> [[Федералдық резервтік жүйе]] («Fed») 2000 жылдан 2003 жылға дейін [[федералдық қорлар мөлшерлемесі]]н төмендеткен кезде, қаржы институттары негізінен [[нәсілдік азшылық]]тарға жататын табысы төмен тұрғын үй сатып алушыларға тәуекелі жоғары несиелерді көбірек ұсына бастады;<ref>{{cite book |title=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream |chapter=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis |date=2020 |pages=23–68 |doi=10.1017/9781108865715.004 |isbn=978-1-108-86571-5 }}</ref> бұл үрдіс реттеушілердің назарынан тыс қалды.<ref>{{cite web |date=May 6, 2009 |title=Predatory lending: A decade of warnings |url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250117074014/https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/ |archive-date=2025-01-17 |access-date=August 5, 2021 |website=Center for Public Integrity |language=en-US}}</ref> 2004–2006 жылдары пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне байланысты [[ипотека]] құны артты, ал тұрғын үйге деген сұраныс төмендеді; 2007 жылдың басында АҚШ-тағы сапасы төмен ипотекалық несиелерді алушылардың көбі төлемдерін [[дефолт (қаржы)|өтей алмай]] бастағаннан кейін, несие берушілер банкротқа ұшырай бастады. Бұл үдеріс 2007 жылғы сәуірде [[New Century Financial]] компаниясының банкроттығымен шегіне жетті. Сұраныс пен бағалар одан әрі төмендей берген сайын, [[қаржылық жұқтыру]] 2007 жылғы тамызға қарай жаһандық [[несие нарығы]]на таралып, [[орталық банк]]тер [[өтімділік]] құя бастады. 2008 жылғы наурызда АҚШ-тағы көлемі жағынан бесінші инвестициялық банк болған [[Bear Stearns]] [[Федералдық резервтік жүйе]] қаржыландыруымен қолдау көрсетілген «[[жаппай сатылым]]<nowiki/>» мәмілесі арқылы [[JPMorgan Chase]] компаниясына сатылды. Дағдарыс ушыға түскен сайын, әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер қаржы институттарын ауқымды түрде [[қаржылық құтқару|қаржылық құтқару шараларымен]] қолдады және [[ақша-несие саясаты]] мен [[фискалдық саясат]]ты қолданып, [[жаһандық қаржы жүйесі]]нің [[экономикалық күйреуіне]] жол бермеуге тырысты.<ref>{{cite web |last=Sakelaris |first=Nicholas |date=February 5, 2014 |title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't |url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207081039/http://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html |archive-date=2014-02-07 |access-date=April 27, 2021 |website=Dallas Business Journal}}</ref> 2008 жылғы шілдеде АҚШ-тың тұрғын үй нарығының жартысына иелік еткен немесе соны кепілдендірген [[Fannie Mae]] және [[Freddie Mac]] компаниялары күйреу шегіне жетті; [[2008 жылғы Тұрғын үй және экономикалық қалпына келтіру туралы заң]] федералдық үкіметке оларды 7 қыркүйекте өз бақылауына алуға мүмкіндік берді. [[Lehman Brothers]] (АҚШ-тағы көлемі жағынан төртінші инвестициялық банк) 15 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банкроттыққа қатысты өтініш берді; содан кейін келесі күні [[Федералдық резерв жүйесі]] елдегі ең ірі сақтандыру компаниясы — [[American International Group]]-ты қаржылық құтқарды, ал 25 қыркүйекте АҚШ тарихындағы ең ірі банк күйреуі ретінде [[Washington Mutual]]-ды өз бақылауына алды. 3 қазанда Конгресс [[Төтенше экономикалық тұрақтандыру туралы заң]]ды қабылдап, [[АҚШ Қаржы министрлігі]]не 700 миллиард АҚШ долларына тең [[Troubled Asset Relief Program]] (TARP) арқылы [[улы активтер]] мен банк акцияларын сатып алуға рұқсат берді. [[Федералдық резерв жүйесі]] қазынашылық облигациялар мен MBS сияқты басқа да активтерді сатып алу арқылы [[сандық жұмсарту]] бағдарламасын бастады, ал 2009 жылғы ақпанда жаңадан сайланған президент [[Барак Обама]] қол қойған [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] қолданыстағы жұмыс орындарын сақтап қалуға және жаңаларын құруға бағытталған бірқатар шараларды қамтыды. Осы бастамалар, басқа елдерде қабылданған шаралармен бірге, 2009 жылдың ортасына қарай [[Ұлы рецессия]]ның ең ауыр кезеңін аяқтады. АҚШ-тағы дағдарыстың салдарына берілген бағалар әртүрлі болғанымен, олардың мәліметінше, шамамен 8,7 миллион жұмыс орны қысқарып, жұмыссыздық деңгейі 2007 жылғы 5%-дан 2009 жылғы қазандағы ең жоғары 10%-ға дейін өсті. Кедейлік жағдайында өмір сүрген азаматтардың үлесі 2007 жылғы 12,5%-дан 2010 жылы 15,1%-ға дейін артты. [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2007 жылғы қазан мен 2009 жылғы наурыз аралығында 53%-ға төмендеді, ал кейбір бағалаулар бойынша әрбір төртінші үй шаруашылығы өзінің [[таза құны]]ның 75%-ын немесе одан да көп бөлігін жоғалтты. 2010 жылы қаржы секторын реттеу жүйесін түбегейлі реформалаған [[Додд-Фрэнк Уолл-стрит реформасы және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] қабылданды.<ref>{{cite act|type=Act of Congress|index=111–203|date=July 21, 2010|legislature=The United States Congress|title=Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act|page=|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/PLAW-111publ203/html/PLAW-111publ203.htm}}</ref> Бұл заңға көптеген [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] қарсы шықты, ал 2018 жылы оның жекелеген ережелері [[Экономикалық өсу, реттеуді жеңілдету және тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заң]] арқылы әлсіретілді. Сонымен қатар, [[Базель III]] капиталы мен өтімділік стандарттары әлемнің көптеген елдерінде қабылданды.<ref>{{Cite web |last=James |first=Margaret |title=Basel III |url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205005634/https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp |archive-date=2025-02-05 |access-date=April 27, 2021 |website=Investopedia |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=October 18, 2017 |title=RCAP on timeliness: monitoring reports |url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |journal=[[Bank for International Settlements]] |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170523215923/https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm |archive-date=2017-05-23}}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:GDP Real Growth in 2009.svg|thumb|right|upright=1.35|[[Елдердің нақты ЖІӨ өсімі бойынша тізімі|2009 жылғы нақты ЖІӨ өсім қарқыны]] көрсетілген дүниежүзі картасы (қоңыр түспен көрсетілген елдер рецессияда болды)]] [[Сурет:NYUGDPFinancialShare.jpg|thumb|upright=1.6|1860 жылдан бергі АҚШ қаржы секторының ЖІӨ-дегі үлесі<ref>Confer Thomas Philippon: "The future of the financial industry", Finance Department of the [[New_York_University_Stern_School_of_Business]] at [[New_York_University]], link to blog [http://pages.stern.nyu.edu/~sternfin/crisis/]</ref>]] Дағдарыс [[Ұлы рецессия]]ны, яғни 2007 жылдың ортасында басталған [[жаһандық рецессия]]ны ушықтырды.<ref>{{Cite web |last=Gopinath |first=Gita |date=April 14, 2020 |title=The Great Lockdown: Worst Economic Downturn Since the Great Depression |url=https://blogs.imf.org/2020/04/14/the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213023027/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2020/04/14/blog-weo-the-great-lockdown-worst-economic-downturn-since-the-great-depression |archive-date=2025-02-13 |work=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{cite press release |title=Three Top Economists Agree 2009 Worst Financial Crisis Since Great Depression; Risks Increase if Right Steps are Not Taken |date=February 13, 2009 |publisher=[[Business Wire]] |url=https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207125712/https://www.businesswire.com/news/home/20090213005161/en/Top-Economists-Agree-2009-Worst-Financial-Crisis |archive-date=2022-12-07}}</ref><ref>{{Cite news |title=The Great Depression(s) of 1929–1933 and 2007–2009? Parallels, Differences and Policy Lessons| ssrn=2612243| publisher=Hungarian Academy of Science | date=July 1, 2015 | first1=Peter| last1=Eigner |first2=Thomas S.| last2=Umlauft}}</ref><ref>{{Cite web| title=A tale of two depressions: What do the new data tell us?| url=https://voxeu.org/article/tale-two-depressions-what-do-new-data-tell-us-february-2010-update |website=[[VoxEU.org]] |last1=Eichengreen| last2=O'Rourke| date=March 8, 2010}}</ref><ref>{{Cite journal |first=Peter |last=Temin |year=2010 |title=The Great Recession & the Great Depression |journal=[[Daedalus (journal)|Daedalus]] |volume=139 |issue=4 |pages=115–124 |doi=10.1162/DAED_a_00048 |hdl=1721.1/60250 |hdl-access=free }}</ref> Сондай-ақ одан кейін 2009 жылдың соңында [[Грекия үкіметінің қарыз дағдарысы]]ның басталуымен өрбіген [[Еуроаймақ дағдарысы]] және Исландиядағы үш ірі банктің түгелдей [[банктің күйреуі]]н қамтыған [[2008–2011 жылдардағы Исландиядағы қаржы дағдарысы]] болды; экономикасының көлеміне шаққанда бұл тарихтағы кез келген ел бастан кешкен ең ірі экономикалық күйреу еді.<ref>{{cite news |date=December 11, 2008 |title=Cracks in the crust |url=https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250111235019/https://www.economist.com/briefing/2008/12/11/cracks-in-the-crust |archive-date=2025-01-11 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> Ол әлем бастан өткерген ең ауыр бес қаржы дағдарысының бірі болып, жаһандық экономикаға 2 триллион АҚШ долларынан астам шығын әкелді.<ref>{{Cite web |title=5 of the World's Most Devastating Financial Crises |url=https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129133042/https://www.britannica.com/story/5-of-the-worlds-most-devastating-financial-crises |archive-date=2025-01-29 |access-date=December 19, 2023 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/a-guide-to-the-financial-crisis--10-years-later/2018/09/10/114b76ba-af10-11e8-a20b-5f4f84429666_story.html |last=Merle |first=Renae |title=A guide to the financial crisis – 10 years later |newspaper=[[The Washington Post]] | date=September 10, 2018 |issn=0190-8286}}</ref> АҚШ-та тұрғын үй ипотекалық қарызының [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-ге шаққандағы үлесі 1990 жылдары орта есеппен 46%-дан 2008 жылы 73%-ға дейін өсіп, 10,5 триллион АҚШ долларына жетті.<ref name=headache/> Тұрғын үй бағасының өсуіне байланысты қолма-қол қаражат алу мақсатындағы қайта қаржыландыру көлемінің артуы тұтынудың өсуіне ықпал етті, алайда тұрғын үй бағасы төмендеген кезде мұндай тұтыну деңгейін сақтау мүмкін болмады.<ref name=extracted/><ref name=freecash/><ref name=boosted/> Көптеген қаржы институттары [[ипотекамен қамтамасыз етілген бағалы қағаз]]дар немесе оларды дефолттан сақтандыру үшін пайдаланылатын [[несиелік туынды құрал]]дар сияқты тұрғын үй ипотекаларына негізделген инвестицияларға иелік етті, олардың құны айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite news |last=Uchitelle |first=Louis |author-link=Louis Uchitelle |date=September 18, 2008 |title=Pain Spreads as Credit Vise Grows Tighter |url=https://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225230431/http://www.nytimes.com/glogin?URI=http://www.nytimes.com/2008/09/19/business/economy/19econ.html&OQ=_rQ3D1&OP=53cd68c3Q2F8(KC8Q5Bzepszz0Q248Q24))Q228)t8Ft8CqpDZKpp8KezZz9Q268FtKezZQ25v09n |archive-date=2009-02-25 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Sorkin |first=Andrew Ross |author-link=Andrew Ross Sorkin |date=September 14, 2008 |title=Lehman Files for Bankruptcy; Merrill Is Sold |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/2008/09/15/business/15lehman.html |work=[[The New York Times]]|access-date=February 15, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Werdigier |first=Julia |date=September 17, 2008 |title=Lloyds Bank Is Discussing Purchase of British Lender |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126183726/https://www.nytimes.com/2008/09/18/business/worldbusiness/18lloyds.html |archive-date=2025-01-26 |work=[[The New York Times]]}}</ref> [[Халықаралық валюта қоры]]ның бағалауынша, АҚШ пен Еуропаның ірі банктері 2007 жылғы қаңтар мен 2009 жылғы қыркүйек аралығында [[улы актив]]тер мен қайтарылмайтын несиелерден 1 триллион АҚШ долларынан астам шығынға ұшырады.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/banks-writedowns-losses-idCNL554155620091105?rpc=44 |title=Factbox–U.S., European bank write-downs, credit losses |publisher=[[Reuters]] | date=November 5, 2009}}</ref> Банктердің [[төлем қабілеттілігі]]не инвесторлардың сенімінің төмендеуі және несиенің қолжетімділігінің қысқаруы 2008 жылдың соңы мен 2009 жылдың басында акциялар мен [[тауар]] бағасының күрт құлдырауына алып келді.<ref>{{cite news |first=Ambrose |last=Evans-Pritchard |title=Dollar tumbles as huge credit crunch looms |url=https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/expat/4204516/Dollar-tumbles-as-huge-credit-crunch-looms.html |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |work=[[The Daily Telegraph]] |date=July 25, 2007}}{{cbignore}}</ref> Дағдарыс қысқа уақыт ішінде бүкіл әлемге таралып, жаһандық экономикалық күйзеліске ұласып, бірнеше [[банктің күйреуі]]не себеп болды.<ref>{{cite news |last=Norris |first=Floyd |author-link=Floyd Norris |date=October 24, 2008 |title=United Panic |url=https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |url-access=limited |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501200556/https://archive.nytimes.com/economix.blogs.nytimes.com/2008/10/24/united-panic/ |archive-date=2023-05-01 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Осы кезеңде несиелеу шарттарының қатаюы мен халықаралық сауданың қысқаруы салдарынан әлем экономикасының өсімі баяулады.<ref>{{cite web |date=April 2009 |title=World Economic Outlook: Crisis and Recovery, April 2009 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/text.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126163230/https://www.imf.org/~/media/Websites/IMF/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/_textpdf.ashx |archive-date=2025-01-26}}</ref> Тұрғын үй нарығы ауыр зардап шегіп, жұмыссыздық күрт өсті, соның салдарынан [[үйден шығару]] мен [[өндіріп алу]] жағдайлары көбейді. Бірқатар кәсіпорындар банкротқа ұшырады.<ref name="gofromhere">{{cite web |last1=Baily |first1=Martin Neil |last2=Elliott |first2=Douglas J. |date=June 15, 2009 |title=The U.S. Financial and Economic Crisis: Where Does It Stand and Where Do We Go From Here? |url=https://www.brookings.edu/research/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203023846/https://www.brookings.edu/articles/the-u-s-financial-and-economic-crisis-where-does-it-stand-and-where-do-we-go-from-here/ |archive-date=2024-12-03 |work=[[Brookings Institution]]}}</ref><ref>{{cite news |last=Williams |first=Carol J. |date=May 22, 2012 |title=Euro crisis imperils recovering global economy, OECD warns |url=https://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/eurozone-crisis-global-economy.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224191234/https://www.latimes.com/archives/blogs/world-now/story/2012-05-22/euro-crisis-imperils-recovering-global-economy-oecd-warns |archive-date=2024-12-24 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> АҚШ-та үй шаруашылықтарының әл-ауқаты 2007 жылдың екінші тоқсанындағы ең жоғары көрсеткіші — 61,4 триллион АҚШ долларынан 2009 жылдың бірінші тоқсанының соңында 50,4 триллион АҚШ долларына дейін, яғни 11 триллион АҚШ долларына азайды. Бұл тұтынудың, кейіннен бизнес инвестицияларының төмендеуіне әкелді.<ref>{{cite news |last=Luhby |first=Tami |date=June 11, 2009 |title=Americans' wealth drops $1.3 trillion: Fed report shows a decline of home values and the stock market cut the nation's wealth to $50.4 trillion |url=https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207103327/https://money.cnn.com/2009/06/11/news/economy/Americans_wealth_drops/?postversion=2009061113 |archive-date=2025-02-07 |publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name=greatcrash/> 2008 жылдың төртінші тоқсанында АҚШ-та нақты [[ЖІӨ]] тоқсандық мәнде 8,4%-ға төмендеді.<ref>{{cite web |url=https://fred.stlouisfed.org/series/A191RL1Q225SBEA |title=Real Gross Domestic Product |date=April 1947 |publisher=[[Federal Reserve Economic Data]]}}</ref> АҚШ-тағы жұмыссыздық деңгейі 2009 жылғы қазанда 11,0%-ға жетіп, 1983 жылдан бергі ең жоғары деңгейге көтерілді және дағдарысқа дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. Орташа жұмыс аптасының ұзақтығы 33 сағатқа дейін қысқарып, үкімет мұндай деректерді 1964 жылдан бастап жинай бастағалы бергі ең төменгі деңгейге түсті.<ref>{{cite web |title=Labor Force Statistics from the Current Population Survey |url=https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214065916/https://data.bls.gov/timeseries/LNS14000000 |archive-date=2025-02-14 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref><ref>{{cite web |date=February 2012 |title=The Recession of 2007–2009 |url=https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212015752/https://www.bls.gov/spotlight/2012/recession/pdf/recession_bls_spotlight.pdf |archive-date=2025-02-12 |publisher=[[Bureau of Labor Statistics]]}}</ref> Экономикалық дағдарыс АҚШ-та басталып, кейін бүкіл әлемге таралды.<ref name=gofromhere/> 2000–2007 жылдар аралығындағы жаһандық тұтыну өсімінің үштен бірінен астамы АҚШ-тағы тұтынудың үлесіне тиесілі болды, ал әлемнің қалған бөлігі сұраныс көзі ретінде америкалық тұтынушыға тәуелді еді.<ref>{{Cite news |date=2023-09-28 |title=What China's economic problems mean for the world |url=https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206201909/https://www.bbc.com/news/business-66840367 |archive-date=2025-02-06 |access-date=2024-03-11 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ConsumerSignals |url=https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212151939/https://www2.deloitte.com/us/en/insights/industry/retail-distribution/consumer-behavior-trends-state-of-the-consumer-tracker.html |archive-date=2024-12-12 |access-date=2024-03-11 |website=Deloitte Insights |language=en-us}}</ref> [[Улы актив]]термен қамтамасыз етілген бағалы қағаздарға әлемнің түкпір-түкпіріндегі компаниялар мен институционалдық инвесторлар иелік етті. [[Несиелік дефолт свопы]] сияқты туынды қаржы құралдары да ірі қаржы институттары арасындағы өзара байланысты күшейтті. Қаржы институттарының қайта қаржыландыру мүмкін болмаған қатып қалған несие нарықтарындағы міндеттемелерін өтеу үшін активтерін сатуы нәтижесінде орын алған қаржылық левереджді төмендету процесі төлем қабілеттілігі дағдарысын одан әрі жеделдетіп, халықаралық сауданың қысқаруына себеп болды. [[Дамушы ел]]дердегі экономикалық өсім қарқынының төмендеуі сауданың, шикізат бағасының, инвестициялардың және шетелдегі еңбек мигранттары жіберетін [[ақша аударымы]]ның азаюымен байланысты болды (мысалы, Армения<ref>An example of a developing country which suffered decreases in these fields is Armenia. According to World Bank data, the [[foreign direct investment]] decreased from 2008 until 2021 (see {{Cite web |title=Foreign direct investment, net inflows (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.WD.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). Moreover, the remittances also decreased after 2007/08, then fluctuated (see {{Cite web |title=Personal remittances, received (% of GDP) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?end=2019&locations=AM&start=2000 |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}). This led to a dramatic rise in the number of households living below the poverty line (see {{cite web |url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |title=The global financial crisis and developing countries: taking stock, taking action |work=Overseas Development Institute |date=September 2009 |access-date=June 17, 2022 |archive-date=July 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712194416/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/3705.pdf |url-status=dead }}). The poverty headcount ratio at $1.90 (~${{Format price|{{Inflation|index=US|value=1.9|start_year=2007}}}} in {{Inflation/year|US}}) a day increased after 2007/08, from 0.9% to 1.2% (see {{Cite web |title=Poverty headcount ratio at $1.90 a day (2011 PPP) (% of population) – Armenia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.DDAY?locations=AM |access-date=May 12, 2021 |website=data.worldbank.org }}).</ref>). Саяси жүйесі тұрақсыз мемлекеттер дағдарыс салдарынан Батыс елдеріндегі инвесторлар өз капиталын кері әкетеді деп қауіптенді.<ref>{{cite web |last=Wenn |first=Bruno |date=January 2013 |title=Exceedingly high interest rates |url=https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212175814/https://www.dandc.eu/en/article/european-bank-regulators-would-do-well-learn-their-latin-american-counterparts |archive-date=2024-12-12 |publisher=[[D+C Development and Cooperation]]}}</ref> [[Ұлы рецессияға байланысты ұлттық бюджет-салық саясатының шаралары]] аясында үкіметтер мен орталық банктер, соның ішінде [[Федералдық резерв жүйесі]], [[Еуропалық орталық банк]] және [[Англия банкі]], [[қаржылық құтқару]] мен [[экономикалық ынталандыру]] шараларына бұрын-соңды болмаған көлемде триллиондаған АҚШ долларын бөлді. Бұған тұтыну мен несие беру мүмкіндігінің төмендеуінің орнын толтыру, экономиканың одан әрі құлдырауына жол бермеу, несиелеуді ынталандыру, негізгі [[коммерциялық қағаз]]дар нарығына деген сенімді қалпына келтіру, [[дефляциялық шиыршық]] қаупінің алдын алу және банктерге клиенттердің салымдарын қайтарып алуына жеткілікті қаражат беру үшін кең ауқымды [[бюджет-салық саясаты]] мен [[ақша-несие саясаты]] кірді.<ref>{{Cite web |title=The Federal Reserve's Policy Actions during the Financial Crisis and Lessons for the Future |url=https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209211153/https://www.federalreserve.gov/newsevents/speech/kohn20100513a.htm |archive-date=2025-02-09 |access-date=2024-03-11 |website=Board of Governors of the Federal Reserve System |language=en}}</ref> Нәтижесінде орталық банктер экономиканың елеулі бөлігі үшін «[[соңғы сатыдағы кредитор]]» рөлінен «жалғыз кредитор» рөліне өтті. Кейбір жағдайларда Федералдық резерв жүйесі «соңғы сатыдағы сатып алушы» ретінде қарастырылды.<ref>{{cite news |date=February 14, 2009 |title=US Congress passes stimulus plan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20250212163027/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7889897.stm |archive-date=2025-02-12 |work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite news|date=Summer 2009|title=Government Support for Financial Assets and Liabilities Announced in 2008 and Soon Thereafter ($ in billions)|page=7|work=[[Federal Deposit Insurance Corporation]]|url=https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|access-date=June 8, 2020|archive-date=July 31, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731161912/https://www.fdic.gov/regulations/examinations/supervisory/insights/sisum09/si_sum09.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Collins |first=Mike |date=July 14, 2015 |title=The Big Bank Bailout |url=https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208023403/https://www.forbes.com/sites/mikecollins/2015/07/14/the-big-bank-bailout/ |archive-date=2025-02-08 |work=[[Forbes]]}}</ref><ref>{{cite web|date=July 2012|title=Federal Reserve Liquidity Provision during the Financial Crisis of 2007–2009|url=http://www.newyorkfed.org/research/staff_reports/sr563.pdf|publisher=[[Federal Reserve Bank of New York]]}}</ref><ref>{{cite web |last=Singh |first=Kavaljit |year=2010 |title=Fixing Global Finance: A Developing Country Perspective on Global Financial Reforms |url=http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250121112649/http://www.bibalex.org/Search4Dev/files/400653/344463.pdf |archive-date=2025-01-21 |publisher=[[Centre for Research on Multinational Corporations]]}}</ref> 2008 жылдың төртінші тоқсанында бұл орталық банктер банктерден 2,5 триллион АҚШ долларына мемлекеттік борыштық міндеттемелер мен проблемалық жеке активтерді сатып алды.<ref name="Langley2015"/> Бұл несие нарығына тарихтағы ең ірі өтімділік құю әрі әлем тарихындағы ең ауқымды ақша-несие саясаты шарасы болды. [[2008 жылғы Біріккен Корольдіктің банктерді құтқару бағдарламасы]] үлгісіне сүйене отырып,<ref name="Langley2015">{{cite book|last1=Langley|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=FhGaBQAAQBAJ&pg=PA86|title=Liquidity Lost: The Governance of the Global Financial Crisis|date=2015|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-968378-9|pages=83–86}}</ref><ref>{{cite news |last=Krugman |first=Paul |author-link=Paul Krugman |date=October 12, 2008 |title=Gordon Does Good |url=https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118165542/https://www.nytimes.com/2008/10/13/opinion/13krugman.html |archive-date=2025-01-18 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Еуропа елдері мен АҚШ үкіметтері өз банктері шығарған борыштық міндеттемелерге кепілдік беріп, ұлттық банк жүйелерінің капиталын ұлғайтты, ақырында ірі банктердің жаңадан шығарылған [[артықшылықты акция]]ларын 1,5 триллион АҚШ долларына сатып алды.<ref name=greatcrash/> [[Федералдық резерв жүйесі]] [[өтімділік тұзағы]]мен күресу мақсатында бұрын-соңды болмаған көлемде жаңа ақша шығарды.<ref>{{cite news |last=Stiglitz |first=Joseph |author-link=Joseph Stiglitz |date=November 5, 2010 |title=New $600B Fed Stimulus Fuels Fears of US Currency War |url=https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214143758/https://www.democracynow.org/2010/11/5/new_600b_fed_stimulus_fuels_fears |archive-date=2025-02-14 |work=[[Democracy Now]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} f78gr6mtrf5xllgcj0hz4p1lds6g4z2 0 784562 3639390 2026-08-05T07:27:41Z 1nter pares 146705 «[[Too big to fail]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3639390 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Too big to fail]] 3j56iofbtdqrdm9bzp1o0mgwxnlvubw 0 784563 3639391 2026-08-05T07:28:16Z 1nter pares 146705 «[[Too big to fail]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3639391 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Too big to fail]] 3j56iofbtdqrdm9bzp1o0mgwxnlvubw 0 784564 3639401 2026-08-05T07:40:23Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Biography |subject_name = Апакашов Сагынжан Апакашович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1957|04|16}} | place_of_birth = Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы | occupation =... 3639401 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Biography |subject_name = Апакашов Сагынжан Апакашович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1957|04|16}} | place_of_birth = Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы | occupation = білікті экономист, политолог, агроном. | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Апакашов Сагынжан Апакашович ''' ([[16 сәуір]] [[1957 жыл]], [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]] — экономист, политолог, агроном. Ауыл шаруашылығы саласында белсене қызмет атқарған. "Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасының" иегері. "Үздік мемлекеттік қызметші" төсбелгісімен марапатталған. ==Өмірбаяны== Апакашов Сагынжан Апакашович 1957 жылы 16 сәуірде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Мемлекеттік университетін (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетін |Қазақ ҰЗУ]]) бітірген (1980). 1980-1981 ж Еңбек және еңбек ақы бойынша экономист қызметін бастаған. 1981-1987 ж Егіндібұлақ ауданындағы «Қазақстанға 40 жыл» кеңшарының бас экономисі қызметін атқарды. 1987-1989 ж Егіндібұлақ ауданының Партком хатшысы болды. 1989-1991 ж Нижегород әлеуметтік-саяси институтында оқыды. 1991-1992 ж Егіндібұлақ аудандық атқару комитеті экономика бөлімінің меңгерушісі және аудандық атқарушы комитет кеңесінде еңбек етті. 1992-1999 ж Қаражал совхозының директоры лауазымы бойынша жұмыс жасады. 1999-2000 ж Қарқаралы аудандық аумақтық басқармасының бастығы қызметін атқарды. 2000 ж Бастықтың м.а, Қарқаралы ауданы әкімінің аппараты, ауыл шаруашылық бөлімінде жұмыс істеді. 2000-2005 ж Қарқаралы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы болды. 2005-2006 ж Қарқаралы аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімінің меңгерушісі болған. 2007-2010 ж Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары қызметінде жұмыс атқарды. 2011-2015 ж Басшының АӨК экономикалық дамыту және қаржы жөніндегі орынбасары жұмысын атқарды. Қазақ ұлттық аграрлық университетін аяқтаған (2015). 2015-2018 ж Басшының экономика бойынша орынбасары қызметін атқарды. 2018 ж "Қарағанды облысы ауыл шаруашылығы басқармасы" ММ басшының міндетін атқарушы болды. 2018-2020 ж Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы басқармасы ММ басшысы қызметін атқарды. <ref> https://prg.kz/document/?doc_id=33123857&pos=8;238 /ref> ==Жетістіктері== 1993 жылы "Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасымен" марапатталды. 2012 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына" арналған мерекелік медаліне ие болды. 2016 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына" арналған мерекелік медалімен марапатталды. 2018 жылы «Үздік мемлекеттік қызметші» төсбелгісі табысталды. 2019 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалін иеленді. 2020 жылы "Қазақстан Республикасы Конституциясының 25 жылдығына" арналған мерекелік медаліне ие болды. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} 5n7vgwclatpneh3za8k7nm3y7amani1 3639405 3639401 2026-08-05T07:43:33Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 3639405 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> |subject_name = Апакашов Сагынжан Апакашович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1957|04|16}} | place_of_birth = Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы | occupation = білікті экономист, политолог, агроном. | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Апакашов Сагынжан Апакашович ''' ([[16 сәуір]] [[1957 жыл]], [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]] — экономист, политолог, агроном. Ауыл шаруашылығы саласында белсене қызмет атқарған. «Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасының» иегері. «Үздік мемлекеттік қызметші» төсбелгісімен марапатталған. ==Өмірбаяны== Апакашов Сагынжан Апакашович 1957 жылы 16 сәуірде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Мемлекеттік университетін (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетін |Қазақ ҰЗУ]]) бітірген (1980). 1980-1981 ж Еңбек және еңбек ақы бойынша экономист қызметін бастаған. 1981-1987 ж Егіндібұлақ ауданындағы «Қазақстанға 40 жыл» кеңшарының бас экономисі қызметін атқарды. 1987-1989 ж Егіндібұлақ ауданының Партком хатшысы болды. 1989-1991 ж Нижегород әлеуметтік-саяси институтында оқыды. 1991-1992 ж Егіндібұлақ аудандық атқару комитеті экономика бөлімінің меңгерушісі және аудандық атқарушы комитет кеңесінде еңбек етті. 1992-1999 ж Қаражал совхозының директоры лауазымы бойынша жұмыс жасады. 1999-2000 ж Қарқаралы аудандық аумақтық басқармасының бастығы қызметін атқарды. 2000 ж Бастықтың м.а, Қарқаралы ауданы әкімінің аппараты, ауыл шаруашылық бөлімінде жұмыс істеді. 2000-2005 ж Қарқаралы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы болды. 2005-2006 ж Қарқаралы аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімінің меңгерушісі болған. 2007-2010 ж Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары қызметінде жұмыс атқарды. 2011-2015 ж Басшының АӨК экономикалық дамыту және қаржы жөніндегі орынбасары жұмысын атқарды. Қазақ ұлттық аграрлық университетін аяқтаған (2015). 2015-2018 ж Басшының экономика бойынша орынбасары қызметін атқарды. 2018 ж «Қарағанды облысы ауыл шаруашылығы басқармасы» ММ басшының міндетін атқарушы болды. 2018-2020 ж «Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы басқармасы» ММ басшысы қызметін атқарды. <ref> https://prg.kz/document/?doc_id=33123857&pos=8;238 /ref> ==Жетістіктері== 1993 жылы «Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасымен» марапатталды. 2012 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына» арналған мерекелік медаліне ие болды. 2016 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына» арналған мерекелік медалімен марапатталды. 2018 жылы «Үздік мемлекеттік қызметші» төсбелгісі табысталды. 2019 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалін иеленді. 2020 жылы «Қазақстан Республикасы Конституциясының 25 жылдығына» арналған мерекелік медаліне ие болды. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} 2pe801rcplovuw0ngpi2d9yy5tlnpqj 3639443 3639405 2026-08-05T11:42:59Z Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы 179141 3639443 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> |subject_name = Апакашов Сагынжан Апакашович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1957|04|16}} | place_of_birth = Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы | occupation = білікті экономист, политолог, агроном. | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Апакашов Сагынжан Апакашович ''' ([[16 сәуір]] [[1957 жыл]], [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]] — экономист, политолог, агроном. Ауыл шаруашылығы саласында белсене қызмет атқарған. «Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасының» иегері. «Үздік мемлекеттік қызметші» төсбелгісімен марапатталған. ==Өмірбаяны== Апакашов Сагынжан Апакашович 1957 жылы 16 сәуірде Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Мемлекеттік университетін (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды Ұлттық зерттеу университетін]]) бітірген (1980 жылы ). 1980-1981 жылдары Еңбек және еңбек ақы бойынша экономист қызметін бастаған. 1981-1987 жылдары Егіндібұлақ ауданындағы «Қазақстанға 40 жыл» кеңшарының бас экономисі қызметін атқарды. 1987-1989 жылдары Егіндібұлақ ауданының Партком хатшысы болды. 1989-1991 жылдары Нижегород әлеуметтік-саяси институтында оқыды. 1991-1992 жылдары Егіндібұлақ аудандық атқару комитеті экономика бөлімінің меңгерушісі және аудандық атқарушы комитет кеңесінде еңбек етті. 1992-1999 жылдары Қаражал совхозының директоры лауазымы бойынша жұмыс жасады. 1999-2000 жылдары Қарқаралы аудандық аумақтық басқармасының бастығы қызметін атқарды. 2000 жылы Қарқаралы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы міндетін атқарушы болды. 2000-2005 жылдары Қарқаралы ауданы әкімі аппаратының ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы болды. 2005-2006 жылдары Қарқаралы аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімінің меңгерушісі болған. 2007-2010 жылдары Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары қызметінде жұмыс атқарды. 2011-2015 жылдары Басшының АӨК экономикалық дамыту және қаржы жөніндегі орынбасары жұмысын атқарды. Қазақ ұлттық аграрлық университетін аяқтаған (2015жылы). 2015-2018 жылдары Басшының экономика бойынша орынбасары қызметін атқарды. 2018 жылы «Қарағанды облысы ауыл шаруашылығы басқармасы» ММ басшының міндетін атқарушы болды. 2018-2020 жылдары «Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы басқармасы» ММ басшысы қызметін атқарды. <ref> https://prg.kz/document/?doc_id=33123857&pos=8;238 /ref> ==Жетістіктері== 1993 жылы «Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасымен» марапатталды. 2012 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына» арналған мерекелік медаліне ие болды. 2016 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына» арналған мерекелік медалімен марапатталды. 2018 жылы «Үздік мемлекеттік қызметші» төсбелгісі табысталды. 2019 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалін иеленді. 2020 жылы «Қазақстан Республикасы Конституциясының 25 жылдығына» арналған мерекелік медаліне ие болды. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} sgyiw8w4kk4xogt2yltx9l1jiun15if 0 784565 3639428 2026-08-05T10:45:20Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Biography |subject_name = Мусин Саят Кабиденович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1973|4|19}} | place_of_birth = Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы | occupation = [[1925 жыл]],... 3639428 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Biography |subject_name = Мусин Саят Кабиденович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1973|4|19}} | place_of_birth = Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы | occupation = [[1925 жыл]], ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы ([[2023]]), Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары (2025) | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Мусин Саят Кабиденович''' - ([[19 сәуір]] [[1973 жыл]], [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы қаласында]] дүниеге келген,[[ветеринариялық дәрігер, ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы, Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары. ==Өмірбаяны== С.Сейфуллин атындағы Ақмола аграрлық университетін бітірген (2001) Қазтұтынуодағы Қарағанды университетін бітірген (2020). 1992-1993 жылдары. Қарқаралы қаласындағы №1012 жылжымалы механикаландырылған колоннасында жұмысшы қызметін атқарған, 1995-1996 жылдары. Қарқаралы көпсалалы коммуналдық шаруашылық кәсіпорнында құрылысшы болған. [[2000-2001]] жылдары. Қарқаралы қаласындағы «Отын-энергетикалық компаниясы» ЖШС-де бақылаушы қызметін атқарған. 2001-2002 жылдары. «Орталық ветеринариялық зертхана» РМК-ның Қарқаралы қаласындағы бөлімшесінде ветеринариялық дәрігер-радиолог болып жұмыс істеді. 2002-2005 жылдары. «Орталық ветеринариялық зертхана» РМК Қарағанды облыстық филиалының жануарлар ауруларын диагностикалау бөлімінің жетекші маманы болып қызмет атқарды. 2005-2009 жылдары. Қарағанды қаласындағы «Подворье-Х» ЖШС-нің ветеринария бөлімінің бастығы болды. 2009-2010 жылдары. Қарағанды қаласында жеке кәсіпкер болды. 2010-2011 жылдары. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің «Республикалық эпизоотияға қарсы жасақ» мемлекеттік мекемесінің Қарағанды филиалында бас маман – ветеринариялық дәрігер болып жұмыс істеді. 2011-2012 жылдары. Қарағанды қаласында ветеринариялық емдеу-профилактикалық іс-шаралар бойынша жеке кәсіпкерлікпен айналысты. 2012-2015 жылдары. «Абай аудандық ветеринариялық станциясы» ШЖҚ КМК директорының міндетін атқарушы болып қызмет атқарды. 2015 жылы. «Абай аудандық ветеринариялық станциясы» ШЖҚ КМК директорының міндетін атқарушы болып қызметін жалғастырды. 2015-2018 жылдары. Қарағанды облысының ветеринария басқармасы» мемлекеттік мекемесі басшысының міндетін атқарушы, кейін басшысының орынбасары болып қызмет атқарды. 2018-2023 жылдары. Абай ауданы әкімінің орынбасары болды. 2023-2025 жылдары. Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы басқармасы» мемлекеттік мекемесінің басшысы болып жұмыс істеді. 2025 жылы. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесінде Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары болып қызмет атқарып келеді.<ref>https://eldala.kz/dannye/dosye/17884-musin-sayat-kabidenovich#:~:text=/ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} 4rz8vv7q4tn4e66o7c2idwunnm1gwnf 3639430 3639428 2026-08-05T10:48:59Z Қарағанды обл. тіл басқармасы 179140 3639430 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> |subject_name = Мусин Саят Кабиденович | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = {{birth date |1973|4|19}} | place_of_birth = Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы | occupation = [[1925 жыл]], ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы ([[2023]]), Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары (2025) | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Мусин Саят Кабиденович''' - ([[19 сәуір]] [[1973 жыл]], [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы қаласында]] дүниеге келген, ветеринариялық дәрігер, ауыл шаруашылығы басқармасының басшысы, Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары. ==Өмірбаяны== Мусин Саят Кабиденович С.Сейфуллин атындағы Ақмола аграрлық университетін бітірген (2001) Қазтұтынуодағы Қарағанды университетін бітірген (2020). 1992-1993 жылдары Қарқаралы қаласындағы №1012 жылжымалы механикаландырылған колоннасында жұмысшы қызметін атқарған, 1995-1996 жылдары Қарқаралы көпсалалы коммуналдық шаруашылық кәсіпорнында құрылысшы болған. [[2000-2001]] жылдары Қарқаралы қаласындағы «Отын-энергетикалық компаниясы» ЖШС-де бақылаушы қызметін атқарған. 2001-2002 жылдары «Орталық ветеринариялық зертхана» РМК-ның Қарқаралы қаласындағы бөлімшесінде ветеринариялық дәрігер-радиолог болып жұмыс істеді. 2002-2005 жылдары «Орталық ветеринариялық зертхана» РМК Қарағанды облыстық филиалының жануарлар ауруларын диагностикалау бөлімінің жетекші маманы болып қызмет атқарды. 2005-2009 жылдары Қарағанды қаласындағы «Подворье-Х» ЖШС-нің ветеринария бөлімінің бастығы болды. 2009-2010 жылдары Қарағанды қаласында жеке кәсіпкер болды. 2010-2011 жылдары Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің «Республикалық эпизоотияға қарсы жасақ» мемлекеттік мекемесінің Қарағанды филиалында бас маман – ветеринариялық дәрігер болып жұмыс істеді. 2011-2012 жылдары Қарағанды қаласында ветеринариялық емдеу-профилактикалық іс-шаралар бойынша жеке кәсіпкерлікпен айналысты. 2012-2015 жылдары «Абай аудандық ветеринариялық станциясы» ШЖҚ КМК директорының міндетін атқарушы болып қызмет атқарды. 2015 жылы «Абай аудандық ветеринариялық станциясы» ШЖҚ КМК директорының міндетін атқарушы болып қызметін жалғастырды. 2015-2018 жылдары Қарағанды облысының ветеринария басқармасы» мемлекеттік мекемесі басшысының міндетін атқарушы, кейін басшысының орынбасары болып қызмет атқарды. 2018-2023 жылдары Абай ауданы әкімінің орынбасары болды. 2023-2025 жылдары Қарағанды облысының ауыл шаруашылығы басқармасы» мемлекеттік мекемесінің басшысы болып жұмыс істеді. 2025 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы әкімінің аппараты» мемлекеттік мекемесінде Қарқаралы ауданы әкімінің орынбасары болып қызмет атқарып келеді.<ref>https://eldala.kz/dannye/dosye/17884-musin-sayat-kabidenovich#:~:text=/ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} 5tgpbptgb0orvuhg4leqsw40mh19cjb 0 784566 3639440 2026-08-05T11:32:09Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1348) Михель | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 23.03.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 FD, 1933 HM,<br>1934 LG, 1942 BA,<br>1956 BA, A908 YF | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1348 JPL Small-Body Database]<... 3639440 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1348) Михель | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 23.03.1933 | mp_name = | alt_names = 1933 FD, 1933 HM,<br>1934 LG, 1942 BA,<br>1956 BA, A908 YF | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1348 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 3,18104 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,4050 а. б. | semimajor = 2,79302 а. б. | eccentricity = 0,1389257 | period = 4,66 жыл | avg_speed = 17,83 ш/с | inclination = 6,5887° | asc_node = 87,5225° | mean_anomaly = 4,3493° | arg_perihelion = 17,4422° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 17 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,265 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = S | abs_magnitude = 10,9}} '''(1348) Михель''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1933 жылдың 23 наурызында [[Сильвен Арен]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты. Өз ұлының есімімен атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 2eyuilg1wli24wrqbbe7sx1kbezfe05 0 784567 3639441 2026-08-05T11:36:58Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1349) Бечуана | symbol = | image = [[Сурет:001349-asteroid shape model (1349) Bechuana.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 13.06.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LJ, 1934 NH,<br>1950 PA, 1950 QO | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https:... 3639441 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1349) Бечуана | symbol = | image = [[Сурет:001349-asteroid shape model (1349) Bechuana.png|170px|]] | caption = Шамалық пішіні | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сирил Джексон | discovered = 13.06.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 LJ, 1934 NH,<br>1950 PA, 1950 QO | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1349 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.09.2017 | aphelion = 3,4872 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,5416 а. б. | semimajor = 3,0144 а. б. | eccentricity = 0,1569 | period = 5,23 жыл | avg_speed = 17,05 ш/с | inclination = 10,049° | asc_node = 307,12° | mean_anomaly = 336,81° | arg_perihelion = 305,30° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 24–29 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,15 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = C | abs_magnitude = 10,2}} '''(1349) Бечуана''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 13 маусымында [[Сирил Джексон]] [[Йоханнесбург обсерваториясы]]нда ашты. Қазіргі [[Ботсвана]]ның Ұлыбританияға бағынышты болған кездегі атауымен аталды. [[Сурет:1349 Bechuana orbit.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] [[Сурет:1349 Bechuana orbit inclination.png|thumb|400px|center|Эклиптикадан ауытқуы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] 3qnaiq6ytasii30geufdvs3bvqppv7w 0 784568 3639442 2026-08-05T11:41:16Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1351) Узбекистания | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 5.10.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 TF, 1925 CA,<br>1928 QJ, 1931 FK,<br>A917 SL, A920 FA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1351 JPL Small-Body D... 3639442 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1351) Узбекистания | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Г. Н. Неуймин | discovered = 5.10.1934 | mp_name = | alt_names = 1934 TF, 1925 CA,<br>1928 QJ, 1931 FK,<br>A917 SL, A920 FA | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1351 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 4.11.2013 | aphelion = 3,4019 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,9937 а. б. | semimajor = 3,1978 а. б. | eccentricity = 0,06382 | period = 5,72 жыл | avg_speed = 16,64 ш/с | inclination = 9,665° | asc_node = 9,494° | mean_anomaly = 256,349° | arg_perihelion = 60,436° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 65 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,06 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 9,6}} '''(1351) Узбекистания''' — [[Негізгі белдеу]]ге жатқызылатын [[астероид]]. Оны 1934 жылдың 5 қазанында [[Григорий Николаевич Неуймин]] [[Қырым]]дағы [[Симеиз обсерваториясы]]нда ашты. [[Өзбекстан]] республикасының құрметіне орай аталды. [[Сурет:Орбита астероида 1351.png|thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] amn0jpgewlsvoetx3r5l482yx53g48j 0 784569 3639445 2026-08-05T11:47:41Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1352) Вавель | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 3.02.1935 | mp_name = | alt_names = 1928 SC, 1933 VF,<br>1935 CE, 1949 HO,<br>1968 FB₁ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1352 JPL Small-Body Database]... 3639445 wikitext text/x-wiki {{Infobox Planet | minorplanet = yes | width = 25em | bgcolour = #D6D6D6 | name = (1352) Вавель | symbol = | image = | caption = | discovery = yes | discovery_ref = | discoverer = Сильвен Арен | discovered = 3.02.1935 | mp_name = | alt_names = 1928 SC, 1933 VF,<br>1935 CE, 1949 HO,<br>1968 FB₁ | mp_category = Негізгі белдеу | orbit_ref = <ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=1352 JPL Small-Body Database]</ref> | epoch = 21.11.2025 | aphelion = 2,9538 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] | perihelion = 2,6024 а. б. | semimajor = 2,7781 а. б. | eccentricity = 0,06323 | period = 4,63 жыл | avg_speed = 17,87 ш/с | inclination = 3,7608° | asc_node = 185,929° | mean_anomaly = 311,425° | arg_perihelion = 213,364° | satellites = | physical_characteristics = yes | dimensions = 20 шақырым | mass = | density = | surface_grav = | escape_velocity = | sidereal_day = | axial_tilt = | pole_ecliptic_lat = | pole_ecliptic_lon = | albedo = 0,149 | temperatures= | temp_name1 = | mean_temp_1 = | max_temp_1 = | temp_name2 = | max_temp_2 = | spectral_type = X | abs_magnitude = 11,1}} '''(1352) Вавель''' — [[Негізгі белдеу]]де айналып жатқан [[астероид]]. Оны 1935 жылдың 3 ақпанында [[Сильвен Арен]] [[Бельгиянің патшалық обсерваториясы]]нда ашты. [[Краков]]тағы [[Вавель қамалы|патшалық қамалдыӊ]] атымен аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Астероидтар тізімі (1301—1400)]] [[Санат:Астероидтар]] fz58egoyhppvq7ge6wkv1hnoh8f0xff